Dołącz do czytelników
Brak wyników

Horyzonty polonistyki

15 stycznia 2020

NR 34 (Styczeń 2020)

Literatura, filozofia i klocki LEGO

152

Od 1949 r. dzieci i dorośli na całym świecie sięgają z ogromnym zainteresowaniem po klocki LEGO. Klocki LEGO są niezwykle popularnymi zabawkami, które w XX w. zmotywowały wiele osób do kreatywnej zabawy, a w konsekwencji do bardziej intensywnego rozwoju osobowości. To jedna z najbardziej rozpoznawalnych marek współczesnego świata i znak ikoniczny dynamicznie przeobrażającego się społeczeństwa obywatelskiego. Dla współczesnych uczniów to jedna z tych zabawek, która funkcjonuje w realnym świecie, silnie wpływając na doświadczanie dzieciństwa i adolescencji.

Jako instrument globalnej rozrywki klocki LEGO przyczyniły się do intensyfikacji procesów poznawczych dzieci i młodzieży. Dziś już nie dziwi fakt, że działania na ułamkach zwykłych są wizualizowane z wykorzystaniem tych bardzo popularnych klocków. Media społecznościowe często upowszechniają posty, które dowodzą sporej przydatności LEGO w nauczaniu matematyki. Powstał nawet pakiet materiałów dydaktycznych LEGO EDUCATION MoreToMath, który umożliwia intensyfikację działań dydaktycznych w celu podniesienia kluczowych kompetencji matematycznych współczesnych uczniów, zwłaszcza w klasach I–III1. Dydaktycy i nauczyciele matematyki w szkole podstawowej podkreślają, że dzięki edukacyjnym zabawom z kolorowymi klockami dzieci są bardziej zainteresowane przedmiotami ścisłymi i celami szczegółowymi, które powinny osiągnąć w czasie lekcji2. Innowacyjny projekt LEGO® Education SPIKE™ Prime, realizowany podczas szkoleń przez trenerów Akademii LEGO Education, stanowi nowoczesną propozycję dydaktyczną dla uczniów klas IV—VIII3. Połączenie zabawy elementami konstrukcyjnymi LEGO z nowymi technologiami i kodowaniem (z użyciem programu Scratch) przyczynia się do uzyskania sporej wartości dodanej: zwiększenia umiejętności rozwiązywania złożonych problemów i rozwoju myślenia krytycznego. Edukacja przez zabawę i doświadczanie z wykorzystaniem globalnych klocków przyczynia się do wzrostu efektywności nauczania matematyki i innych przedmiotów ścisłych w formie niezwykle atrakcyjnej dla współczesnego ucznia. Obecność LEGO podczas czynności dydaktycznych stała się znakiem ikonicznym „budzącej się szkoły”, w której nauka nie jest ani schematyczna, ani nudna4. 

LEGO-LOGOS: oferta dla szkolnego polonisty?  

Współczesna polonistyka szkolna może spożytkować edukacyjny potencjał LEGO w równie twórczy sposób, jak szkolne dydaktyki przedmiotów ścisłych. Wprawdzie jeszcze dwadzieścia lat temu uznano by taki pomysł za przejaw edukacyjnej ekstrawagancji, ale dziś możliwość skutecznego uaktywnienia popularnych klocków na „godzinach polskiego” stwarza metoda ΛΕΓΩ-ΛΟΓΟΣ. ΛΕΓΩ-ΛΟΓΟΣ (pol. LEGO-LOGOS) to jedno z ekspansywnych narzędzi nauczania, obecne w dydaktyce szkolnej przedmiotów humanistycznych od ponad dekady5. Twórcą tego narzędzia edukacyjnego jest filozof Jarosław Marek Spychała6, który podczas szkoleń zachęca do inicjowania działań lekcyjnych z klockami LEGO w roli głównej. Metoda funkcjonuje w edukacji filozoficznej. Jest również obecna jako narzędzie wspomagające na lekcjach języka polskiego i języków obcych, etyki, wiedzy o kulturze, przedsiębiorczości, a także podczas zajęć plastycznych i bibliotecznych. Stanowi ważny element zajęć edukacyjnych z zakresu animacji kultury, które mają umożliwić rozwój myślenia abstrakcyjnego7. W instrumentarium szkolnej edukacji polonistycznej propozycja autora Jaskini. Drogi rebeliantów należy do grupy metod alternatywnych8.
Stosowanie LEGO-LOGOS na „godzinach polskiego” wiąże się ze zróżnicowanym odbiorem metody przez nauczycieli i dydaktyków. Dla części szkolnych polonistów użycie klocków LEGO w celu intensyfikacji lekcyjnych procesów analizy i interpretacji tekstów literackich to propozycja co najmniej kontrowersyjna, czasem niemożliwa do zaakceptowania. Szczególnie szkolni poloniści ze szkół ponadpodstawowych są krytycznie nastawieni do tego rozwiązania dydaktycznego: najczęściej zarzucają mu banalność nośnika znaczeniowego i trywializowanie procesu nauczania. Niektórzy nauczyciele uznają działania analityczno-
- interpretacyjne z wykorzystaniem metody LEGO-LOGOS za przerost formy nad treścią, który podważa ich autorytet i naraża na śmieszność. Warto jednak pamiętać, że dobry nauczyciel powinien tak kształtować proces nauczania, aby zaprezentować dzieciom i młodzieży wszystko to, co jest wartościowe. Nierzadko musi przezwyciężać własne uprzedzenia, aby z jeszcze większą pasją mierzyć się z niechęcią uczniów do nauki, czytania książek, spotkań z różnymi tekstami kultury, zapoznawania się z kanonem lektur. Szkolnego polonistę powinna cechować świadomość, że lekcje języka polskiego są też po to, aby łamać stereotypy. Nauczyciel języka polskiego powinien również pokazać uczniom, że warto rezygnować z konformizmu poznawczego i myślenia szablonami. Przyjęcie takiego modelu aktywności oznacza, że nauczyciel będzie różnicować instrumentarium metodyczne i poszukiwać takich rozwiązań, które najzwyczajniej w świecie zainteresują uczniów. To działanie niezwykle ważne na wszystkich etapach edukacyjnych, a szczególnie istotne w dydaktyce języka polskiego w szkole ponadpodstawowej. 

Od zabawy LEGO do analizy i interpretacji tekstu literackiego  

Dla współczesnych uczniów, zanurzonych w rzeczywistości wirtualnej, duńskie klocki stanowią jedną z opcji wiążących ich jeszcze ze światem realnym oraz zmysłowym doświadczaniem rzeczywistości za pomocą dotyku i wzroku. Dziś już wiadomo, że te niepozorne klocki z tworzywa sztucznego na trwałe wpisały się w doświadczenie poznawcze współczesnych dzieci i nastolatków, stając się obiektem fascynacji kulturowej. Nie bez powodu w antropologii kultury mówi się o przynajmniej czterech pokoleniach ukształtowanych przez zabawę elementami konstrukcyjnymi LEGO9. Dla współczesnych uczniów LEGO to kreatywne tworzywo, które mogą kształtować na wiele sposobów, w wymiarze zindywidualizowanym. Praca na „oswojonym” materiale, budzącym pozytywne skojarzenia, pozwala szybciej i efektywniej wyrazić własne stanowisko czy punkt widzenia. 
Ogromne zainteresowanie uczniów duńskimi klockami warto spożytkować w edukacji polonistycznej na różnych poziomach nauczania. Praca z metodą LEGO-LOGOS umożliwia przeprowadzenie nieschematycznych działań lekcyjnych/warsztatowych z klasycznymi wypowiedziami literackimi, zwłaszcza takimi, które eksplikują treści filozoficzne. Przedmiotem intensywnych czynności analityczno-interpretacyjnych jest utwór, który stanowi reprezentatywny przykład jakiegoś nurtu filozoficznego lub zawiera liczne odniesienia do dorobku konkretnego myśliciela. Korzystanie z klocków LEGO dla wyrażenia treści symbolicznych staje się ważną częścią pracy z tekstem i na tekście, skupiając uwagę młodego odbiorcy na wierszu, fragmencie prozy, eseju filozoficznego czy sztuki dramatycznej. Sięgnięcie po metodę Jarosława Marka Spychały pozwoli też uświadomić uczniom fakt coraz częściej pomijany w dyskursie edukacyjnym, że zagadnień filozoficznych i trudnej sztuki interpretacji symboli można się uczyć poprzez kreatywną zabawę. 
Nazwa kultowych klocków wywodzi się z łaciny. W języku starożytnych Rzymian słowo „lego” oznaczało „składać”. W XXI w. łacina stała się martwym językiem, ale zakres jej oddziaływania na doświadczenie kulturowe współczesnego człowieka wciąż jest znaczący. Czynność składania i łączenia różnych elementów odgrywa ważną rolę w metodzie LEGO LOGOS. Sekwencja czynności dydaktycznych, która pozwala w pełnym wymiarze zastosować narzędzie zaproponowane przez Jarosława Marka Spychałę, uwzględnia trójstopniowy plan działań na „godzinach polskiego”. 

Etap 1

Głośna lektura wybranego tekstu wzorcowego (tekst z podręcznika lub udostępniony w formie wydruku). Klasyczna analiza i interpretacja tekstu literackiego lub filozoficznego (podczas działań warto wykorzystać dobrze przygotowaną kartę pracy). Zebranie i zapis kluczowych wniosków (w formie notatki na tablicy, w karcie pracy bądź z wykorzystaniem aplikacji telefonicznej). 

Etap 2

Przedstawienie treści (lub idei) tekstu literackiego bądź filozoficznego w formie budowli z klocków LEGO (działania indywidualne uczniów bez możliwości komunikowania się podczas tej czynności i bez wymiany refleksji). 

Etap 3

Wspólna analiza i interpretacja budowli w przestrzeni edukacyjnej (w klasie, bibliotece, świetlicy). Warto, aby w tej fazie działań szkolny polonista poprzestał na roli moderatora rozmowy uczniów i osoby subtelnie nadzorującej przebieg zaplanowanych czynności analityczno-interpretacyjnych. 
Podczas tego etapu pracy metodą LEGO-LOGOS każdy uczeń prezentuje swoją realizację, zadaniem młodych ludzi jest przygotowanie krótkiego, merytorycznego przekazu, który ma umożliwić zrozumienie projektu przez innych uczestników działań. Następnie młodzież rozmawia wspólnie o swoich indywidualnych wizjach z klocków LEGO: prace powinny zostać poddane refleksji, a poszczególni autorzy mogą przedstawić i wyjaśnić zamierzenia twórcze oraz spróbować określić, w jakim stopniu utwór literacki wpłynął na ostateczny kształt artystyczny „klockowego projektu”. 
Ważnym działaniem w tej fazie czynności analityczno-interpretacyjnych jest precyzyjne wykazanie relacji budowli z omawianym tekstem. Bez omówienia zakresu interakcji, które wyzwala wiersz, fragment prozy czy też esej, podejmowane działania będą połowiczne i nieskuteczne. Aby młodzi ludzie dostrzegli sens takich czynności służących pogłębionej lekturze, warto na koniec lekcji języka polskiego czy też warsztatu zestawić „miejsca wspólne” utworu literackiego (lub tekstu filozoficznego) i klockowego przedstawienia treści10. 
Metoda zachęca młodzież do wypracowywania różnych rozwiązań, o sporym spectrum trudności: od modeli najprostszych do prac prezentujących wyższy poziom, aż do prac oryginalnych, nieszablonowych. Działania analityczno-interpretacyjne z użyciem elementów konstrukcyjnych LEGO potrafią motywować uczniów do aktywności poznawczej, do mierzenia się z wyzwaniem samodzielnej pracy z tekstem literackim bądź eseistycznym, do uzewnętrznienia przeżycia estetycznego, które wyzwala kontakt z analizowanym tekstem. 
Kiedy zapytałam Jarosława Marka Spychałę o tytuł utworu lub fragment tekstu o miłości, który umożliwił przeprowadzenie dynamicznych warsztatów z młodzieżą, szybko otrzymałam odpowiedź. Była zaskakująca. W mailu wyświetlił się następujący urywek Metafizyki życia i śmierci Arthura Schopenhauera, w tłumaczeniu Józefa Marzęckiego: „Oto stado jeżozwierzy stłoczyło się pewnego mroźnego dnia zimowego w zbitą gromadkę, aby przez wzajemne ogrzanie ustrzec się przed przemarznięciem. Wkrótce jednak odczuły nawzajem swe kolce, co kazało im się znowu od siebie oddalić. Gdy potrzeba ogrzania znowu je ku sobie przywiodła, to drugie zło się powtórzyło, tak że miotały się między oboma cierpieniami, aż odkryły w końcu pośrednią odległość, w jakiej mogły najlepiej znosić swoją obecność”11. 
Zacytowane słowa otwierają wiele płaszczyzn wizualnego przedstawienia filozoficznego znaczenia miłości. W praktycznym działaniu z użyciem metody LEGO-LOGOS fragment tekstu zyska różne wizualizacje, co będzie oznaczać, że uczniowie myśleli twórczo obrazami w drodze do polonistycznego celu. Jeżeli młodzież będzie chciała raz jeszcze zmierzyć się z analizą i interpretacją innego przykładu, kompetentny szkolny polonista może sięgnąć po urywek z kolejnego dzieła niemieckiego filozofa doby romantyzmu – Psychologii miłości. Tekst jest dostępny w opcji lektury cyfrowej na stronie Wolne lektury12. 

LEGO-LOGOS: dydaktyczna atrakcja czy skuteczne narzędzie? 

Lekcje z klockami LEGO mają charakter dynamiczny: wymagają dużego zaangażowania poznawczego i emocjonalnego młodych ludzi, sprzyjają aktywności całej klasy, a nie tylko kilkorga uczniów, mobilizują każdego nastolatka do działań analityczno-interpretacyjnych. Popularne klocki stały się tworzywem, dzięki któremu młodzież może wyrażać swoją osobowość i swoje emocje podczas kreatywnego odbioru tekstów literackich czy też filozoficznych. Wykorzystanie formy wizualnego przedstawienia treści wprowadza aspekt poznania wielozmysłowego i umożliwia zaistnienie sytuacji dialogowych w przestrzeni szkolnej. Metoda Jarosława Marka Spychały sprzyja też budowaniu a...

Dalsza część jest dostępna dla użytkowników z wykupionym planem

Przypisy