Dołącz do czytelników
Brak wyników

Egzamin z języka polskiego

12 września 2022

NR 49 (Wrzesień 2022)

Od refleksji do praktyki - Jak przygotować ucznia do wypowiedzi na maturze ustnej?

0 30

Przygotowanie do matury ustnej w zasadzie powinno być wpisane na stałe do harmonogramu działań nauczyciela polonisty niemalże na każdej lekcji. Już od I klasy warto angażować ucznia w tworzenie i wygłaszanie wypowiedzi monologowych oraz prowadzenie rozmowy na określony temat z koniecznością formułowania argumentów czy kontrargumentów. Skoro repetitio est mater studiorum, należy ćwiczyć mówienie na każdej lekcji, uznając tę kompetencję za tak samo istotną jak pisanie czy czytanie.

Z powodu pandemii koronawirusa abiturienci przez dwa lata byli zwolnieni z części ustnej egzaminu maturalnego. W roku szkolnym 2022/2023 (jeśli nie pojawią się zmiany) przed uczniami stoi jednak trudne zadanie przygotowania się do tego niełatwego sprawdzianu. Nie dość, że formuła matury i zakres wymagań są nowe, to jeszcze sformułowanie merytorycznie poprawnej, spójnej wypowiedzi i wygłoszenie jej zgodnie z zasadami retoryki wydaje się nie lada wyzwaniem, zarówno dla absolwentów, jak i nauczycieli, którzy pracują z uczniami szkół ponadpodstawowych. 

POLECAMY

Zacznij od podstawy programowej!

Odniesienia do podstawy programowej w części ustnej matury stanowią, według mnie, najistotniejszy punkt wyjścia do zaplanowania procesu przygotowania do egzaminu. Jak czytamy w Informatorze1, uczeń jest zobligowany do realizacji zadań, które sprawdzają wiedzę i umiejętności ujęte w podstawie programowej

 

  1. czytanie utworów literackich, tj. wymagania I.1.5)–6) oraz I.1.9)–I.1.16),
  2. odbiór tekstów kultury, tj. wymagania I.2.5)–6), 
  3. gramatyka języka polskiego, tj. wymagania II.1.1)–3),
  4. zróżnicowanie języka, tj. wymagania II.2.1)–7),
  5. komunikacja językowa i kultura języka, tj. wymagania II.3.1)–3) oraz II.3.9)–10),
  6. elementy retoryki, tj. wymagania III.1.1), III.1.3) oraz z III.1.6),
  7. mówienie, tj. wymagania III.2.2) oraz III.2.9)–11),
  8. samokształcenie, tj. wymaganie IV.2),
  9. znajomość lektur obowiązkowych wskazanych w podstawie programowej oraz: trenów i pieśni Jana Kochanowskiego, bajek Ignacego Krasickiego, Dziadów cz. II i Pana Tadeusza Adama Mickiewicza, Zemsty Aleksandra Fredry, Balladyny Juliusza Słowackiego, tj. wymagania I.1.8) i I.1.12).

 

Jak zatem można zauważyć, uczeń, aby zdać egzamin w części ustnej, powinien wykazać się rozbudowaną wiedzą przedmiotową: w zakresie znajomości epok, terminów z historii literatury, zagadnień teoretycznoliterackich, a także problemów z dziedziny nauki o języku oraz retoryki. Wiedzę tę powinien funkcjonalnie wykorzystać, tworząc wypowiedź monologową oraz prowadząc rozmowę. Podczas trwającego 30 minut egzaminu uczeń przez 15 minut przygotowuje się do odpowiedzi, a 15 minut przeznacza na wypowiedzi monologowe (zestaw składa się z dwóch zadań) oraz rozmowę z komisją. W tak krótkim czasie abiturient musi zaplanować swoją mowę, wypisać słowa klucze albo stworzyć mapę myśli, a następnie wygłosić tekst, wykazując się wiedzą przedmiotową w zakresie realizowanego tematu. Dlatego tak ważne jest kształtowanie umiejętności formułowania precyzyjnego monologu – na temat, bez przywoływania zbędnych informacji czy nieistotnych szczegółów. Jednocześnie uczeń nie powinien zapomnieć o kompozycji, spójności, logice i poprawności językowej wygłaszanego monologu. Zdający, zgodnie z zasadami retoryki, powinien wypowiedzieć się pięknie i mądrze. Niewątpliwie wymienione kompetencje wyraźnie wynikają z treści podstawy programowej, dlatego są warunkiem sine qua non powodzenia w przygotowaniach do matury ustnej. W tym miejscu warto także zwrócić uwagę na kwestię wnikliwej analizy pytań z listy jawnych zadań do części ustnej egzaminu maturalnego. Od momentu opublikowania ich na stronie CKE zaczęłam pracować z uczniami najpierw nad rozumieniem poleceń, a następnie ich realizacją, biorąc pod uwagę czas przewidziany na zadania oraz kryteria oceny. 

Wykorzystaj zadania jawne jako materiał ćwiczeniowy!

Kolejnym ważnym krokiem w organizowaniu przygotowania maturzystów jest analiza zadań egzaminacyjnych na podstawie puli zadań jawnych na egzaminie maturalnym w 2023 roku. Uznaję tę czynność za niezbędne działanie w procesie tworzenia dla uczniów ćwiczeń rozwijających umiejętności retoryczne.

W zestawie egzaminacyjnym znajdują się dwa zadania: 

  • zadanie 1 zawiera zagadnienie sprawdzające znajomość treści i problematyki lektury obowiązkowej oraz tworzenie wypowiedzi na jej temat z uwzględnieniem wybranego kontekstu, 
  • zadanie 2 dotyczy zagadnienia związanego z literaturą lub innymi dziełami sztuki albo językiem; zdający omawia je na podstawie dołączonego do polecenia materiału w postaci tekstu literackiego lub nieliterackiego albo tekstu ikonicznego. 

Uczeń, realizując zadanie 1, wykazuje się znajomością lektur obowiązkowych oraz umiejętnością interpretacji utworów z wykorzystaniem wiedzy historyczno- i teoretycznoliterackiej oraz kulturowej, a także sprawnością językowo-retoryczną, niezbędną do stworzenia wypowiedzi monologowej i prowadzenia rozmowy. 

Z kolei w zadaniu 2 zdający powinien orientować się w problemach kultury, w tym literatury, sztuki lub języka, a także (jak w poprzednim zadaniu) wykazać się sprawnością językowo-retoryczną oraz rozumieniem tekstu stanowiącego inspirację do wypowiedzi.

Zadania egzaminacyjne zostały skonstruowane według określonego schematu: 
 

Zadanie 1.

Zagadnienie w formie pytania lub twierdzenia. 

Motyw marności świata. 

Polecenie: część 1. Lektury

Wskazanie lektury lub fragmentu. Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci fragmentów Księgi Koheleta. 

Polecenie: część 2. Kontekst

W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

 

Zadanie 2.

Zagadnienie w formie pytania lub twierdzenia 

Tworzenie – naśladowanie rzeczywistości czy jej wyobrażanie?

Polecenie: część 1. Zamieszczony materiał

Omów zagadnienie na podstawie zamieszczonego poniżej materiału...

Polecenie: część 2. Tekst 2. albo własne doświadczenia

... oraz wybranego tekstu kultury albo utworu literackiego, albo własnych doświadczeń komunikacyjnych.

 

Od momentu opublikowania zadań jawnych na stronie CKE należy rozpocząć intensywną i systematyczną pracę z uczniami najpierw nad rozumieniem poleceń, a następnie ich realizacją, biorąc pod uwagę czas przewidziany na zadania oraz kryteria oceny. Warto od I klasy analizować z młodzieżą każde polecenie dostępne na stronie CKE, tworzyć wspólnie polecenia na podstawie omawianych lektur obowiązkowych oraz innych tekstów literackich, nieliterackich czy dzieł ikonicznych. Po omówieniu lektury czy jako podsumowanie epoki literackiej można zaproponować uczniom realizację pytań jawnych w grupach albo w parach, czasem również indywidualnie. W ramach przygotowania do wypowiedzi proponuję tworzyć plany wypowiedzi, konspekty, mapy myśli, plakaty, kolaże, a także wzorcowe wypowiedzi monologowe. W ten sposób można przygotować pokaźną pulę zadań, z której będzie mógł korzystać każdy uczeń podczas przygotowania do egzaminu maturalnego.

 Wszystkie opracowane przez młodzież zadania mogłyby się znaleźć we wspólnej przestrzeni online, w plikach aplikacji Microsoft Teams lub na Padlecie. Analiza zadań jawnych prowadzi ponadto do konkluzji, że tak sformułowane pytania wyraźnie wskazują, na co trzeba zwrócić uwagę, kiedy omawiamy lektury obowiązkowe czy zagadnienia językowe. Zatem aby dobrze przygotować uczniów do matury ustnej, należy stale przypominać o konieczności odnajdywania motywów w dziełach literackich i tekstach kultury, zastanawiania się nad funkcją elementów świata przedstawionego czy kategorią estetyczną w dziełach oraz nad sposobami realizacji pewnych zagadnień. Wiedza ta może nam również pomóc w uporządkowaniu zgromadzonego podczas lekcji materiału, który proponuję najpierw posegregować według następujących kategorii (utworzone na podstawie analizy poleceń zadań jawnych):
 

Co? 

MOTYWY 

Motyw labiryntu w literaturze. Omów zagadnienie na podstawie mitu o Tezeuszu i Ariadnie z Mitologii Jana Parandowskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Motyw matczynej miłości. Omów zagadnienie na podstawie mitu o Demeter i Korze z Mitologii Jana Parandowskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

 

W jakim celu? 

FUNKCJE

Rola fatum w świecie starożytnym. Omów zagadnienie na podstawie mitu o rodzie Labdakidów z Mitologii Jana Parandowskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Funkcja idealizowania bohaterów w utworze literackim. Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci fragmentów Kroniki polskiej Galla Anonima. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

 

W jaki sposób? 

SPOSOBY 

W jaki sposób literatura przedstawia problem wyboru między życiem prywatnym a obowiązkiem wobec ojczyzny? Omów zagadnienie na podstawie Konrada Wallenroda Adama Mickiewicza. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Jak literatura przedstawia kontrast między światem biedy a światem bogactwa? Omów zagadnienie na podstawie Lalki Bolesława Prusa. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

 

Uporządkowanie w powyższy sposób zgromadzonego przez uczniów materiału pozwoli dostrzec najważniejsze aspekty omawianych zagadnień. Uwypukli najistotniejsze kwestie poruszane podczas lekcji języka polskiego. Skoro wiemy, że w zasadzie pytania dotyczą przede wszystkim motywów, funkcji i sposobów, to również tym zagadnieniom poświęcimy więcej czasu na zaj...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Polonistyka"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy