Dołącz do czytelników
Brak wyników

Egzamin z języka polskiego

19 maja 2020

NR 36 (Maj 2020)

Ballada romantyczna. Przygotowanie do egzaminu ósmoklasisty z języka polskiego

106

Jednym z moich największych – polonistycznych! – marzeń jest zmiana listy lektur. Chciałabym, po pierwsze, aby w spisie pojawiły się pozycje, na omówienie których uczniowie – zachęcani przez innych – będą czekać. Tak czekają przecież na Kamienie na szaniec i Małego Księcia. Po drugie, warto byłoby znów (tak jak było w gimnazjum) choć w pewnym stopniu umożliwić młodzieży i nauczycielowi wybór. Jeśli jednak chodzi o ballady romantyczne, to cieszę się, że na liście tekstów obowiązkowych znalazła się właśnie Świtezianka, o której przed laty napisał mickiewiczolog Czesław Zgorzelski: „tu mamy do czynienia ze zwartą budową wątku, zmierzającego do szczytowego momentu, który – jak katastrofa w tragedii – rozwiązuje opowiadanie i nadaje mu kształt dwuscenicznego dramatu w miniaturze”1. Właśnie potencjał związany ze „szczytowym momentem” chciałabym wykorzystać, podając – oprócz ćwiczeń egzaminacyjnych zredagowanych w oparciu o podstawę programową – dodatkowe propozycje na omówienie tekstu. 
 

POLECAMY

Zadania skonstruowane w oparciu o podstawę programową

Przeczytaj fragmenty Świtezianki i wykonaj zadania od 1 do 5.

– „Powiedz mi piękna, luba dziewczyno,
Na co nam te tajemnice –
Jaką przybiegłaś do mnie drożyną?
Gdzie dom twój, gdzie są rodzice?

Minęło lato, zżółkniały liścia
I dżdżysta nadchodzi pora:
Zawsze mam czekać twojego przyścia
Na dzikich brzegach jeziora?

Zawszeż po kniejach jak sarna płocha,
Jak upiór błądzisz w noc ciemną?

Zostań się lepiej z tym, kto cię kocha,
Zostań się, o luba, ze mną!
Chateczka moja stąd niedaleka
Pośrodku gęstej leszczyny;
Jest tam dostatkiem owoców, mleka,
Jest tam dostatkiem źwierzyny”.

– „Stój, stój, odpowie, hardy młokosie,
Pomnę, co ojciec rzekł stary;
Słowicze wdzięki w mężczyzny głosie,
A w sercu lisie zamiary.
(…)

Słyszy to strzelec, błędny krok niesie,
Błędnemi rzuca oczyma;
A wicher szumi po gęstym lesie,
Woda się burzy i wzdyma.

Burzy się, wzdyma i wre aż do dna,
Kręconym nurtem pochwyca.
Roztwiera paszczę otchłań podwodna,
Ginie z młodzieńcem dziewica.


Zadanie 1. (0–2)
Nazwij gatunek literacki, jaki reprezentuje Świtezianka Adama Mickiewicza. Wskaż cechy tego gatunku.

Gatunek: ………………………………………………………………………

Cechy (wybierz odpowiedź):

  • to krótki utwór, jego celem jest wyśmianie ludzkich wad
  • posiada cechy trzech rodzajów literackich, opowiada o niezwykłych wydarzeniach
  • zawiera pouczenie moralne, ma dwa znaczenia – dosłowne i przenośne
  • to utwór żałobny, napisany na cześć zmarłej osoby 
     

Podstawa programowa:
Klasy VII i VIII
I Kształcenie literackie i kulturowe

  1. Czytanie utworów literackich. Uczeń:
    (…)
  2. rozróżnia gatunki epiki, liryki, dramatu, w tym: pamiętnik, komedia, fraszka, sonet, pieśń, tren, ballada, epopeja, tragedia – i wymienia ich podstawowe cechy oraz wskazuje cechy gatunkowe czytanych utworów literackich.

Odpowiedź: gatunek: ballada; cechy: b (przyznajemy po 1 punkcie za określenie gatunku i wskazanie cech)


Zadanie 2. (0–12)
Z zacytowanego fragmentu wypisz po jednym ze wskazanych niżej środków stylistycznych (zacytuj odpowiednie fragmenty!).

 

Środek stylistyczny Przykład (cytat)
epitet  
porównanie  
przenośnia  
wyrazy
dźwiękonaśladowcze
 
zdrobnienie  
uosobienie  
ożywienie  
apostrofa  
anafora  
pytanie retoryczne  
powtórzenie (inne niż
wskazane jako anafora)
 
archaizm  

 

Podstawa programowa
Klasy IV–VI
I Kształcenie literackie i kulturowe
Czytanie utworów literackich. Uczeń:
(…)

  1. zna i rozpoznaje w tekście literackim: epitet, porównanie, przenośnię, wyrazy dźwiękonaśladowcze, zdrobnienie, zgrubienie, uosobienie, ożywienie, apostrofę, anaforę, pytanie retoryczne, powtórzenie oraz określa ich funkcje.

Klasy VII i VIII
I Kształcenie językowe
(…)
Zróżnicowanie języka. Uczeń:

  • dostrzega zróżnicowanie słownictwa, w tym rozpoznaje słownictwo ogólnonarodowe i słownictwo o ograniczonym zasięgu (np. terminy naukowe, archaizmy, kolokwializmy); rozpoznaje wyrazy rodzime i zapożyczone, zna typy skrótów i skrótowców – określa ich funkcje w tekście.


Odpowiedź
 

Środek stylistyczny Przykład (cytat)
epitet „słowicze wdzięki”
porównanie „Jak upiór błądzisz
w noc ciemną”
przenośnia „Słowicze wdzięki
w mężczyzny głosie, //
A w sercu lisie zamiary”
wyrazy
dźwiękonaśladowcze
„Burzy się, wzdyma i wre
aż do dna”
zdrobnienie „chateczka”
uosobienie „Roztwiera paszczę
otchłań podwodna”
ożywienie „Woda się burzy i wzdyma”
apostrofa „luba dziewczyno”
anafora „Jest tam dostatkiem
owoców, mleka, // Jest tam
dostatkiem źwierzyny”
pytanie retoryczne „Zawsze mam
czekać twojego
przyścia // Na dzikich
brzegach jeziora?”
powtórzenie (inne niż
wskazane jako anafora)
„Stój, stój”
archaizm „młokos” (forma
podstawowa od: „młokosie”)


 

Przyznajemy po 1 punkcie za każdy poprawnie wskazany przykład środka stylistycznego. Ważne jest, żeby nauczyć młodzież, że powinna wskazywać tylko wymagany fragment, np. w przypadku epitetu nie przepisuje się całego wersu, tylko dwa słowa. Przy okazji tego zadania zwróćmy też uwagę na to, kiedy młodzieży wolno cytować, a kiedy nie. Wolno tylko wówczas, gdy jest to wyraźnie zaznaczone w poleceniu. Zachęcam, by poćwiczyć wskazywanie również innych środków, nie tylko tych wymienionych w podstawie programowej, np. inwersji („Roztwiera paszczę otchłań podwodna”) czy kontrastu („Słowicze wdzięki w mężczyzny głosie, // A w sercu lisie zamiary”).

Zadanie 3. (0–4)
Uzupełnij poniższe zdanie.
W zacytowanych fragmentach Świtezianki występują rymy ..., każda strofa zbudowana jest z ... wersów, a każdy wers z ... lub ... sylab.

 

Podstawa programowa
Klasy IV–VI
I Kształcenie literackie i kulturowe
Czytanie utworów literackich. Uczeń:
(…)

  1. rozpoznaje elementy rytmizujące wypowiedź, w tym wers, rym, strofę, refren, liczbę sylab w wersie.

Odpowiedź: przyznajemy po 1 punkcie za każdą poprawnie uzupełnioną lukę. W zacytowanych fragmentach Świtezianki występują rymy przeplatane, każda strofa zbudowana jest z 4 wersów, a każdy wers z 8 lub 10 sylab. 


Zadanie 4. (0–1)
Który z podanych poniżej cytatów wybrałbyś na motto Świtezianki? Uzasadnij odpowiedź, podając jeden argument.

  • „Takie oto jest pierwsze przykazanie miłości: prosić tylko o to, co uczciwe, i czynić tylko to, co uczciwe” – Cyceron
  • „Krótki okres życia jest dostatecznie długi na to, aby żyć dobrze i uczciwie” – Cyceron
  • „Jeśli zaczniesz coś robić, przekonasz się, jak mało jest porządnych i uczciwych ludzi” – Anton Czechow

    ………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………

 

Podstawa programowa
Klasy IV–VI
I Kształcenie literackie i kulturowe
Czytanie utworów literackich. Uczeń:
(…)
17) przedstawia własne rozumienie utworu i je uzasadnia

Odpowiedź: przyznajemy 1 punkt za sformułowanie jednego argumentu, przy czym należy pamiętać, że uczeń ma obowiązek w wypowiedzi odnieść się zarówno do ballady, jak i do wybranego cytatu.


Zadanie 5. (0–1)
Czy, Twoim zdaniem, akwarela Juliana Fałata (z 1888 r.) mogłaby znaleźć się w podręczniku jako ilustracja
...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Polonistyka"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy