Dołącz do czytelników
Brak wyników

Horyzonty polonistyki

27 listopada 2018

NR 27 (Listopad 2018)

Wielkie transformacje i przemiany w Sklepach cynamonowych Brunona Schulza

0 248

Sklepy cynamonowe zostały wydane w 1933 roku, nakładem Towarzystwa Wydawniczego „Rój”1. W zbiorze znalazły się małe narracje, które powstały w latach 1931–1933. Publikacja debiutanckiego cyklu opowiadań była możliwa dzięki rekomendacji Zofii Nałkowskiej – wybitna pisarka udzieliła silnego poparcia wydawniczym staraniom Brunona Schulza2.Uczniów może zainteresować fakt, że powstające opowiadania autor Manekinów przesyłał w korespondencji pisarce i tłumaczce – Deborze Vogel, z którą przez wiele lat prowadził intensywny dyskurs intelektualny i artystyczny. Opowiadania pojawiły się w listach w formie postscriptów, a zatem stanowiły oryginalne dopiski do zasadniczej treści korespondencji. W jednym z listów do Romany Halpernowej z 1936 roku3 pisarz z Drohobycza potwierdził tę transformację z elementów epistolograficznych w formę zbioru opowiadań: „Z moich listów powstały stopniowo Sklepy cynamonowe. Te listy po największej części skierowane były do pani Debory Vogel”4
Debiutancki tom prozy Brunona Schulza wzbudził zróżnicowane reakcje odbiorcze. Na temat Sklepów cynamonowych wypowiedzieli się m.in.: Kazimierz Wyka, Artur Sandauer, Stanisław Ignacy Witkiewicz czy Witold Gombrowicz (z dwoma ostatnimi twórcami Schulz prowadził ożywioną korespondencję na tematy artystyczne5). Pomimo niejednoznacznej oceny cykl opowiadań Brunona Schulza stał się jednym z najgłośniejszych debiutów dwudziestolecia międzywojennego. 
Dziś Sklepy cynamonowe należą do kanonu literatury polskiej i uznawane są za jedno z najwybitniejszych osiągnięć literackich dwudziestolecia międzywojennego. Na „godzinach polskiego” w szkole ponadpodstawowej warto rozważyć fenomen opowiadań Schulza jako debiutu literackiego, który wpłynął na transformację literatury międzywojnia i zaproponował nową koncepcję formy krótkich tekstów prozatorskich. 

Sklepy cynamonowe w cyfrowym wydaniu 

Promocja czytania stanowi niezwykle ważne działanie we współczesnej edukacji polonistycznej. Szkolni poloniści najlepiej rozumieją, jak groźnym i degradującym zjawiskiem jest „stan nieczytania” – plaga zglobalizowanego świata, w którym dominuje kultura wizualna. Szczególnie na poziomie szkoły ponadpodstawowej nauczyciele języka polskiego obserwują świadomą rezygnację uczniów z kontaktu z książką. Czytelnicza niechęć dotyczy nie tylko kanonu lektur szkolnych, ale doświadczania przyjemności lektury literatury pięknej w ogóle. W przypadku debiutanckiego zbioru opowiadań Brunona Schulza rzecz komplikuje się tym bardziej, ponieważ uczniowie szkół ponadpodstawowych sygnalizują liczne bariery odbiorcze (m.in. związane z językowym ukształtowaniem tekstu). Tu warto przywołać sugestywną refleksję jednego z uczniów liceum: „Pomimo kilku prób, chyba nie potrafię przez tę książkę przebrnąć!”. Obrazuje ona skalę trudności wiążących się z próbami lektury arcydzieła, które po Gombrowiczowsku zachwyca szkolnych polonistów, ale wzbudza lęk współczesnych maturzystów. Wirtuozeria formy w opowiadaniach Brunona Schulza onieśmiela „tubylców cyfrowych” i nierzadko czyni ich bezradnymi wobec kunsztu wypowiedzi i bogactwa języka, nieustannych transformacji świata przedstawionego, oniryzmu i fantasmagoryczności. Zacieranie granic pomiędzy realnością a światem fantastycznym wpływa demotywująco na młodzież, przesądzając o traktowaniu tekstów Schulza jako trudnych w odbiorze, niezrozumiałych i „nadmiernie udziwnionych” (określenie jednego z maturzystów). 
Jedną z możliwości kształtowania aktywnych postaw czytelniczych są alternatywne nośniki lektury. Do przeczytania Sklepów cynamonowych mogą zachęcić uczniów inne formy podawcze tekstu niż „analogowa” książka. Dzisiejsi uczniowie z dużym zainteresowaniem przyjmą informację o możliwości lektury audialnej. W silnie zmediatyzowanej rzeczywistości społeczeństwa informacyjnego funkcjonują trzy audiobooki ze zbiorem Brunona Schulza. 
Najwcześniej została wydana książka audio Sklepy cynamonowe (Audiobook Pl), czytana przez Zbigniewa Zapasiewicza. Pozycja jest dostępna na kanale YouTube, bywa spotykana w zbiorach cyfrowych bibliotek szkolnych i publicznych. Drugą propozycją jest audiobook opublikowany przez firmę Promatek Media (Częstochowa 2012 i lata następne). W roli lektora wystąpił Antoni Rot. To najczęściej słuchana przez licealistów i uczniów technikum opcja audio z prozą Brunona Schulza. Najnowszy tekst audialny ukazał się w 2018 roku nakładem Biblioteki Akustycznej. Lektury Sklepów cynamonowych podjął się Filip Kosior. 
Rozmowy z licealistami dowodzą, że audiobooki są nośnikami tekstu, po który uczniowie sięgają bardzo chętnie. „Cyfrowi tubylcy” korzystają również z opcji e-booków i dostępu do tekstów Schulza w sieci, np. na stronie biblioteki internetowej Wolne Lektury6. Młodzież może też zapoznać się z e-bookiem, korzystając z aplikacji Legimi na e-czytniku, na tablecie, na smartfonie czy na komputerze. 
Oprócz cyfrowych nośników tekstu warto zwrócić uwagę uczniów na inne teksty kultury, które powstały na kanwie twórczości Brunona Schulza. Są to filmy: Sanatorium pod Klepsydrą Wojciecha Jerzego Hasa (1973) i The Street of Crocodiles braci S. i J. Quay (1986). Młodym miłośnikom muzyki warto zaproponować intersemiotyczne spotkanie z płytą Sanatorium under the sign of the Hourglass zespołu The Cracow Klezmer Band z 2005 roku. Był to muzyczny hołd dla twórczości pisarza, który przez lata twórczo inspirował czytelników różnych pokoleń. Wykorzystanie tych tekstów kultury na lekcjach języka polskiego zapewne rozszerzy perspektywę odbioru artystycznego i może zachęcić przyszłych maturzystów do tekstowych spotkań z drugim zbiorem opowiadań Brunona Schulza – Sanatorium pod Klepsydrą (1937). 

Od kanonu do aktu pogłębionej lektury 

Sklepy cynamonowe od lat funkcjonują w spisie lektur szkolnych. Jako arcydzieło krótkiej formy prozatorskiej umożliwiają przeprowadzenie twórczych, niesztampowych lekcji języka polskiego, zwłaszcza w klasach o rozbudzonych zainteresowaniach humanistycznych. Przyczyniają się wówczas do odbiorczych iluminacji e-nastolatków i autentycznego dialogu edukacyjnego o inności czytelniczej podróży w świat wyobraźni autora Ulicy Krokodyli. Nie sposób pominąć faktu, że opowiadania Schulza bywają przyczyną licznych problemów analityczno-interpretacyjnych w klasach niehumanistycznych. Prowadzone na przestrzeni ostatnich pięciu lat wywiady z uczniami szkół ponadpodstawowych dowiodły, że Sklepy cynamonowe rzadko bywają tekstem czytanym w całości: dominuje opcja bardzo krótkiego fragmentu. Kontakt z utworem zastępuje lektura streszczeń i bryków, które w przypadku Sklepów cynamonowych pozostają przedsięwzięciem nieudolnym i chybionym. Dodatkowo, uczniowie zwracają uwagę, że w liceum czy technikum Sklepy cynamonowe „przerabia się bez pomysłu”, „omawia mechanicznie”, „czyta pobieżnie i bez jakichkolwiek wyjaśnień”. 
To oznacza brak intensywnej lektury, eksplikacji znaczeń i szczegółowej interpretacji tekstu literackiego. Zapewne również z tych powodów opowiadania Schulza nie stanowią obiektu zainteresowania większości e-nastolatków. 
Sklepy cynamonowe są książką, która motywuje do lektury ambitnej i wymaga pogłębionej refleksji nad przekazem literackim. Początkowe czynności analityczne pozostają niezmienne i są wyrażone fundamentalnymi pytaniami o narratora i bohaterów opowiadań, czas i miejsce zdarzeń, sposób kreacji świata przedstawionego. W fazie początkowej pracy z tekstem pojawią się rozpoznania, że młody Józef jest dziecięcym narratorem wszystkich historii, a oprócz niego w rzeczywistości Schulzowego mikroświata funkcjonują ojciec i matka, służąca Adela, ciotka Agata, wuj Marek, kuzynka Łucja, kuzyn Emil, Tłuja i jej matka, anonimowi subiekci, Polda i Paulina – dziewczęta do szycia. Szkolny polonista nie pominie w lekcyjnym dyskursie informacji, że Sklepy cynamonowe są cyklem opowiadań rozgrywających się w galicyjskim miasteczku okresu międzywojnia, a badacze literaccy wykazali podobieństwo miejsca wydarzeń do Drohobycza, rodzinnego miasta Schulza. Na „godzinach polskiego” zostaną przeprowadzone działania analityczno-interpretacyjne, które pokażą mityzację i mitologizację świata przedstawionego u Schulza, liczne nawiązania do literatury i kultury (Stary Testament i Nowy Testament, mistyka żydowska, literatura niemieckiego romantyzmu, filozofia F. W. Nietzschego i A. Schopenhauera, psychoanaliza, surrealizm, awangarda). 
I w tym miejscu chciałabym zachęcić do rozszerzenia „uczniowskich gier” z tekstami Sklepów cynamonowych, do sięgnięcia poza zwyczajowy kanon przywołań i analiz, do wyjścia poza przyjęty schemat pracy z tymi opowiadaniami. Metamorfozy świata przedstawionego warto pokazać na przykładach zdecydowanie rzadziej uaktywnianych w szkolnej eksplikacji. Być może warto pochylić się dłużej nad fragmentem Sierpnia, w którym Schulz opisał transformacje mieszkania rodziny Józefa podczas lata: 
„Przez ciemne mieszkanie na pierwszym piętrze kamienicy w rynku przechodziło co dzień na wskroś całe wielkie lato: cisza drgających słojów powietrznych, kwadraty blasku, śniące żarliwy swój sen na podłodze; melodia katarynki, dobyta z najgłębszej złotej żyły dnia; dwa, trzy takty refrenu, granego gdzieś na fortepianie wciąż na nowo, mdlejące w słońcu na białych trotuarach, zagubione w ogniu dnia głębokiego. Po sprzątaniu Adela zapuszczała cień na pokoje, zasuwając płócienne story. Wtedy barwy schodziły o oktawę głębiej, pokój napełniał się cieniem, jakby pogrążony w światło głębi morskiej, jeszcze mętniej odbity w zielonych zwierciadłach, a cały upał dnia oddychał na storach, lekko falujących od marzeń południowej godziny”7.
Ten zmetaforyzowany, na wskroś poetycki opis przestrzeni warto poddać lekcyjnej egzegezie, a więc rozłożyć na czynniki pierwsze, wyjaśnić znaczenie wielu słów, z którymi uczniowie już dzisiaj nie mają kontaktu, zastanowić się, jaki obraz i w jaki sposób został stworzony, jakie zabiegi literackie pozwoliły oddać naturę opisanych metamorfoz. Warto zatem „rozszyfrować” owe „kwadraty blasku”, „złotą żyłę dnia”, zagubienie „w ogniu dnia głębokiego”, „światło głębi morskiej”. Ten krótki fragment pozwoli pokazać całą maestrię Schulza, który po mistrzowsku potrafił uchwycić niezwykłość dnia codziennego i rutynowych czynności. Może trzeba poświęcić więcej czasu, aby wspólnie z młodymi odbiorcami wyjaśnić chociażby istotę zejścia „barw o oktawę głębiej” (w ocenie licealistów, był to jeden z najbardziej „nieprzetłumaczalnych” przykładów). Powodem uczniowskiego niezrozumienia stało się użycie przez pisarza pojęcia z zakresu akustyki do odzwierciedlenia zmian tonacji barwnej. Młodzi odbiorcy Sierpnia zwracali uwagę na nieadekwatność terminu „oktawa”, który był im znany z doświadczeń gry na instrumencie. Uczniowie potrafili dokładnie wyjaśnić, jaką barwę muzyczną uzyskuje się poprzez obn...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Polonistyka"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy