Dołącz do czytelników
Brak wyników

Akademia rozwoju nauczyciela

14 maja 2018

NR 24 (Maj 2018)

Etykiety mają moc
– o samospełniającej się przepowiedni w szkole

0 71

Często słyszymy, że nie należy opatrywać uczennic i uczniów negatywnymi etykietami, bo może to spowodować nawet poważne niepożądane konsekwencje. Ale czy w takim razie pozytywne etykiety zadziałają odwrotnie? W jaki sposób możemy wykorzystać w codziennej pracy moc samospełniającego się proroctwa?

Nasze słowa mogą mieć moc trwałego zmieniania cech, zachowań czy sposobu myślenia naszych uczniów, jednak nie ma w tym żadnej magii – to po prostu działają zachodzące między nami a dziećmi procesy psychiczne. Często nie doceniamy ich siły i znaczenia, a jednak są faktem. Umiejętnie wykorzystane, mogą nam pomóc osiągać zaskakujące efekty wychowawcze i edukacyjne. Jednak cały czas powinniśmy być ich świadomi i uważać, aby unikać popełniania brzemiennych w skutki błędów.

Ukryty geniusz?

W latach sześćdziesiątych ubiegłego wieku dwoje badaczy, Robert Rosenthal i Lenore Jacobson, przeprowadziło szereg eksperymentów dotyczących tzw. efektu Pigmaliona. Jeden z nich jest szczególnie ważny i interesujący w kontekście szkoły; zresztą właśnie w szkole był realizowany.

Rosenthal i Jacobson przeprowadzili go w jednej ze szkół podstawowych. Na początek poddali uczennice i uczniów badaniom testami inteligencji. Następnie, zebrawszy wyniki, przedstawili nauczycielom listę dzieci, które uzyskały najwyższe wyniki w tych testach – było to ok. 20% wszystkich badanych dzieci. Wyjaśnili przy tym, że dzieci te mają największy potencjał i nawet jeśli dotychczas się on nie ujawnił, to w ciągu najbliższego roku tak właśnie się stanie i dzieci te osiągną nadspodziewanie dobre wyniki.

Dwoje badaczy wróciło do tej samej szkoły po roku, aby przekonać się, czy ich prognozy były słuszne. Okazało się, że tak właśnie było – zdaniem nauczycieli, testy bardzo dobrze przewidziały zdolności dzieci i faktycznie uczniowie z listy najbystrzejszych ujawnili w ciągu minionego roku znaczący przyrost inteligencji, poprawiając swoje wyniki w nauce.

Tyle że dzieci tych wcale nie wytypowano za pomocą testów inteligencji. Testy przeprowadzono tylko i wyłącznie po to, aby zasugerować i dzieciom, i nauczycielom (a także rodzicom), że podane im później wyniki są wiarygodne. A skąd tak naprawdę je wzięto? Otóż Rosenthal i Jacobson wytypowali te 20% uczniów w drodze losowania. Wyniki osiągnięte w teście w ogóle nie były brane pod uwagę. Jak to więc możliwe, że to akurat te dzieci w kolejnym roku zrobiły największe postępy?

Efekt Pigmaliona

Opisane wyżej zjawisko w psychologii znane jest jako efekt Pigmaliona (czasem też efekt Rosenthala). Pigmalion to mityczny król Cypru, który stworzył posąg idealnej kobiety i zakochał się w nim. Następnie modlił się do Afrodyty o ożywienie ukochanej, a ta wysłuchała jego prośby.

Efekt Pigmaliona jest jednym z przykładów tzw. samospełniającej się przepowiedni – mechanizmu psychologicznego opisanego w 1965 r. przez badacza Roberta Mertona. Stwierdził on, że samospełniające się proroctwo to początkowo fałszywy opis sytuacji, który prowokuje ludzi do nowych zachowań w taki sposób, że w efekcie staje się prawdą. Okazuje się, że kiedy zostaną sformułowane jakieś wiarygodne (to istotne) oczekiwania, to ludzie mają skłonność, by (często zupełnie nieświadomie) zacząć dążyć do tego, aby się one spełniły. W rezultacie prawdopodobieństwo, że faktycznie się spełnią, istotnie wzrasta. Oto przykłady takich sytuacji:

  • Przed premierą sztuki zostaje rozpuszczona plotka, że jest to przedstawienie tak źle zagrane i głupie, że nie ma szans na sukces; w efekcie niewiele osób decyduje się kupić bilety i faktycznie przedstawienie robi klapę.
  • Psycholog powiedział rodzicom małego dziecka, że dostrzega u niego zdolności artystyczne, rodzice więc zaczęli wychowywać dziecko w taki sposób, by zachęcać je do aktywności plastycznej i wspierać jego wiarę w swoje możliwości na tym polu. W rezultacie pociecha wyrosła na uznaną graficzkę komputerową.
  • Osobie A powiedziano „w zaufaniu”, że osoba B bardzo ją lubi (choć nie była to prawda). Osoba A zaczęła więc zachowywać się bardziej przyjaźnie i życzliwie wobec osoby B, w związku z czym osoba B zaczęła ją też bardziej lubić.
  • Rodzic powtarza starszemu dziecku, że obserwuje, jak staje się ono coraz bardziej dojrzałe i odpowiedzialne. W efekcie dziecko to zaczyna się zachowywać bardziej odpowiedzialnie i np. chętniej i lepiej opiekuje się młodszym bratem.

Jak dokładnie to działa? Przyjrzyjmy się temu, co takiego zdarzyło się podczas opisanego na początku eksperymentu Rosenthala i Jacobson.

Warto pamiętać też, że dla dziecka dorosły, który dostrzega w nim coś dobrego czy też potencjał (pod warunkiem że jest w tym wiarygodny),  jest bardzo cenny i będzie się ono starało go nie rozczarować – to jedna z przyczyn, dla których nauczyciele okazujący uczniom uznanie i sympatię często osiągają lepsze wyniki dydaktyczne i wychowawcze.

Otóż po tym, jak nauczyciele oraz sami uczniowie i ich rodzice usłyszeli, że te wybrane dzieci są szczególnie zdolne i mają szansę znacznie rozwinąć się w ciągu kolejnego roku, mogły równocześnie zadziałać następujące, sprowokowane tą informacją mechanizmy:

  • Nauczyciele w większym stopniu skupili uwagę na tych uczniach i bardziej zaangażowali się we wspieranie ich rozwoju, co stworzyło dzieciom sprzyjające warunki do nauki.
  • Wylosowane dzieci same uwierzyły w swoją wyjątkowość i możliwości, dzięki czemu chętniej się uczyły, widziały duży sens nauki i miały lepsze nastawienie do szkoły.
  • Samoocena i wiara w swoje możliwości były u dzieci dodatkowo wzmacniane przez nauczycieli, którzy doświadczyli tzw. efektu potwierdzenia. Polega on na tym, że zwracamy większą uwagę na informacje i obserwacje, które są zgodne z naszymi przekonaniami (potwierdzają je). U nauczycieli mogło się to przejawiać w taki sposób, ż...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Polonistyka"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy