Dołącz do czytelników
Brak wyników

Egzamin z języka polskiego

7 listopada 2019

NR 33 (Listopad 2019)

Przygotowanie do egzaminu ósmoklasisty – język symboli w literaturze

318

Uczeń trzech pierwszych klas drugiego etapu edukacyjnego „zna i rozpoznaje w tekście literackim: epitet, porównanie, przenośnię, wyrazy dźwiękonaśladowcze, zdrobnienie, zgrubienie, uosobienie, ożywienie, apostrofę, anaforę, pytanie retoryczne, powtórzenie oraz określa ich funkcje”1. W kolejnych latach katalog środków stylistycznych się powiększa; dochodzą: neologizm, eufemizm, porównanie homeryckie, inwokacja, symbol oraz alegoria2.

Jak podaje Władysław Kopaliński, symbole to „przedmioty, pojęcia, wyobrażenia, przeżycia związane jakimś wewnętrznym stosunkiem (współbrzmiące, kojarzące się, mające „wspólny rytm”) z innym przedmiotem, pojęciem (…). Na obszarach tych samych lub pokrewnych tradycji kulturowych czy religijnych pewne rzeczy, wyrazy i znaki przywoływały w umysłach, uczuciach i wyobraźni naszych przodków inne rzeczy, wyrazy, znaki. W zjawisku tym istotne jest nie to, jakie są rzeczywiste związki między tymi rzeczami i pojęciami, ale to, w co wierzono i jak kojarzono. Związki te mogą być do dziś żywe i oczywiste w naszej kulturze: lew symbolizuje królewskość i odwagę; lis – chytrość; dom – schronienie, bezpieczeństwo; chleb i sól – gościnność. Ale mogą też być dla nas trudne do zrozumienia, a nawet zgoła niepojęte, gdyż gromadzone przed wiekami przez dawne, nieistniejące już kultury”3. Autor Słownika symboli podkreśla też, że symbolowi towarzyszy „element tajemniczości”, a jego właściwością są „niedookreśloność, mglistość”4. Janusz Sławiński porównuje symbol z alegorią. Interpretacja alegorii wymaga erudycji, bez której nie da się dostrzec zakorzenionych w kulturze znaków. Inaczej jest z symbolem, który „otwiera możliwości różnych rozumień i interpretacji (…), przy czym żadnemu z tych rozumień sens symboliczny nie uobecnia się w sposób jasny i definitywny”5.

Powyższe cytaty dowodzą, że symbol jest zjawiskiem trudnym. Przygotowując młodzież do egzaminu, zastanawiam się, czego mogę od niej wymagać i jak mogłyby wyglądać zadania sprawdzające wiedzę z tej dziedziny…

POLECAMY

Podstawa programowa

Klasy VII i VIII
I Kształcenie literackie i kulturowe
1. Czytanie utworów literackich. Uczeń:
(…)
4) rozpoznaje w tekście literackim: neologizm, eufemizm, porównanie homeryckie, inwokację, symbol, alegorię i określa ich funkcje (…)

 

Przykładowe zadania dla ucznia


Wiedząc, że znaczenie symbolu ujawnia kontekst, nie spytam o to, co symbolizuje pies czy wilk. Ale poproszę moich uczniów o zinterpretowanie tych motywów w bajce filozoficznej6. Co ciekawe i cenne, te dwa wymienione zwierzęta będą symbolizować tu wartości inne niż te, do których jesteśmy przyzwyczajeni.

Michel Piquemal, Wilk i pies

Pewien wygłodniały wilk krążył po lesie w poszukiwaniu pożywienia, kiedy stanął oko w oko z ogromnym psem, równie silnym co pięknym. Zaatakowałby go, gdyby nie to, że pies był bardzo duży. I dlatego wilk wolał podejść do niego z całą pokorą. Złożył mu nawet gratulacje z powodu pięknej sierści i dobrej formy.
– Tylko od ciebie zależy, czy chcesz wyglądać tak jak ja – odpowiedział mu pies. – Porzuć swoich krewnych, porzuć te lasy, gdzie umierasz z głodu, i dołącz do mnie.
– Ale co miałbym robić? – zapytał wilk.
– W rzeczywistości niewiele: przeganiać żebraków i przypochlebiać się naszemu panu. On da ci w zamian i pożywienie, i pieszczotę.
Wilk, któremu głód ściskał żołądek, nie mógł uwierzyć w swoje szczęście i nie ociągając się więcej, ruszył w drogę razem z psem.
Lecz kiedy wespół z nim pokonywał drogę, spostrzegł wytartą sierść na psiej szyi.
– Co to takiego? – zapytał.
– O, to zupełny drobiazg – odpowiedział pies.
– Ale skąd się to wzięło?
– To z powodu obroży, która służy do przywiązywania mnie...
– Przywiązywania! – zakrzyknął wilk. – A więc nie biegasz swobodnie, gdzie tylko zapragniesz?
– Nie zawsze, ale jakie to ma znaczenie?!
– Dla mnie to znaczy więcej niż wszystko inne w świecie. I za tę cenę zostawiam ci twoje jedzenie, a nawet największe skarby.
I mówiąc te słowa, wilk czmychnął do lasu, gdzie, jak się zdaje, nadal krąży.

  • Na podstawie tekstu wyjaśnij, co symbolizują wilk i pies. (0–2) 
Wilk                   ................................

            Symbolizuje

Pies                   ................................

Komentarz: uznajemy każdy synonim słów: wolność (wilk) i zależność (pies).

 

  • Które z wymienionych cech symbolizuje wilk w bajce M. Piquemala? (0–1)
    –    Wolność, lojalność.
    –    Wolność, niezależność.
    –    Wolność, służalczość.
    –    Niezależność, egoizm.

Komentarz: odpowiedź b.

  • W jakim znanym Ci dziele występował motyw psa lub wilka? Podaj tytuł dzieła i wyjaśnij, co symbolizowało to zwierzę. (0–2)……………………………………………………………………………………………………………………………………
    ……………………………………………………………………………………………………………………………………

Komentarz: W poleceniu nie ma mowy o lekturach obowiązkowych (pamiętamy, że na początku prawdziwego arkusza wszystkie teksty obowiązkowe są wymienione). Uczniowie mogą odnieść się np. do Czerwonego Kapturka (wilk jako zwierzę okrutne), Akademii Pana Kleksa (wilkołaki mściwe i groźne), O psie, który jeździł koleją (pies jako symbol poświęcenia, wierności), W pustyni i w puszczy (Saba jako wierny towarzysz porwanych dzieci), mitów (wilczyca kapitolińska jako karmicielka, Cerber jako groźny stróż). Uznajemy każdą odpowiedź, która jest poprawna pod względem merytorycznym – tzn. nie wskazuje na treści niezgodne z dziełem.

 

  • Poniżej znajduje się obraz Jana van Eycka „Portret małżonków Arnolfinich”. Czy – Twoim zdaniem – pies znajdujący się na dole obrazu symbolizuje to samo, co w bajce Wilk i pies? Uzasadnij odpowiedź, używając jednego argumentu. (0–1).

 Rys. 1. „Portret małżonków Arnolfinich”

 

Komentarz: W tym przypadku zależy mi na tym, aby uczniowie umieli porównać dwa dzieła, przyjąć jakieś stanowisko oraz obronić je. Mogą wskazać na analogię oraz udowodnić, że pies i tu, i tu symbolizuje przywiązanie do człowieka. Mogą zaprzeczyć istnieniu podobieństwa, wyjaśniając, że na obrazie pies symbolizuje wierność małżeńską (zjawisko pozytywne), a w bajce oznacza niewolę (zjawisko negatywne). Podczas oceniania zadania zwracamy uwagę na to, czy przyjęte stanowisko jest potwierdzone odpowiednio sformułowanym argumentem.


Dodatkowe pomysły na rozmowę o symbolach


Chciałabym jeszcze zaprezentować kilka pomysłów na wprowadzenie symbolu na lekcji oraz na ćwiczenia z nim związane.

  • Definicję symbolu warto wprowadzić wraz z definicją alegorii, wskazując na zasadniczą różnicę, jaką jest znaczenie zależne bądź od kontekstu, bądź od skonwencjonalizowanych przekazów. Można posłużyć się przy tym grafiką, by pokazać, jak liczne są przedstawienia wybranych pojęć (np. alegorii Fortuny). Zadaniem uczniów jest wskazanie tego, co pozwala na identyfikację danej alegorii, pomimo licznych zmian wprowadzanych przez twórców (np. Fortuna na kole, na kuli, z kołem, z mechanizmem złożonym z kół zębatych i in.7).
  • Chociaż kilka minut warto poświęcić na zapoznanie się z wybranym hasłem cytowanego tu już Słownika symboli w celu pokazania młodzieży, jak wiele znaczeń może mieć dany motyw. Można spróbować zebrać pomysły na to, co mogą symbolizować mak, róża, serce, a następnie porówn...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Polonistyka"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy