Dołącz do czytelników
Brak wyników

Akademia rozwoju nauczyciela

30 listopada 2017

NR 8 (Wrzesień 2015)

Projekt edukacyjny – refleksje praktyka

0 275

Zadaniem szkoły jest przygotowanie młodego człowieka do życia we współczesnym świecie. Uczeń gimnazjum, kończąc obowiązkową edukację, powinien umieć krytycznie oceniać rzeczywistość, poradzić sobie na rynku pracy, potrafić współpracować z różnymi ludźmi i w różnych warunkach, być aktywnym i gotowym na zmiany.

By edukacja mogła sprostać tym zadaniom, w grudniu 2006 r. Komisja Europejska ustaliła osiem kompetencji kluczowych, które są „połączeniem wiedzy, umiejętności i postaw odpowiednich do sytuacji”. Są to:

  • porozumiewanie się w języku ojczystym,
  • porozumiewanie się w językach obcych,
  • kompetencje matematyczne i podstawowe kompetencje naukowo-techniczne,
  • kompetencje informatyczne,
  • umiejętność uczenia się,
  • kompetencje społeczne i obywatelskie,
  • inicjatywność i przedsiębiorczość,
  • świadomość i ekspresja kulturalna.

„Można stwierdzić, że kompetencje kluczowe to te, których wszystkie osoby potrzebują do zatrudnienia, samorealizacji i rozwoju osobistego, integracji społecznej, a także bycia aktywnym obywatelem. Odgrywają więc one szczególnie istotną rolę w życiu każdego człowieka zarówno w procesie uczenia się, aktywności społecznej, jak i zawodowej” (Żurawska, 2010, s. 8).

Od września 2009 r. w szkołach podstawowych i gimnazjalnych obowiązuje nowa podstawa programowa kształcenia ogólnego, jakkolwiek dzisiaj przymiotnik „nowa” wydaje się już mało adekwatny w stosunku do niniejszego dokumentu, minęło bowiem już sześć lat od jego wejścia w życie. Nadal jednak posługujemy się tym określeniem, ponieważ jest ono znaczeniowo pojemne. Nowa, a więc obecnie obowiązująca, odmienna od swojej poprzedniczki, a także wprowadzająca nowsze (inne, lepsze, świeższe) pomysły edukacyjne. Tym samym zapisy podstawy programowej z 2009 r. uwzględniły przywoływany wyżej dokument Komisji Europejskiej. W preambule obowiązującej podstawy znajduje się lista najważniejszych umiejętności nawiązujących koncepcyjnie do kompetencji kluczowych. W ten sposób każdy nauczyciel przedmiotu zobligowany jest do stwarzania uczniowi odpowiednich warunków, by kształcić następujące sprawności:

  • czytanie – rozumiane zarówno jako prosta czynność oraz jako umiejętność rozumienia, wykorzystania i przetwarzania tekstów (…),
  • myślenie matematyczne – umiejętność korzystania z podstawowych narzędzi matematycznych w życiu codziennym oraz prowadzenia elementarnych rozumowań matematycznych,
  • myślenie naukowe – umiejętność formułowania wniosków opartych na obserwacjach empirycznych dotyczących przyrody i społeczeństwa,
  • umiejętność komunikowania się w języku ojczystym i obcym, zarówno w mowie, jak i w piśmie,
  • umiejętność komunikowania się nowoczesnymi technologiami informacyjno-komunikacyjnymi, wyszukiwanie i korzystanie z informacji,
  • umiejętność uczenia się jako sposobu zaspokajania naturalnej ciekawości świata i przygotowania do dalszej edukacji,
  • umiejętność pracy zespołowe.

Naturalną konsekwencją powyższych założeń było wprowadzenie do gimnazjów pracy metodą projektu, który jest odpowiednim narzędziem pozwalającym wszystkie wymienione powyżej umiejętności rozwijać. Począwszy od roku szkolnego 2010/2011, zgodnie z rozporządzeniem MEN z dnia 20 sierpnia 2010 r., uczniowie gimnazjum, których kształcenie odbywało się według wówczas już nowej podstawy programowej, obligatoryjnie realizują projekt edukacyjny. W rozporządzeniu czytamy: „Projekt edukacyjny jest zespołowym, planowym działaniem uczniów, mającym na celu rozwiązanie konkretnego problemu, z zastosowaniem różnorodnych metod. (...) Zakres tematyczny projektu edukacyjnego może dotyczyć wybranych treści nauczania określonych w podstawie programowej kształcenia ogólnego dla gimnazjów lub wykraczać poza te treści”. Ponadto, fakt zrealizowania przez ucznia projektu edukacyjnego oraz temat projektu jest odnotowywany na świadectwie ukończenia gimnazjum, a ocena stopnia wywiązania się z tego zadania wchodzi w skład oceny zachowania.

Tyle wstępu... Jak natomiast uczniowie i nauczyciele radzą sobie z projektem w praktyce? Biorąc pod uwagę, że właśnie mija pięć lat od wejścia rozporządzenia MEN w życie, warto pokusić się o pewne podsumowania i uwagi.

 

(...) Działania projektowe powinny być przemyślane, a sam projekt ani przez uczniów, ani nauczycieli nie powinien być traktowany w sposób lekceważący, na zasadzie „muszę zaliczyć” czy „muszę zorganizować”

 

Początki rodziły wśród nauczycieli obawy, może zniechęcenie, jak to z nowościami bywa. Projekt edukacyjny wymaga bowiem pewnego dodatkowego nakładu pracy ze strony prowadzącego, odpowiedniego przygotowania się, a czasem zmian w sposobie myślenia o nauczaniu. Tyle że sama praca metodą projektu zupełną nowością dla nauczycieli być nie mogła. W dydaktyce projekt wymieniany jest jako jedna z metod praktycznych lub aktywizujących. Bywało, że nauczyciele posługiwali się metodą projektu, nie nazywając prowadzonych działań w ten właśnie sposób. Wówczas ich lęk mógł dotyczyć odgórnie narzuconego przez ministerstwo obowiązku, sformalizowania idei projektu oraz potrzeby dokumentacji działań projektowych. Inaczej, gdy w szkole nadal dominowało nauczanie „tradycyjne”, a wraz z nim nieśmiertelna heureza, wówczas wprowadzenie projektu edukacyjnego mogło mieć charakter małej rewolucji w nauczaniu, nie tylko dla ucznia, ale przede wszystkim dla samego nauczyciela. Choć idea projektu na gruncie rodzimej edukacji jest znana od lat trzydziestych ubiegłego wieku, przed 2010 r. 
nauczyciele nie poświęcali jej należytej uwagi. Było to spowodowane – po pierwsze – wolnością, której oczywiście nie kwestionuję, w wyborze metod nauczania: nauczyciel mógł w swojej pracy z uczniami wykorzystać projekt lub nie, po drugie – swobodą w sposobie realizacji metody projektu: często nauczyciele wykorzystywali tylko niektóre jej elementy, w czym nie ma oczywiście nic złego, gorzej, gdy posługiwali się wyłącznie jej efektowną nazwą, szumnie nazywając projektem np. uczniowski referat. Konkretne zapisy rozporządzenia precyzują wymogi potrzebne do realizacji projektu, co sprawiło, że praca zarówno nauczyciela, jak i ucznia została usystematyzowana i „znormalizowana”.

„Projekt edukacyjny jest realizowany przez zespół uczniów pod opieką nauczyciela i obejmuje następujące działania:

  • wybranie tematu projektu edukacyjnego,
  • określenie celów projektu edukacyjnego i zaplanowanie etapów jego realizacji,
  • wykonanie zaplanowanych działań,
  • publiczne przedstawienie rezultatów projektu edukacyjnego”.

Dziś projekt edukacyjny jest już codziennością, przyzwyczaili się do niego uczniowie i nauczyciele. By jednak jego realizacja przyniosła zamierzone efekty i faktycznie wspomagała uczniów w nabyciu kompetencji pozwalających im radzić sobie w życiu, działania projektowe powinny być przemyślane, a sam projekt ani przez uczniów, ani nauczycieli nie powinien być traktowany w sposób lekceważący, na zasadzie „muszę zaliczyć” czy „muszę zorganizować”.

Wybranie tematu projektu edukacyjnego    

Musisz zacząć z wizją tego, czego pragniesz (…). 
Ale kiedy stworzysz klarowną wizję w swoim umyśle, będziesz w stanie stwierdzić, co ci jest potrzebne do osiągnięcia celu. 
(Bruce Davies)

Najważniejszy jest pomysł, a tym samym temat projektu edukacyjnego, który go doprecyzowuje. Temat projektu edukacyjnego powinien odpowiadać zainteresowaniom uczniów, by motywować ich w ten sposób do samodzielnej pracy, powinien rozbudzać uczniowski entuzjazm oraz zaspokajać ambicje naszych podopiecznych, jednocześnie musi być dostosowany do ich możliwości, czyli nie powinien być ani za łatwy, ani za trudny. Musi stanowić wyzwanie, ale możliwe do zrealizowania. Łatwo powiedzieć, trudniej wykonać. Warto jednak, żeby nauczyciel, decydując się na opiekę nad grupą projektową, o tych założeniach pamiętał. Są one idealistyczne, ale stanowią dobry punkt wyjścia do dalszej pracy, i nawet jeśli zrealizowane będą częściowo, zapewne podniosą jakość pracy w stosunku do tej wykonanej z pominięciem takich wymogów.

Gimnazja dość często ogłaszają na początku roku szkolnego listy gotowych tematów projektów, upubliczniając je np. na stronie internetowej szkoły. Tym samym, już zaczynając pracę nad projektem, kreatywność uczniów zostaje ograniczona, jeśli nie zablokowana, a projekt staje się bardziej projektem nauczycielskim niż uczniowskim. Dzieje się tak, ponieważ my pedagodzy chyba nie do końca wierzymy w swoich wychowanków, zaś pracę nad projektem chcielibyśmy usprawnić bądź przyspieszyć. Skoro zdarza się słyszeć narzekania, że współczesna młodzież jest „mało samodzielna”, „nie chce pomyśleć”, „oczekuje gotowych rozwiązań”, nie kształćmy ani nie wzmacniajmy w niej tych negatywnych postaw. Lepiej, żeby na początku roku szkolnego nauczyciel, szkoła tylko zasygnalizowali problematykę lub typ projektu (np. czy będzie to projekt badawczy czy zadaniowy, przedmiotowy czy interdyscyplinarny). Należy dać szansę uczniowi na poszukiwanie pomysłu na projekt, zaś sam temat powinien wyłonić się w toku wspólnych dyskusji, być wynikiem przemyśleń przede wszystkim samych uczniów, dopiero później  opiekuna. Warto pamiętać, by temat nie tylko był precyzyjny, przykładowo: zamiast „Poznajemy historię demokracji” – „Jak opracować grę planszową na temat historii demokracji?”. Warto, aby był dodatkowo sformułowany w formie efektu, a nie samego działania, które prowadzi do jego osiągnięcia, przykładowo: zamiast „Czytamy poezję romantyczną” – „Jak opublikować w internecie nasze ulubione wiersze romantyków?”6.

Określenie celów projektuedukacyjnego i zaplanowanie etapów jego realizacji

Cele, które nie są zapisane, są tylko życzeniami.
(Brian Tracy)

To moment, w którym wspólnie z uczniami trzeba ustalić cele szczegółowe, które pozwolą na realizację podjętego zadania bądź rozwiązanie postawionego problemu. Należy wówczas odpowiedzieć sobie na pytanie, co właściwie chcemy zrobić, jakiego efektu końcowego oczekujemy i jakimi narzędziami chcemy cel główny osiągnąć. Trzeba także ustalić harmonogram naszych działań. Ta praca nie może zostać wykonana ad hoc. Nasi uczniowie często pracują spontanicznie, pod wpływem impulsu, zaś naturalna energia towarzysząca uczniowskim działaniom nierzadko wywołuje twórczy, ale jednak, chaos. Zadaniem nauczyciela jest nad nim zapanować, lecz tak, by nie zaprzepaścić rodzącego się wśród młodzieży zapału oraz uświadomić, że dobre planowanie i systematyczne działania są gwarancją sukcesu. Dlatego warto około dwóch spotkań projektowych poświęcić właśnie na planowanie, a następnie na bieżąco harmonogram weryfikować, wprowadzając zmiany i poprawki. Można na to przeznaczyć 10–15 minut każdego spotkania projektowego bądź cyklicznie organizować spotkania poświęcone tylko czynnościom organizacyjnym. Ten proces powinien być udokumentowany np. w postaci tabeli, ręcznie przygotowanego kalendarza, ogłoszony na stronie internetowej szkoły, zapisany w telefonach komórkowych uczestników bądź wywieszony w sali. Nie ma pełnić roli ozdobnika, a świadka dokonywanych zmian, dlatego powinno się na nim kreślić, dopisywać, odnotowywać porażki czy odhaczać to, co zostało zrealizowane. Za tworzenie planu odpowiedzialna jest cała grupa, lecz by ten proces usprawnić, można wyznaczyć np. dwoje uczniów, którzy będą zajmować się adnotacjami i wprowadzaniem zmian. Nauka planowania i zarządzania czasem pozwala uczniom skupić się na zadaniu, staje się także celem samym w sobie. Utrwalanie nawyków typu: zapisz miejsce, ustal datę, ust...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Polonistyka"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy