Dołącz do czytelników
Brak wyników

Horyzonty polonistyki

27 listopada 2017

NR 4 (Styczeń 2015)

Estetyka słowa w przestrzeni miejskiej
na przykładzie nazw szyldów

0 289

Forma i treść przekazów językowych funkcjonujących w przestrzeni miejskiej jest ciekawym materiałem badawczym dla zagadnień natury socjolingwistycznej. Biorąc pod uwagę zewnętrzne i wewnętrzne uwarunkowania faktów językowych, można stwierdzić, czy dany przekaz językowy jest zgodny ze współczesnymi normami społeczno-językowymi i czy widoczne są w nim niepokojące tendencje w rozwoju języka.

Język stanowi dobro narodowe i kulturowe. Jest narzędziem poznawania rzeczywistości, z czym wiąże się potrzeba eksponowania społecznej funkcji znaków językowych. 

Estetyka słowa jest jednym z przejawów kultury społecznego bytowania. Pozostaje w związku nie tylko lingwistyką kulturową, ale również z socjolingwistyką i psycholingwistyką. Ma  znaczenie w zakresie budowania kultury duchowej i umysłowej społeczeństwa, uwrażliwiania użytkowników języka na bodźce wyrazowe, przede wszystkim na umiejętność właściwego posługiwania się językiem. Chodzi głównie o potrzebę wyczulenia użytkowników języka na poprawność komunikatów, ich estetykę i kulturę słowa. 

Kształt komunikatów językowych odzwierciedla poziom kultury użytkowników języka, ich kompetencję i świadomość językową. Jednocześnie wskazują na współczesne tendencje nazewnicze. Przekazy językowe źle ukształtowane narażają odbiorców na cierpienia natury duchowej. 

Ocena estetyczna przekazu nie jest łatwa. Wynika to z wielu zjawisk pozajęzykowych, które utrudniają jednoznaczne określenie i wskazanie stałych jej wyznaczników. W rozważaniach na temat estetyki i etyki przekazu Jadwiga Puzynina twierdzi, że o estetyce języka i tekstu decydują takie czynniki, jak: „eufonia, nieszablonowość, element twórczy, bogactwo skojarzeń, obrazowość, harmonia użytych środków, dostosowanie języka tekstu do typu kontaktu językowego”. 

Dla estetyki przekazu jest ważna odpowiednia znajomość reguł używania języka w zależności od sytuacji i roli społecznej nadawcy i odbiorcy. Treść szyldów może być dobrym przykładem na świadome lub nieświadome używanie reguł języka w różnych sytua­cjach stwarzanych przez grupy społeczne. 

 

Informacje zamieszczane na szyldach są wyraźną ilustracją społecznych zachowań językowych, w których ujawnia się kompetencja językowa użytkowników. 

 

Szczególnie warto zwrócić uwagę na to, czy i w jakim stopniu zasady poprawnego używania języka są realizowane oraz na to, w jakim stopniu konkretna realizacja językowa jest skuteczna. Przejawem estetyki języka jest właściwa kompetencja pragmatyczna, a więc zdolność nadawcy do stosowanego i zrozumiałego wyrażania się w określonych sytuacjach komunikacyjnych.  

Uniwersalny słownik języka polskiego pod red. Stanisława Dubisza7 podaje dwa znaczenia szyldu: 

  1. tablica umieszczona przy wejściu do sklepu, warsztatu, instytucji itp., zawierająca informacje o nich, przede wszystkim o nazwie i rodzaju działalności; 
  2. nazwa, hasło itp., które ktoś wykorzystuje w działaniu, organizacja, instytucja, w której imieniu występuje. 

Informacje zawarte w szyldach przedstawiają relacje między znakami językowymi i ich użytkownikami, czyli nadawcą i odbiorcą, oraz związki między faktami językowymi i społecznymi. Pokazują one także różne aspekty użycia języka. Ze względu na pragmatykę języka istotne są takie uwarunkowania, jak: sposób komunikowania intencji, jej rozumienie, motywacje psychologiczne nadawcy i odbiorcy, społeczne i kulturowe (cywilizacyjne) okoliczności tego rodzaju komunikatów, skuteczność komunikacji, sposoby interpretowania znaczeń wynikających z treści szyldu, identyfikacja uczestników tego rodzaju przekazu językowego. 

Podstawowymi wyznacznikami estetyki języka jest jasność i prostota. Witold Doroszewski pisze, że treści zawarte w komunikacie należy przekazywać w sposób prosty, konkretny, naturalny, jasny, sugestywny, skuteczny i pożyteczny. Takie elementy estetyki słowa są widoczne w treści takich przykładowych szyldów, jak: Pracownia Projektowania Wnętrz; Projektowanie i Wystrój Wnętrz; Stolarstwo i Remonty Budowlane.  

Estetyka przekazu wymaga stosowności środków językowych. Jest to zasada, która odnosi się do celowego i właściwego doboru środków językowych ze względu na rodzaj kontaktu językowego, typ komunikatu, jego treść i intencję. 

 

Nie zawsze poprawność językowa informacji zawartych na szyldach jest najważniejsza, ale przede wszystkim ich atrakcyjność i siła przyciągania. Względy estetyczne haseł warto rozpatrywać również w kontekście całego projektu graficznego. Wszystko zależy też od kontekstu i konkretnych rozwiązań graficznych. 

 

Szyld ma nie tylko informować, ale również zwracać uwagę, nawet jeśli treść w nim zawarta kogoś oburza: Sklep dla puszystych. Konfekcja damska; Ubieram tęgich. Sklep z odzieżą damską; Odzież XXL. Moda damska. Może należałoby się zastanowić nad naruszeniem zasady stosowności kulturowej. W kulturze polskiej przyjęło się to, że o pewnych sprawach nie mówi się wprost. W danej społeczności funkcjonują wyraz i wyrażenia, których nie wypada publicznie wypowiadać. 

Bywa tak, że potrzeba skuteczności narusza ustalony porządek czytelności przekazu, z czym wiążą się wymienione wcześniej cechy takie, jak jasność, prostota i przejrzystość. Wówczas komunikat charakteryzuje się zakłóceniami sprawności komunikacyjnej. Jest to widoczne zwłaszcza wtedy, gdy w komunikacie niefortunnie użyto słowa, a więc została pominięta jego interpretacja znaczeniowa, tradycja użycia i wartościowania, co może powodować reakcje odbiorców niestosowne do zamierzeń nadawcy. Przedmiotem oddziaływania jest więc stosownie i właściwie użyte słowo, które warunkuje sprawność językową i poprawny odbiór informacji. 

Aby komunikat wzbudzał wrażenia pozytywne pod względem estetycznym, jednostki językowe muszą należeć do „jednej tonacji znaczeniowej”, być harmonijnie zespolone. Nie bez znaczenia jest również barwa i właściwy dobór stylistyczny wyrazów. Celowość funkcjonalna może powodować nieprecyzyjne użycie słów wieloznacznych, co należy uznać jako błąd językowy. W treści szyldu Fabryka Kreatywności. Centrum Jogi ASANA zwraca uwagę połączenie fabryka kreatywności, naruszające harmonię środków językowych. W kontekście tendencji filozoficznej łączącej trening ciała z dyscypliną duchową jest to sformułowanie mało udane, ponieważ wymusza uruchomienie dodatkowych skojarzeń, które nie zawsze są pożądane w tego rodzaju kontaktach językowych. Mogą czasami wywoływać efekt humorystyczny. 

Użycie modnych wyrazów bywa sygnałem uniemożliwiającym właściwy odbiór przekazu. Jasność, zrozumiałość i przejrzystość przekazu została zachwiana przez niewłaściwe zastosowanie wyrazu konsultant w treści szyldu Konsultant soku TAHITIAN NONI.  

 

W komunikowaniu nie chodzi tylko o porozumienie, ale przede wszystkim o szybkie i wymierne efekty. Język musi nadążać za błyskawicznie zmieniającą się rzeczywistością. Stąd w nazwach szyldów są widoczne elementy myślenia związanego z przemianami technicznymi: interaktywna (Agencja Interaktywna Future-King). 

 

Estetyka słowa bywa połączeniem funkcjonalności i nowatorstwa. Nawiązanie do celowego naśladownictwa, będącego realizacją określonych cech i wzorów, można dostrzec w takich słowach takich, jak np.: design, styling. W zależności od kontekstu można je tłumaczyć na różne sposoby, jako projekt, wzornictwo, projektowanie, stylistyka. Estetyka ujawnia się na poziomie wizualizacji piękna, czyli wrażeń, jakie zdoła wywołać określone przedstawienie świata realnego za pomocą słowa. Wobec tego w nazwach szyldów widać odwołania do zmysłu i poczucia piękna, oryginalności, twórczej swobody, polotu oraz do indywidualnej zdolności rozumienia, dostrzegania i oceniania piękna, np. Agencja Reklamowa Art-Design, Garden Design, Galeria Deluxe Design. Zatem nadawca uznaje, że jest ważne, by nazwa...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Polonistyka"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy