Dołącz do czytelników
Brak wyników

Horyzonty polonistyki

20 grudnia 2017

NR 21 (Listopad 2017)

Egzaminy zewnętrzne – diagnoza, lekarstwo czy trucizna

0 278

W ostatnich latach egzaminy zewnętrzne są gruntownie zmieniane, dostosowywane do obowiązujących podstaw programowych i – w przypadku matury z języka polskiego – do aktualnej wiedzy językoznawczej. Niezmienne pozostają ich założone cele: egzaminy służyć mają diagnozie osiągnięć określonych w dokumentach programowych oraz – w konsekwencji – selekcji uczniów związanej z rekrutacją do szkół na kolejnym etapie kształcenia.

W praktyce, o realizacji funkcji diagnostycznej i różnicującej można mówić jedynie w przypadku matury. Wyniki egzaminów przeprowadzanych między kolejnymi etapami kształcenia (sprawdzian po klasie 6., zbliżający się egzamin ósmoklasisty oraz egzamin gimnazjalny) ze względu na nieustające zmiany formuły pomiaru i zakresu ocenianych umiejętności wyznaczonego kolejnymi podstawami programowymi mogą być wykorzystywane w procesie rekrutacji do szkół wyższego szczebla (w ograniczonym stopniu, bo dobre placówki organizują dodatkowo własne testy kompetencji), ale niewiele mówią o rzeczywistych umiejętnościach uczniów i wykluczają możliwość porów.

Najlepsza nawet formuła egzaminu staje się jednak bezużyteczna, jeśli poszczególne zadania umieszczone w arkuszu są nietrafne lub zawierają błędy merytoryczne, dydaktyczne lub pomiarowe. W takim przypadku można również podważyć rzetelność całego arkusza, co implikuje wątpliwości dotyczące sensu przeprowadzania egzaminu i jego funkcji różnicującej.  

Niezależnie od poziomu edukacyjnego, intencji twórców i oceny każdego z egzaminów najważniejszym ich skutkiem jest wpływ na nauczanie – zarówno w zakresie preferowanych treści, jak i metod kształcenia, i to nie tylko w odniesieniu do zajęć, które w bezpośredni sposób mają przygotowywać do egzaminów, ale dla całości programów nauczania na danym etapie. Na realizacji funkcji kształtującej egzaminu, czyli na tym, jak egzamin wpływa na nauczanie, powinno zależeć organizatorom i uczestnikom edukacji – od Ministerstwa Edukacji Narodowej, po nauczyciela i ucznia. 

Rzetelność i trafność są dwiema koniecznymi własnościami egzaminu. Niestety, niełatwo je pogodzić. Organizatorzy naszych egzaminów dbają przede wszystkim o ich rzetelność – niejednokrotnie kosztem trafności zadań, które często mierzą umiejętności mało istotne, ale łatwo mierzalne, 
a także trywializują wiedzę, dążąc do jednoznaczności oceniania. Ponieważ efekt zwrotny egzaminu zewnętrznego jest nieuchronny (bardzo silnie wpływa na sposób nauczania), egzaminy, w których stosuje się zadania nietrafne, nawet jeśli są rzetelne, mają szkodliwy wpływ na nauczanie. Jak to wygląda w praktyce? 

Przyjrzyjmy się kilku zadaniom pochodzącym z arkuszy egzaminacyjnych.

W arkuszu wykorzystanym podczas egzaminu gimnazjalnego w 2016 r. zadania w jednym z zestawów dotyczyły publicystycznego tekstu Katarzyny Janowskiej „Zwykły dzień” poświęconego zagadnieniom filozoficznym, a dokładniej pojęciu szczęścia. Ostatnie zadanie w wiązce ma postać (Zadanie 1).

Zadanie 1.

Dokończ zdanie. Wybierz odpowiedź A albo B i jej uzasadnienie 1, 2 albo 3
Wypowiedzenie: Do domu spacerem przez gwarny rynek

A.

 zdaniem 
pojedynczym
 ponieważ 1.

nie występuje 
w nim podmiot

2.

zawiera tylko 
jedno orzeczenie

B. równoważniekiem zdania 3.

nie ma osobowej formy czasownika


Podobne zadanie dotyczy kolejnego tekstu w tym samym arkuszu – tym razem jest to tekst o charakterze popularnonaukowym (Tadeusz Rojek Damy, rycerze i dżinsy) (Zadanie 2).

Zadanie 2.

Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.

W wypowiedzeniu Dzień powszedni jest wypełniony gorączkową pracą podkreślony wyraz jest:
A. przyimkiem,
B. przysłówkiem,
C. imiesłowem przysłówkowym,
D. imiesłowem przymiotnikowym.

Celem każdego z zadań, jak sugerują ich kartoteki, jest sprawdzenie umiejętności odbioru wypowiedzi i wykorzystania zawartych w nich informacji. Narzędziem, które w tym wypadku ma pomóc czytelnikowi, jest jego świadomość językowa umożliwiająca odkrycie znaczenia zastosowanych środków językowych w określonej funkcji. Czy przywołane zadania rzeczywiście pozwalają ocenić tego typu umiejętności, czy raczej odwołują się do tradycyjnej i całkowicie niefunkcjonalnej gramatyki opisowej, dla której fragmenty tekstu są jedynie materiałem językowym? Jak może wyglądać przygotowanie do rozwiązywania tego typu zadań? Wystarczy, że uczeń wykona odpowiednią ilość ćwiczeń gramatycznych, aby zapamiętać odpowiednie pojęcia i powtórzyć przećwiczony schemat podczas egzaminu. Czy podniesie to jego kompetencje językowe związane z odbiorem tekstów różnego typu? Bardzo wątpliwe. 

 

Dążąc do pozytywnego wpływu egzaminu na nauczanie, należy dbać przede wszystkim o trafność zadań, na którą wpływ ma to, czy zadania mierzą umiejętności istotne, czy mierzą rzeczywiście to, co deklarują mierzyć, czy nie trywializują wiedzy i nie wpływają na schematyzację nauczania.

 

Podczas sprawdzianu po klasie 6. przeprowadzonego w 2015 r. polecenie do jednego z zadań było następujące: Napisz opowiadanie zatytułowane „Tajemnicze pudełko”. Twoja praca powinna zająć co najmniej połowę wyznaczonego miejsca. W informatorze CKE zadaniu polegającemu na napisaniu opowiadania przypisano siedem rzekomo sprawdzanych wymagań szczegółowych z podstawy programowej. Jednak ze względu na warunki, w jakich uczeń wykonuje takie zadanie na sprawdzianie, nie może ono dać wiarygodnej informacji o opanowa-niu tych umiejętności. Przyczyną takiej sytuacji jest przede wszystkim bardzo ograniczony czas, jaki można było przeznaczyć na wykonanie zadania. Na rozwiązanie zadań z całego arkusza (28 zadań z języka polskiego i matematyki) przewidziano 80 minut. W takiej sytuacji na napisanie twórczego opowiadania można poświęcić około 15 minut. Jest to czas, który w normalnych warunkach szóstoklasista powinien wykorzystać na analizę tematu, wymyślenie fabuły i napisanie planu wypowiedzi. Należy zaznaczyć, że w przypadku opowiadania twór-czego ten etap pracy ma zasadnicze znaczenie, ponieważ przesądza o tym, czy opowiadanie spełni...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Polonistyka"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy