Dołącz do czytelników
Brak wyników

Horyzonty polonistyki

8 lipca 2022

NR 48 (Lipiec 2022)

Edukacja w warunkach wielokulturowości i wielojęzyczności – jak ją skutecznie wdrażać?

0 59

Edukacja w warunkach wielokulturowości stała się w wyniku działań zbrojnych w Ukrainie wyzwaniem dla polskich szkół. I chociaż pojęcie wielokulturowości nie jest kategorią nową – jego początki sięgają bowiem okresu starożytnego Egiptu oraz terytorialnej organizacji rzymskich legionów – a ideę wielokulturowości uważa się za wytwór dwóch powiązanych ze sobą procesów: globalizacji i demokracji, z dnia na dzień okazały się one dla polskiej szkoły faktem. Jak poradzić sobie z wyzwaniem wielokulturowości i wielojęzyczności, by zarówno uczniowie polscy, jak i ci z doświadczeniem migracji czuli się w tych warunkach swobodnie?

Marian Golka w książce Imiona wielokulturowości wyjaśnia: „Wielokulturowość to uświadomione współwystępowanie na tej samej przestrzeni dwóch lub więcej grup społecznych o odmiennych cechach kulturowych […].
Przyczynia się ona do wzajemnego postrzegania odmienności z różnymi tego skutkami – od antagonizmu i konfliktu do pełnej akceptacji i współdziałania”[1]. W literaturze znajdujemy jednak różne opisy pojęcia wielokulturowości, co wynika z powiązania jej definicji z zasadą wzajemnego determinizmu jednostek i struktur społecznych, przy czym wyjaśnienia wielokulturowości są zazwyczaj odnoszone do kilku poziomów analitycznych: oceny otaczającej rzeczywistości społecznej, akceptowanego systemu wartości, określonego porządku normatywnego powiązanego z polityczną ideologią multikulturalizmu oraz określonego sposobu zachowania[2]. 
Wielokulturowość uczy życia bez barier, zmniejsza znaczenie kategorii „innego”, umacnia wartości takie jak tolerancja i otwartość[3], a wielokulturowe miasta cechują się „utrzymującą się wśród mieszkańców [...]
świadomością zróżnicowania kulturowego, pełna jest akceptacja i docenianie [ich] wartości autotelicznej, racjonalne zarządzanie zróżnicowaniem kulturowym, w tym także uwzględnianie [ich] w praktyce życia zbiorowego w celu wykorzystania [ich] do powiększenia kapitału ekonomicznego, społecznego i kulturowego mieszkańców”[4]. Niewątpliwie w takich miastach proces adaptacji dzieci z Ukrainy w polskich szkołach będzie łatwiejszy niż w miejscowościach, w których wielokulturowość jest nowym zjawiskiem, dlatego niezwykle ważne w kontekście współczesnych wydarzeń jest rozwijanie wrażliwości kulturowej zarówno wśród nauczycieli, jak i uczniów, czyli coraz lepsze rozpoznawanie różnic kulturowych i radzenie sobie z nimi[5]. 
Edukacja wielokulturowa, która może stanowić dla dziecka „[…] zarówno wsparcie w powolnym stawaniu się obywatelem Polski, Europy i świata, jak i zagrożenie, gdy stanie się przyczyną nowych – trudnych do przewidzenia – problemów identyfikacyjnych i tożsamościowych”[6], w obecnej sytuacji wojny w Ukrainie stała się wyzwaniem dla polskich nauczycieli. Jak wynika z badań przeprowadzonych przez Ilonę Nowakowską--Buryłę wśród rodziców dzieci przedszkolnych oddziałów zerowych oraz z klas pierwszych szkoły podstawowej, trzech na czterech rodziców uznaje konieczność wychowania dzieci w duchu tolerancji dla odmienności kulturowej, przy czym odpowiedzialność za wychowanie młodego pokolenia w szacunku dla innych kultur respondenci przypisują zarówno rodzinie, jak i przedszkolu czy szkole, natomiast odpowiedzialność za kształcenie tej wiedzy – nauczycielom, nisko oceniając własne kompetencje w tym zakresie[7].
 

POLECAMY

Istotne jest zatem, by nauczyciele zrozumieli swoiste cechy edukacji wielokulturowej, które można rozpatrywać w trzech płaszczyznach – jako:
  • zespół celowych i złożonych działań różnych podmiotów: państwa, domu, szkoły, mediów, które umożliwiają człowiekowi budowanie własnej tożsamości kulturowej w relacji z odmiennymi kulturami;
  • „[…] drog[ę] budowania świadomości siebie, tożsamości grupowej, własnej odmienności oraz odrębności poprzez kontakt z innymi kulturami bez poczucia lęku, poczucia zagrożenia ze strony nieznanego, bez przekonania o wyższości czy niższości innych kultur”;
  • „[…] wspomaganie przygotowania człowieka do utrzymania wysokiej jakości życia w kontekstach zjawiska wielokulturowości (przenikania kultur, opozycji kultur, pluralizmu kulturowego, wchłania kultur z krańcowym ich zanikiem) oraz radzenia sobie z codziennością powstałą z nakładania się odmiennych przestrzeni kulturowych”[8].


Jakie działania podejmować, aby wspomagać proces adaptacji uczniów?

W obliczu wyzwań, przed jakimi staje polska edukacja z uwagi na obecność coraz większej grupy uczniów z doświadczeniem migracyjnym, konieczne staje się wypracowanie nowych rozwiązań dydaktyczno-metodycznych. Wiele szkół z dnia na dzień stało się przestrzenią wielokulturową i wielojęzyczną, a wśród uczniów na różnych etapach edukacyjnych znalazły się osoby nieznające języka polskiego lub posługujące się nim tylko w stopniu podstawowym. Ze względu na to, że w sytuacji wojny w Ukrainie nie ma czasu na przygotowanie się kadry pedagogicznej w polskiej szkole na nowe wyzwania i działania, należy stworzyć uczniom z doświadczeniem migracji możliwie optymalne warunki rozwoju, w tym nauki języka polskiego, który jest dla nich językiem obcym. 
 

W kontekście edukacyjnym język obcy określa się mianem języka drugiego; pełni on trzy zasadnicze funkcje – jest:
  • przedmiotem nauczania w ramach procesu kształcenia językowego, którego zasadniczy cel stanowi rozwój kompetencji komunikacyjnej, umożliwiającej funkcjonowanie nie tylko w szkole, lecz także w zwykłych codziennych sytuacjach komunikacyjnych;
  • środkiem umożliwiającym zdobywanie wiedzy przedmiotowej, dzięki znajomości słownictwa specjalistycznego;
  • narzędziem do samorealizacji opartej na rozwoju indywidualnym i społecznym, który postępuje dzięki znajomości języka.

 
Słaba znajomość języka polskiego stanowi dla uczniów z Ukrainy istotną przeszkodę w rozwoju, opóźniając go lub niemal całkowicie uniemożliwiając[9]. 
Niezwykle ważne jest zatem podjęcie przez nauczycieli w ramach aktywności pedagogicznej działań o charakterze akulturacyjnym, realizowanych równolegle z rozwijaniem działaniowych kompetencji komunikacyjnych w sytuacji immersji, a zatem pracą nad umiejętnościami komunikacyjnymi z dodatkowym rozwijaniem kompetencji międzykulturowych[10]. Zdaniem Moniki Nawrackiej, autorki książki Nauczanie języka polskiego jako obcego, która swoje rozważania opiera na lekturach poświęconych współczesnej dydaktyce języka polskiego jako obcego, kluczową kwestią jest postawa uczącego, który powinien być dla uczących się wzorem, inspirować i wspomagać postawę refleksyjną oraz autonomiczne działania uczniów. Refleksyjność nauczyciela pozwala każdą sytuację traktować jako unikatową, łączyć teorię z praktyką, konfrontować się z niepewnością i konfliktami wartości. Nawracka podkreśla, że nauczający to nie tylko technicznie i metodycznie przygotowany specjalista, lecz także jednostka twórcza – czująca, poszukująca i zmienna. Autorka powołuje się również na Wilczyńską, która zauważa, że refleksyjność w edukacji opiera się nie wyłącznie na kompetencji językowej, lecz na całości zdarzeń komunikacyjnych, również w wymiarze relacji interpersonalnych[11]. Ważne jest zatem, by nauczyciele byli uważnymi obserwatorami tego, co się dzieje w ich przestrzeni edukacyjnej, i żeby swoje działania planowali z uwzględnieniem potrzeb uczniów – zarówno tych z doświadczeniem migracji, jak i tych, dla których uczenie się z dziećmi z innego kraju jest nową sytuacją. 
Wprowadzanie uczniów z doświadczeniem migracji z kraju objętego działaniami zbrojnymi jest wyzwaniem wielowymiarowym: pedagogicznym, kulturowym, a przede wszystkim językowym, dlatego nauczyciele powinni przyjąć refleksyjną postawę, opierać się na wiedzy metodycznej dotyczącej nauki języka drugiego dzieci z doświadczeniem migracji, a także być otwartymi na ciągłe modyfikacje i dostosowania sposobów nauczania do potrzeb konkretnych osób, o czym czytamy w Europejskim systemie opisu kształcenia językowego: „Najlepszymi rozwiązaniami metodycznymi i metodologicznymi w zakresie kształcenia językowego i badań językowych są takie, które okazują się najbardziej skuteczne w realizacji celów ustalonych na podstawie analizy indywidualnych potrzeb uczących się w określonym kontekście społecznym. Skuteczność metod zależy od motywacji i charakterystyki danej grupy uczących się, a także od aktualnych możliwości technicznych i kadrowych”[12].

Metoda jednojęzyczna odpowiedzią na potrzebę rozwijania kompetencji komunikacyjnej uczniów

W sytuacji, w której znajduje się dzisiaj wielu nauczycieli i uczniów, a mianowicie gdy uczeń nie zna języka polskiego, a nauczyciel nie zna języka ukraińskiego i jedyną pomocą w zrozumieniu znaczenia wypowiedzi nadawcy jest kontekst lub sytuacja, w której pojawił się komunikat, wykorzystywana jest metoda jednojęzyczna. Ma ona na celu nabycie przez uczącego się umiejętności czynnego posługiwania się językiem mówionym oraz rozumienia wypowiedzi innych osób, a realizowana jest poprzez zanurzenie ucznia w języku polskim. Nauka języka odbywa się praktycznie przez cały czas, a nauczyciel i dziecko pozostają ze sobą w ciągłej relacji, przy czym nauczyciel świadomie projektuje przestrzeń rozwojową służącą wchodzeniu ucznia w in...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Polonistyka"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy