Dołącz do czytelników
Brak wyników

Egzamin z języka polskiego

7 listopada 2019

NR 33 (Listopad 2019)

Przygotowanie do egzaminu ósmoklasisty – język symboli w literaturze

0 11

Uczeń trzech pierwszych klas drugiego etapu edukacyjnego „zna i rozpoznaje w tekście literackim: epitet, porównanie, przenośnię, wyrazy dźwiękonaśladowcze, zdrobnienie, zgrubienie, uosobienie, ożywienie, apostrofę, anaforę, pytanie retoryczne, powtórzenie oraz określa ich funkcje”1. W kolejnych latach katalog środków stylistycznych się powiększa; dochodzą: neologizm, eufemizm, porównanie homeryckie, inwokacja, symbol oraz alegoria2.

Jak podaje Władysław Kopaliński, symbole to „przedmioty, pojęcia, wyobrażenia, przeżycia związane jakimś wewnętrznym stosunkiem (współbrzmiące, kojarzące się, mające „wspólny rytm”) z innym przedmiotem, pojęciem (…). Na obszarach tych samych lub pokrewnych tradycji kulturowych czy religijnych pewne rzeczy, wyrazy i znaki przywoływały w umysłach, uczuciach i wyobraźni naszych przodków inne rzeczy, wyrazy, znaki. W zjawisku tym istotne jest nie to, jakie są rzeczywiste związki między tymi rzeczami i pojęciami, ale to, w co wierzono i jak kojarzono. Związki te mogą być do dziś żywe i oczywiste w naszej kulturze: lew symbolizuje królewskość i odwagę; lis – chytrość; dom – schronienie, bezpieczeństwo; chleb i sól – gościnność. Ale mogą też być dla nas trudne do zrozumienia, a nawet zgoła niepojęte, gdyż gromadzone przed wiekami przez dawne, nieistniejące już kultury”3. Autor Słownika symboli podkreśla też, że symbolowi towarzyszy „element tajemniczości”, a jego właściwością są „niedookreśloność, mglistość”4. Janusz Sławiński porównuje symbol z alegorią. Interpretacja alegorii wymaga erudycji, bez której nie da się dostrzec zakorzenionych w kulturze znaków. Inaczej jest z symbolem, który „otwiera możliwości różnych rozumień i interpretacji (…), przy czym żadnemu z tych rozumień sens symboliczny nie uobecnia się w sposób jasny i definitywny”5.

Powyższe cytaty dowodzą, że symbol jest zjawiskiem trudnym. Przygotowując młodzież do egzaminu, zastanawiam się, czego mogę od niej wymagać i jak mogłyby wyglądać zadania sprawdzające wiedzę z tej dziedziny…

Podstawa programowa

Klasy VII i VIII
I Kształcenie literackie i kulturowe
1. Czytanie utworów literackich. Uczeń:
(…)
4) rozpoznaje w tekście literackim: neologizm, eufemizm, porównanie homeryckie, inwokację, symbol, alegorię i określa ich funkcje (…)

 

Przykładowe zadania dla ucznia


Wiedząc, że znaczenie symbolu ujawnia kontekst, nie spytam o to, co symbolizuje pies czy wilk. Ale poproszę moich uczniów o zinterpretowanie tych motywów w bajce filozoficznej6. Co ciekawe i cenne, te dwa wymienione zwierzęta będą symbolizować tu wartości inne niż te, do których jesteśmy przyzwyczajeni.

Michel Piquemal, Wilk i pies

Pewien wygłodniały wilk krążył po lesie w poszukiwaniu pożywienia, kiedy stanął oko w oko z ogromnym psem, równie silnym co pięknym. Zaatakowałby go, gdyby nie to, że pies był bardzo duży. I dlatego wilk wolał podejść do niego z całą pokorą. Złożył mu nawet gratulacje z powodu pięknej sierści i dobrej formy.
– Tylko od ciebie zależy, czy chcesz wyglądać tak jak ja – odpowiedział mu pies. – Porzuć swoich krewnych, porzuć te lasy, gdzie umierasz z głodu, i dołącz do mnie.
– Ale co miałbym robić? – zapytał wilk.
– W rzeczywistości niewiele: przeganiać żebraków i przypochlebiać się naszemu panu. On da ci w zamian i pożywienie, i pieszczotę.
Wilk, któremu głód ściskał żołądek, nie mógł uwierzyć w swoje szczęście i nie ociągając się więcej, ruszył w drogę razem z psem.
Lecz kiedy wespół z nim pokonywał drogę, spostrzegł wytartą sierść na psiej szyi.
– Co to takiego? – zapytał.
– O, to zupełny drobiazg – odpowiedział pies.
– Ale skąd się to wzięło?
– To z powodu obroży, która służy do przywiązywania mnie...
– Przywiązywania! – zakrzyknął wilk. – A więc nie biegasz swobodnie, gdzie tylko zapragniesz?
– Nie zawsze, ale jakie to ma znaczenie?!
– Dla mnie to znaczy więcej niż wszystko inne w świecie. I za tę cenę zostawiam ci twoje jedzenie, a nawet największe skarby.
I mówiąc te słowa, wilk czmychnął do lasu, gdzie, jak się zdaje, nadal krąży.

  • Na podstawie tekstu wyjaśnij, co symbolizują wilk i pies. (0–2) 
Wilk                   ................................

            Symbolizuje

Pies                   ................................

Komentarz: uznajemy każdy synonim słów: wolność (wilk) i zależność (pies).

 

  • Które z wymienionych cech symbolizuje wilk w bajce M. Piquemala? (0–1)
    –    Wolność, lojalność.
    –    Wolność, niezależność.
    –    Wolność, służalczość.
    –    Niezależność, egoizm.

Komentarz: odpowiedź b.

  • W jakim znanym Ci dziele występował motyw psa lub wilka? Podaj tytuł dzieła i wyjaśnij, co symbolizowało to zwierzę. (0–2)……………………………………………………………………………………………………………………………………
    ……………………………………………………………………………………………………………………………………

Komentarz: W poleceniu nie ma mowy o lekturach obowiązkowych (pamiętamy, że na początku prawdziwego arkusza wszystkie teksty obowiązkowe są wymienione). Uczniowie mogą odnieść się np. do Czerwonego Kapturka (wilk jako zwierzę okrutne), Akademii Pana Kleksa (wilkołaki mściwe i groźne), O psie, który jeździł koleją (pies jako symbol poświęcenia, wierności), W pustyni i w puszczy (Saba jako wierny towarzysz porwanych dzieci), mitów (wilczyca kapitolińska jako karmicielka, Cerber jako groźny stróż). Uznajemy każdą odpowiedź, która jest poprawna pod względem merytorycznym – tzn. nie wskazuje na treści niezgodne z dziełem.

 

  • Poniżej znajduje się obraz Jana van Eycka „Portret małżonków Arnolfinich”. Czy – Twoim zdaniem – pies znajdujący się na dole obrazu symbolizuje to samo, co w bajce Wilk i pies? Uzasadnij odpowiedź, używając jednego argumentu. (0–1).

 Rys. 1. „Portret małżonków Arnolfinich”

 

Komentarz: W tym przypadku zależy mi na tym, aby uczniowie umieli porównać dwa dzieła, przyjąć jakieś stanowisko oraz obronić je. Mogą wskazać na analogię oraz udowodnić, że pies i tu, i tu symbolizuje przywiązanie do człowieka. Mogą zaprzeczyć istnieniu podobieństwa, wyjaśniając, że na obrazie pies symbolizuje wierność małżeńską (zjawisko pozytywne), a w bajce oznacza niewolę (zjawisko negatywne). Podczas oceniania zadania zwracamy uwagę na to, czy przyjęte stanowisko jest potwierdzone odpowiednio sformułowany...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Polonistyka"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy