Dołącz do czytelników
Brak wyników

Akademia rozwoju nauczyciela

5 grudnia 2017

NR 9 (Listopad 2015)

Ocenić pisanie czy podpisać się pod wystawioną oceną?
Wokół trudności z ocenianiem prac pisemnych

0 69

Zgodnie z zapisami Podstawy programowej języka polskiego jednym z celów kształcenia na każdym etapie edukacyjnym jest wyposażenie uczniów w umiejętność tworzenia wypowiedzi, tak by posługiwali się polszczyzną poprawnie, a więc świadomie i odpowiednio do sytuacji, zarówno w jej odmianie mówionej, jak i pisanej. „Umiejętność pisania zdobywa dziecko z dużym trudem, dopiero w szkole, i to na lekcjach języka polskiego, podczas gdy umiejętność mówienia przyswaja sobie z łatwością w środowisku rodzinnym i rozwija tę umiejętność nie tylko na lekcjach wszystkich przedmiotów, ale również w kontaktach społecznych poza szkołą” (Nagajowa, 1990)1. Dlatego pisanie należy konsekwentnie w szkole ćwiczyć.

Uczeń, redagując pracę pisemną, mierzy się z wieloma wyzwaniami; musi czuwać nad poprawnością językową i zapisu, precyzją wyrażania myśli oraz musi znać prawidła gatunkowe tekstu, który tworzy. Umiejętności te kształci się stopniowo, tak więc uczniowie systematycznie, najpierw w szkole podstawowej, poprzez gimnazjum, a potem w szkole ponadgimnazjalnej wdrażani są do pisania różnorodnych tekstów. 

W tabeli przedstawiam zestawienie form pisemnych, z którymi nasi uczniowie powinni być zaznajomieni (idealistycznie zakładam: w których powinni być biegli), zakończywszy kształcenie na poszczególnych etapach edukacyjnych.

Na każdym poziomie edukacyjnym trudności w nauczaniu tych form są inne. W przypadku szkoły podstawowej w klasach I–III samo pisanie oraz uwzględnienie reguł gatunkowych jest dla dzieci nowością; w klasach IV–VI zwiększa się trudność redagowanych tekstów. W gimnazjum wzrasta liczba form do opanowania, zaś w szkole ponadgimnazjalnej wzrasta stopień ich skomplikowania, ze względu na budowę, jak i poziom rozważań (często abstrakcyjny czy filozoficzny). Warto w tym momencie zwrócić uwagę, jak ważna dla polonisty jest znajomość treści nauczania z każdego etapu edukacyjnego. Bywa bowiem, że przyzwyczajeni wieloletnią praktyką, wymagamy od ucznia klasy pierwszej gimnazjum umiejętności pisania charakterystyki, gdy tymczasem w szkole podstawowej nauczyciel miał obowiązek wprowadzić tylko opis postaci. Pisanie charakterystyki 
w szkole podstawowej nie jest obligatoryjne i zależy od decyzji nauczyciela, który może tę formę ćwiczyć (bo ma zdolnych uczniów, bo starcza mu na to czasu), ale wcale nie musi. Podobnie ma się sprawa z recenzją, która w klasycznym ujęciu wymagana jest dopiero na IV etapie kształcenia. Oczywiście poloniści gimnazjów często tę formę wprowadzają, wyprzedzając tym samym wymogi edukacyjne, ale ich koledzy ze szkoły ponadgimnazjalnej nie powinni być zdziwieni, jeśli absolwent gimnazjum zetknął się tylko z formą sprawozdania z lektury. Programy nauczania w gimnazjum nierzadko proponują ćwiczenie pisania np. reportażu czy przemówienia, co bywa dla naszych uczniów zadaniem inspirującym, budzącym motywację do podjęcia kolejnych pisarskich prób, ale te typy wypowiedzi nie są jednak umiejętnością sprawdzaną na egzaminie. Mogą być za to sprawdzane te formy, których nasi podopieczni uczyli się wcześniej, w szkole podstawowej. Zapewne stąd na tegorocznym egzaminie gimnazjalnym zadanie polegające na napisaniu opowiadania, z którym uczniowie poradzili sobie nie bez problemów. Mimo że ta forma zostaje powtórzona wśród treści edukacyjnych podstawy programowej dla gimnazjum, opowiadanie na egzaminie było dla wielu nauczycieli gimnazjów zaskoczeniem. Dlatego wniosek, że należy powracać również do tych wypowiedzi, które wydają się już naszym uczniom dobrze 
znane i wcześniej utrwalone, oraz warto pamiętać, że egzamin gimnazjalny odwołuje się również do wiedzy i umiejętności opanowanych 
w szkole podstawowej.

Ocenianie holistyczne

I tu pojawia się kolejna kwestia – egzaminowania zewnętrznego. Sprawdzian po szkole podstawowej, egzamin gimnazjalny oraz matura rozliczają ucznia, i słusznie, ze sprawności redagowania dłuższej wypowiedzi pisemnej. Pisanie wypracowania to jedyny znany nam sposób na sprawdzenie, czy uczeń potrafi logicznie prowadzić rozważania, łączyć fakty, hierarchizować informacje, prezentować własne zdanie. Dlatego warto zastanowić się nieco nad sposobem nauczania dłuższych form wypowiedzi w szkole gimnazjalnej, a także zająć się kwestią sposobu oceniania tych prac. Przy czym wnikliwszym rozważaniom poddam dwa typy wypracowań; z racji egzaminu, tych najczęściej ćwiczonych przez polonistów – rozprawkę
i charakterystykę.

 

Pisanie wypracowania to jedyny znany nam sposób na sprawdzenie, czy uczeń potrafi logicznie prowadzić rozważania, łączyć fakty, hierarchizować informacje, prezentować własne zdanie.

 

Od roku 2012 zmienił się kształt egzaminu gimnazjalnego, który obecnie ma charakter przedmiotowy. Zmiany te są konsekwencją wejścia w życie w 2009 roku zreformowanej Podstawy programowej kształcenia ogólnego, która zakładała też nową formułę egzaminów zewnętrznych, co ma związek z tak zwanym holistycznym modelem oceniania zadań otwartych. Wcześniej stosowany, analityczny sposób oceniania zadań otwartych, sprawdzał tylko obecność lub brak któregoś z elementów określonych w kryteriach oceniania dłuższej wypowiedzi pisemnej (np. pojawienia się tezy lub argumentu), nie badał natomiast poziomu poradzenia sobie z zadaniem/problemem. Tym samym punkt otrzymywał zarówno uczeń, który sformułował tezę w postaci jednego zdania, jak i ten, który uczynił ją integralną częścią wstępu do wypracowania; poszkodowani byli więc uczniowie zdolniejsi. „W podejściu analitycznym kryteria buduje się, biorąc pod uwagę czynności, jakie należy wykonać, rozwiązując problem (napisanie rozprawki, rozwiązanie zadania itp.). Kryteria te są od siebie niezależne. Spełnienie każdego z nich jest punktowane. Bywa, że część czynności dobrze wykonanych pozwala uzyskać punkty, ale problem nie zostaje rozwiązany. Przy podejściu holistycznym budujemy kryteria bardziej uniwersalne, staramy się, by spełnienie kolejnych kryteriów oznaczało zbliżenie się do rozwiązanie problemu”. 

 

Tab. 1. Formy pisemne

I etap edukacyjny
szkoła podstawowa I–III

II etap edukacyjny
szkoła podstawowa IV–VI
III etap edukacyjny
szkoła gimnazjalna

IV etap edukacyjny
szkoła ponadgimnazjalna

krótki opis

opis (przedmiotu, krajobrazu) opis (sytuacji, przeżyć, przedmiotów i dzieł sztuki)  

opis postaci

charakterystyka  

opowiadanie

opowiadanie z dialogiem
(odtwórcze i twórcze)
opowiadanie (urozmaicone kompozycyjnie 
i fabularnie)
 

list prywatny

list oficjalny    

życzenia

     
  proste sprawozdanie sprawozdanie (z lektury, filmu, wycieczki, wydarzenia)

recenzja

zaproszenie

zaproszenie    
  ogłoszenie    
  prosta notatka    
    rozprawka

rozprawka

    podanie  
    list motywacyjny  
    dedykacja  
     

referat

     

interpretacja utworu 
literackiego

 

Tab. 2. Kryteria oceny rozprawki

I. Temat

Odnosisz się do problemu sformułowanego w temacie

4 pkt

Przedstawiasz własne stanowisko (twoja teza lub hipoteza są czytelne)

Używasz odpowiednich argumentów (co najmniej dwóch), uzasadniasz je, popierasz odpowiednimi przykładami oraz własnym komentarzem

Kończysz pracę podsumowaniem w postaci wniosku (uogólnienie)    

Twoja praca jest logiczna (jeden wątek myślowy wiąże się z kolejnym)    

Odnosisz się do problemu sformułowanego w temacie

3 pkt

Przedstawiasz własne stanowisko (twoja teza lub hipoteza są czytelne)

Używasz dobrych argumentów (co najmniej dwóch), popierasz je przykładami (niektóre jednak nie są właściwie skomentowane bądź nie dowodzą w pełni twojego stanowiska)    

Kończysz pracę, przypominając swój sąd/opinię    

Twoja praca jest w przeważającej części logiczna (jeden wątek myślowy wiąże się z kolejnym)

W przeważającej części odnosisz się do problemu z tematu

2 pkt

Przedstawiasz własne stanowisko (twoja teza lub hipoteza są czytelne)    

...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Polonistyka"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy