Dołącz do czytelników
Brak wyników

Horyzonty polonistyki

14 maja 2018

NR 24 (Maj 2018)

Opowieść o „innej” przeszłości w Miejscu Andrzeja Stasiuka

0 108

Dziś funkcjonujemy w zupełnie innej rzeczywistości edukacyjnej, zdecydowanie bardziej otwartej na dialog, umiejącej pozytywnie wartościować „inność”. Zapewne w najbliższym pejzażu kulturowym znajdziemy takie „miejsca”. Dzięki ich obecności w otoczeniu nauczyciel może pokazać uczniom, że rodzinne miasta i miejscowości przed 1945 rokiem funkcjonowały jako społeczności wielokulturowe, skupiska wyznawców różnych religii. Warto i trzeba rozmawiać o tych formach pamięci, a przede wszystkim wpisywać je w dzieje lokalne. Edukacja polonistyczna powinna służyć wychowaniu dla wartości – to jeden z jej fundamentalnych celów.

Od Opowieści galicyjskich do kanonu lektur 

Miejsce jest jedną z kilku nowych pozycji w kanonie lektur dla szkoły ponadpodstawowej. Reforma oświaty wprowadziła w obieg czytelniczy współczesnych uczniów opowiadanie Andrzeja Stasiuka ze zbioru Opowieści galicyjskie (1995)1. Tekst ten funkcjonował dotychczas poza sferą zainteresowania szkolnej edukacji polonistycznej. Oprócz Miejsca w spisie treści Opowieści galicyjskich znalazły się następujące krótkie narracje: Józek, Władek, Kowal Kruk, Janek, Kościejny, Lewandowski, Knajpa, Babka, Rudy Sierżant, Noc, Maryśka, Spowiedź, Noc druga, Koniec. Pierwotnie większość z tych opowiadań ukazała się na łamach „Tygodnika Powszechnego”. Miejsce jest dostępne w opcji cyfrowej, na facebookowej stronie www.beskid-niski.pl2. Można go także wysłuchać jako tekst audialny3

W perspektywie kanonu lektur szkolnych wybór opowiadania Andrzeja Stasiuka jest arcyciekawą propozycją w zakresie kształtowania odbioru artystycznego tekstu literatury najnowszej. Autor Jadąc do Babadag to mistrz obserwacji, pogłębionej refleksji, oszczędnych narracji nasyconych poetyckim widzeniem rzeczywistości. Stasiuka fascynuje życie społeczności lokalnych, funkcjonujących na krańcach Polski lub na obrzeżach „cywilizowanej” Europy. Od ponad dwudziestu lat pisarz przygląda się ludziom w ich naturalnym otoczeniu, codziennej egzystencji – obserwuje mikroświat, w którym doszło do radykalnych zmian. W przypadku Opowieści galicyjskich prowincjonalna rzeczywistość uległa zdecydowanej zmianie po transformacji ustrojowej w 1989 roku i po upadku miejscowego PGR-u. 

Strategią lekcyjnej pracy z tekstem Andrzeja Stasiuka powinno stać się pokazanie, jak pisarz rekonstruuje przeszłość z okruchów tego, co pozostało, co jeszcze rejestruje zmysłami. 

Świat przedstawiony w Miejscu to rzeczywistość niewielkiej wioski w Beskidzie Niskim, położonej w krainie zamieszkiwanej niegdyś przez Łemków. Po jej dawnych mieszkańcach pozostała pamięć i wspomnienie cerkwi, którą właśnie przewieziono do muzeum. Translokacja łemkowskiej świątyni była podyktowana chęcią ocalenia tego, co pozostało z wiejskiej budowli sakralnej – nie bez powodu narrator pisze o „zapachu śmierci”, „zatrzymywaniu rozkładu”, „cuchnącej” woni niczym w szpitalu4. Ta próba powstrzymania procesów degradacji i rozpadu cerkwi przyczynia się do jej „zniknięcia” z przestrzeni, której była integralną częścią. Dlatego Miejsce warto rozpatrywać jako rekonstrukcję przeszłości, proces dokumentowania zmian „tu i teraz” oraz próbę spojrzenia w przyszłość – ze szczególnym uwzględnieniem funkcji pamięci. 

Miejsce, czyli to, co było

Strategią lekcyjnej pracy z tekstem Andrzeja Stasiuka powinno stać się pokazanie, jak pisarz rekonstruuje przeszłość z okruchów tego, co pozostało, co jeszcze rejestruje zmysłami. W przypadku Miejsca dokumentowanie jest czynnością kunsztowną, trudniejszą w realizacji, gdyż materią narracji stają się wspomnienia, ulotne reminiscencje, obserwacje zmian dokonujących się przez dziesięciolecia. To poetyka pustki i braku, literacka glosa o miejscu po zabranej cerkwi. Autor Dukli wyrazi to inicjalnym przywołaniem obrazu: „pozostał prostokąt szarej, gliniastej ziemi. W lesistym i bezludnym pejzażu ta nagość wygląda jak płatek zdartej skóry”5. Tu „zdarta skóra” staje się synonimem rany, poczucia straty po świątyni, która została zaanektowana przez muzealników.
Puste miejsce, które już niedługo zarosną źdźbła trawy lub pokrzywy, to widomy znak zniknięcia cerkwi, jej wędrówki z przestrzeni sakralnej do muzeum. To również wizualne świadectwo usunięcia budowli z pierwotnej przestrzeni kulturowej, społecznej i religijnej, w której funkcjonowała przez dwieście lat. Istnieje jeszcze ślad po dwóch wiekach materialnej obecności w łemkowskiej wiosce. Odnotowujący jego istnienie narrator Opowieści galicyjskich ma świadomość ulotności „miejsca” jako formy pamięci6. Najpełniej wyrazi tę nietrwałość „jeszcze dostrzeganego” w wymownym dopowiedzeniu o ekspansywności pokrzyw: „one najprędzej zjawiają się w miejscach porzuconych przez ludzi”7.

Motyw porzucenia jest istotny dla analizy i interpretacji Miejsca. Cerkiew została poddana translokacji, ponieważ niszczeje w dolinie, w której nie ma już Łemków – potomków jej budowniczych. Brak wiernych przyspiesza degradację budowli. Andrzej Stasiuk werystycznie opisuje proces rozkładu i niszczenia prawosławnej świątyni, dając świadectwo złożonej historii tamtych ziem: 

„Z czasem opuszczona cerkiew zaczęła pochylać się na bok. Wilgoć nadjadła północne podwaliny. Pomiędzy belkami rysowały się szpary. Spod cienkiej warstwy wapiennego tynku przezierało próchno, delikatny złotawy pył. Myślałem, że jest to znak zwycięstwa nietrwałości. Ale to przecież żywe bakterie, roztocza i owady pokonywały iluzoryczny marmur”8.

Opowiadanie Andrzeja Stasiuka z listy lektur dla szkoły ponadpodstawowej jest żałobną pieśnią  o destrukcyjnym wpływie czasu, historii i rozpadzie łemkowskiej wspólnoty

Próchno, wilgoć, utrata zwartości materiałów, z których zbudowano cerkiew – to widoczne symptomy jej niszczenia w naturalnym otoczeniu. To oznaki bycia pozostawionym przez ludzi, którzy nie mogli zabrać jej w nowe miejsca, gdzie zostali przymusowo przesiedleni. Degradacja świątyni stanowi namacalną konsekwencję złożonej historii tych ziem po 1945 roku i dowodzi rozpadu świata Łemków. Przeniesienie cerkwi do muzeum „osieraca” także przestrzeń, której była znakiem. 

Czas, historia i destrukcja łemkowskiego świata 

Opowiadanie Andrzeja Stasiuka z listy lektur dla szkoły ponadpodstawowej jest żałobną pieśnią o destrukcyjnym wpływie czasu, historii i rozpadzie łemkowskiej wspólnoty. Miejsce odsyła do ludzkiej pamięci o tych, których już nie ma w obserwowanej przez narratora czasoprzestrzeni. Tych, którzy musieli odejść, którzy „przemocą albo podstępem” zostali wyrzuceni z „małej ojczyzny”. To o...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Polonistyka"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy