Dołącz do czytelników
Brak wyników

Horyzonty polonistyki

10 marca 2021

NR 40 (Marzec 2021)

Podróż do krainy muzyki i interpretacji
Biała Lokomotywa Edwarda Stachury w szkole

0 143

W pracy nauczyciela bywa tak, że najlepsze pomysły nie rodzą się w ciągu długich godzin przemyśleń i szukania inspiracji, ale wynikają z osobistych pasji i zainteresowań uczącego. Tak było w przypadku mojego cyklu lekcji poświęconego wierszowi Edwarda Stachury Biała Lokomotywa. Utwór ten poznałam w starych harcerskich czasach jako piosenkę zespołu Stare Dobre Małżeństwo, którego twórczość pozwoliła mi odkryć Stachurę i zachwycić się jego poezją. Jako nauczycielka chciałam trochę tej pasji przekazać uczniom, a przy okazji ćwiczyć umiejętności typowe dla mojego przedmiotu – analizę i interpretację oraz porównywanie ze sobą różnych tekstów kultury. 

POLECAMY

Dlaczego Biała Lokomotywa?

Przyznam, że choć lubię utwór Biała Lokomotywa, nie jest on moim ulubionych wierszem Stachury. Uważam jednak, a potwierdza to moje doświadczenie dydaktyczne, że jest to utwór niesprawiający uczniom większych problemów interpretacyjnych. Poza tym wiersz ten zainteresował bardzo wielu muzyków, którzy Białą Lokomotywę włączyli do swojego repertuaru. Oprócz wspomnianego Starego Dobrego Małżeństwa wiersz zaśpiewali Jerzy Satanowski, Jan Kondrak, Sławomir Zygmunt i duet Babu Król. Co więcej, w serwisie YouTube znaleźć można Białą Lokomotywę w wykonaniu samego Edwarda Stachury! Zawsze bardzo lubiłam włączać do lekcji z poezją różne interpretacje muzyczne omawianych wierszy. Stanowiły one nie tylko atrakcyjny ozdobnik, lecz także realną pomoc w odczytywaniu utworów. Niekiedy muzyka trafiała do uczniów bardziej niż słowa i pomagała im odszyfrować ukryty sens wiersza. Jak w artykule poświęconym związkom literatury z muzyką na lekcjach pisał Witold Bobiński:

  • Melodia i aranżacja są bowiem interpretacyjnym naddatkiem, formą odczytania przekazu utworu. Melodia, rytmika, aranżacja, sposób interpretacji głosowej – te czynniki kreują nową jakość literacko-muzyczną. Pośrednictwo owych czynników powinno skłaniać polonistę do wykorzystywania wersji śpiewanej utworu jako jego kontekstu, nie zaś do zastępowania go piosenką. Wskazana jest natomiast interpretacja porównawcza obu wersji utworu, która w wielu wypadkach może przynieść pogłębienie i uzupełnienie odczytania dzieła (...)1.

Nie inaczej było w przypadku Białej Lokomotywy. Trzy wybrane przeze mnie wykonania tego utworu pomogły młodzieży lepiej zrozumieć i zapamiętać tekst, a także pokazały jej, że poezja to prawdziwie żywe słowo, które może być bliskie wielu twórcom, nawet tym reprezentującym różne style muzyczne. A może nawet stać się bliska uczniom? Moi gimnazjaliści jeszcze długo po lekcjach wspominali teledysk zespołu Babu Król do Białej Lokomotywy. 
Analiza i interpretacja

Na moich lekcjach języka polskiego muzyczna interpretacja wierszy była albo punktem wyjścia do interpretacji tekstu poetyckiego, albo kontekstem, który tę lekturę pogłębiał. W przypadku Białej Lokomotywy najpierw pochyliliśmy się z uczniami nad wierszem. Było to jeszcze w gimnazjum, lekcje prowadziłam w II i III klasie. Obecnie nazwisko Stachury pojawia się w podstawie programowej z języka polskiego na liście lektur uzupełniających do liceum (punkt 26. na poziomie podstawowym). 

Wiem, że nauczyciele w różny sposób prowadzą uczniów przez proces analizy i interpretacji. Do odkrywania sensów wiersza prowadzi wiele dróg. Niektóre z nich przedstawił Stanisław Bortnowski w Jak uczyć poezji, inne znajdziemy w tekstach takich interpretatorów i dydaktyków, jak np. Ewa Jaskółowa czy Anna Pilch. Przedstawione tutaj pytania do tekstu i do uczniów należy więc traktować jako propozycję sprawdzoną w dwóch klasach gimnazjalnych, jako inspirację do projektowania własnych działań dydaktycznych, które można przeprowadzić zarówno stacjonarnie, jak i online. 

Odkrywanie sensów

Interpretację wiersza zaczęliśmy od wypisania na tablicy skojarzeń ze sformułowaniem „biała lokomotywa”. Każdy uczeń mógł przedstawić swoją propozycję i zapisać ją. Ważne, by te budzące wątpliwość nauczyciela skojarzenia, np. wulgarne czy ironiczne, wyjaśnić i ewentualnie ich nie zapisywać. W moich klasach pojawiły się takie skojarzenia: duch, Bóg, bóstwo, miłość, śmierć, życie, czystość, podróż, wędrówka oraz… budyń. Ta ostatnia propozycja była tą, która wzbudziła moją wątpliwość, ale uczeń uzasadnił ją i ostatecznie została zapisana na tablicy.

Kolejnym krokiem było pisemne „wytłumaczenie się” ze swojego skojarzenia, np. „Sformułowanie biała lokomotywa kojarzy mi się ze śmiercią, ponieważ kolor biały jest kolorem duchów. Biała lokomotywa jest dla mnie jak duch prawdziwej lokomotywy – wiezie ludzi w zaświaty”. Te pierwsze skojarzenia i uzasadnienia są bardzo ważne, bo powrócą w ostatniej części lekcji.

Dopiero po tych ćwiczeniach wprowadzających czytamy wiersz, a następnie z tekstu wypisujemy określenia, sformułowania, które odnoszą się do tytułowej „Białej Lokomotywy” oraz miejsca, w którym znajduje się bohater liryczny. Zwracam uwagę, że celowo nie zostało tutaj użyte pojęcie „epitet”, bo nie tylko o nie nam tutaj chodzi. A zatem, „Biała Lokomotywa”: 

  • to żywa zjawa,
  • to istny cud,
  • została przysłana, by bohater liryczny wydostał się z „krainy śmierci”,
  • jej „jasny zew” budzi bohatera lirycznego,
  • to coś, co niesie do życia,
  • sunie przez zniszczony krajobraz.

Określenia odnoszące się do miejsca, w którym przebywa bohater liryczny:

  • kraina śmierci,
  • miejsce, gdzie jest tylko czarny kurz i puste, marne wiersze,
  • czarne łąki,
  • spalony las,
  • wspomnienia miast, co można rozumieć np. jako „zniszczone miasta”. 

Co nam daje takie wypisanie z wiersza akurat tych konkretnych określeń? Otóż dzięki temu młodzież widzi kontrast między krainą, w której znajduje się bohater liryczny, a Białą Lokomotywą. Widzi, że bohater jest w miejscu, które ma raczej negatywne zabarwienie, nie budzi dobrych uczuć, nie jest to miejsce, w którym chce się zostać. Może to być dosłownie kraina umarłych, jakiś rodzaj zaświatów lub też metaforyczne miejsce oznaczające stan, w którym człowiek czuje się źle, nie widzi wyjścia z trudnej życiowej sytuacji. 

Teraz pora na zastanowienie się nad określeniami, które dotyczą Białej Lokomotywy, i nad tym, czym ona jest dla bohatera lirycznego. Jak już napisałam, została ona skontrastowana z „krainą śmierci”, widać to nawet w doborze kolorów. W krainie jest spalony las, czarny kurz, czarne łąki. Natomiast lokomotywa jest biała, a jej zew jest jasny. Na podstawie analizy wypisanych określeń, uczniowie odpowiadali jak poniżej.

Biała lokomotywa (lub „Biała Lokomotywa”) jest dla bohatera lirycznego (podaję odpowiedzi uczniów):

  • ratunkiem, pomocą okazaną przez bliską osobę, kochaną osobę,
  • Bogiem, który przywraca do życia,
  • symbolem nadziei na wydostanie się z depresji/złego nastroju/kryzysu twórczego,
  • czymś, co ocala przed złem.

Ta lista nie jest oczywiście zamknięta i kolejne grupy uczniów mogą ją wzbogacać o swoje interpretacje. Być może komuś Biała Lokomotywa skojarzy się z ratownikami, którzy ratują ludzi poszkodowanych w jakimś kataklizmie, albo będzie inną nazwą dla dobra, miłości czy nadziei.

Interpretację proponuję zamknąć takim poleceniem: Spójrz ponownie na skojarzenia Twoje i Twoich kolegów z „białą lokomotywą”. Które z nich „pasują” do wiersza Edwarda Stachury? Wypisz je i krótko uzasadnij swoje zdanie. W ten sposób wracamy wraz z uczniami do pierwszych skojarzeń i porównujemy je z tym, co pojawiło się w wierszu. Jak widać np. pierwsze skojarzenia z Bogiem, duchem, miłością pokrywają się z tymi, które wypisaliśmy z wiersza.

Co jeszcze można zrobić?

Podczas omawiania Białej Lokomotywy można odświeżyć termin „oksymoron”, sprawdzając go w dowolnym słowniku (w zależności od tego, czym dysponujemy w swojej szkole), i zapytać uczniów, czy połączenie „biała lokomotywa” pasuje do definicji oksymoronu. Takie ćwiczenie wykonałam ze swoimi uczniami, nie narzucając im przy tym poprawnej odpowiedzi, gdyż przyznam, że – choć znam ten wiersz Stachury od lat – sama nie jestem w stanie udzielić tutaj jednoznacznej odpowiedzi. Tak, nauczyciel nie musi wyjaśniać wszelkich interpretacyjnych wątpliwości, co więcej – sam może je mieć. Może nie jest to popularny pogląd w szkole, w której uczniom np. na maturze odradza się interpretację poezji, bo wymyka się tzw. kluczowi, i w której łatwiej jest uczyć jednej wykładni. Ja jednak wiem, że są wśród polonistów odważni interpretatorzy literatury, którzy pokazują, że można ją czytać na różne sposoby. 

Moi uczniowie na pytanie, czy połączenie „biała lokomotywa” pasuje do definicji oksymoronu, odpowiadali zatem dwojako – tak lub nie. Oczywiście każdy uzasadniał swoją odpowiedź. Istotny jest tutaj fakt, że dla młodzieży „lokomotywa” to raczej elektrowóz, pociąg elektryczny, niekoniecznie pierwszym skojarzeniem będzie lokomotywa parowa. 

Przykłady odpowiedzi uczniów:

1. TAK: Sformułowanie „biała lokomotywa” pasuje do definicji oksymoronu. Biała lokomotywa długo nie pozostałaby biała ze względu na dym wydobywający się z jej komina lub (współcześnie) kurz, który osiada na niej, sprawiając, że staje się szara lub nawet czarna.
2. NIE: Istnieją białe lokomotywy, można lokomotywę pomalować na dowolny kolor, nie ma w tym nic nietypowego.

Biała Lokomotywa w wykonaniu autora

Po tak przeprowadzonej analizie i interpretacji utworu przechodzimy do odsłuchania na lekcji trzech bardzo się od siebie różniących muzycznych odsłon wiersza Edwarda Stachury. Ja zaczęłam od wykonania samego poety, który o swoim komponowaniu, graniu i śpiewaniu tak powiedział w trakcie jednego z występów: 

Ja nie śpiewam dobrze, a gram na gitarze jeszcze gorzej. Nie jestem zawodowym muzykiem, ja po prostu piszę. I te piosenki są jakimś dalszym ciągiem mojego pisania. One się nie wzięły z niczego, ale z tego, co do tej pory robiłem. Nie mam pretensji do tego, żeby śpiewać i grać jak zawodowy śpiewak i grajek. Mówię to tylko po to, żeby słuchacze zechcieli łaskawie słuchać tego i patrzeć na to z przymrużonym okiem2

Powyższy cytat pojawił się na mojej lekcji, gdyż chciałam uprzedzić uczniów, że nie będą mieć do
czynienia z profesjonalnym wykonaniem, a raczej twórczością płynącą z serca. Zgodnie z moimi przewidywaniami, Biała Lokomotywa w wykonaniu autora wzbudziła w uczniach mieszane
uczucia.

Przy okazji warto tutaj sięgnąć po słownik i wyjaśnić wyraz „pretensja”. Uczniowie mogą nie widzieć, że Stachura posłużył się nim w znaczeniu „przesadnie wysokie mniemanie o sobie, o swojej powierzchowności, urodzie; także: pretensjonalność”3.

W ramach ciekawostki można dodać, iż Marian Buchowski w biografii Stachury podaje, że Na temat genezy sięgnięcia po śpiew z własnym gitarowym akompaniamentem snuto różne domysły i spekulacje. Badacz pisze, że jednym ze źródeł tego pomysłu mogły być zwyczaje przywiezione przez poetę z Francji, gdzie się wychował, a śpiew i gitara były nieodłącznymi elementami towarzyskich spotkań4. Możliwe też, że Stachura zaczął śpiewać swoje poezje, gdyż wtedy znikała jego wada wymowy – zacinanie się. Ponadto poeta grał ze słuchu, nie znał zapisu nutowego.

Można zapytać, dlaczego Stachura, choć zdawał sobie sprawę z braku zdolności wokalnych, zdecydował się na śpiewanie swoich piosenek publiczności. Czy było to swoiste przedłużenie twórczości poetyckiej, modelowa interpretacja napisanej poezji?

Oczywiście nauczyciel może także polecić odszukanie encyklopedycznego biogramu poety lub sam podać kilka faktów z życia twórcy, takich jak data urodzin i śmierci czy tytuły najważniejszych utworów. 

Zanim odsłuchamy utwór Biała Lokomotywa w wykonaniu samego autora, wróćmy jeszcze na chwilę do wiersza. Przeczytajmy go ponownie i zadajmy uczniom pytanie, które celowo nie padło na lekcji poświęconej interpretacji: Jaki jest, według nich, nastrój utworu? Czy jest wesoły, smutny, refleksyjny, a może to nastrój nadziei? To istotne pytanie, bo przy każdym muzycznym wykonaniu także zostanie zadane. Tym samym będziemy mogli porównać interpretację uczniów z odczytaniem muzyków. 

Biała Lokomotywa w wykonaniu Edwarda Stachury dostępna jest w serwisie YouTube5. Prosimy uczniów, by w trakcie słuchania piosenki zastanowili się nad następującymi zagadnieniami:

  • Jaki jest nastrój6 tego wykonania?
  • Jakie emocje słyszysz w głosie wykonawcy utworu?
  • Jakie emocje to wykonanie wywołuje w Tobie?
  • Zastanów się, jakie uczucia piosenka może wywołać u innego odbiorcy (starszego, młodszego, szczęśliwego, smutnego itp.).

Uczniom klasy II gimnazjum, z którymi pracowałam, wykonanie to wydało się przygnębiające, groteskowe, śmieszne, przepełnione tragizmem. Denerwowała ich lub irytowała wada wymowy poety. W skrócie – nie podobało im się, choć dostrzegali zaangażowanie twórcy w wykonanie piosenki.

Od poezji śpiewanej do rocka alternatywnego

Białą Lokomotywę w wykonaniu istniejącego od lat 80. XX wieku zespołu Stare Dobre Małżeństwo znajdziemy na płycie Dolina w długich cieniach (1995); jest dostępna również w serwisie YouTube. Przed odsłuchaniem tej piosenki poinformowałam uczniów, że zespół SDM kojarzony jest z tzw. poezją śpiewaną, piosenką poetycką, krainą łagodności, piosenką literacką i piosenką turystyczną. Granice tych gatunków czy subgatunków muzycznych nie są ostre, zwłaszcza w dzisiejszych czasach, kiedy materiał poetycki jest włączany do repertuaru artystów reprezentujących różne style muzyczne – od rocka po hip-hop. 

Definicje poezji śpiewanej, piosenki poetyckiej i innych znajdziemy np. w popularnej internetowej encyklopedii Wikipedia, gdzie stworzono także listę polskich wykonawców poezji śpiewanej i piosenki literackiej7

W przypadku utworu Starego Dobrego Małżeństwa zadałam uczniom bardzo podobne pytania:

  • Jaki jest nastrój tego wykonania?
  • Jakie emocje to wykonanie może wywołać u odbiorcy?
  • Jakie dźwięki imitują instrumenty towarzyszące wokaliście i gitarzyście?

Uczniowie uznali, że nastrój tej piosenki jest pogodny, radosny, wesoły. Jeśli chodzi o emocje odbiorcy, wskazywali radość, pozytywne nastawienie, nadzieję, ale równocześnie dziwili się, jak różn...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Polonistyka"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy