Dołącz do czytelników
Brak wyników

Kompetencje komunikacyjne

13 kwietnia 2018

NR 23 (Marzec 2018)

Jak wykreować siebie
retoryczne wątki (romantycznej) autobiografii

0 264

„Kreacja” to słowo kluczowe dla autobiografii, nie tylko romantycznej, choć to ona uczyniła z niego zasadę literackiej opowieści i życia. Mimo że obrosła już w kanoniczne interpretacje, którymi czasem zraża do siebie współczesnego odbiorcę, to jednak trudno oprzeć się wrażeniu, że jej bohater z tym współczesnym czytelnikiem ma wiele wspólnego. Romantyka nurtowały bowiem kwestie natury, powiedzielibyśmy, bliskiej każdemu z nas. Chciał wiedzieć, jak od najmłodszych lat w retorycznie najlepszy sposób przedstawiać swoje życie, by zainteresować nim innych. Krótko mówiąc: jak kreować swój wizerunek.

Autobiografia i jej odcienie

Wydaje się, że największym błędem myślenia o autobiografii jest postrzeganie jej w jasnych kategoriach prawdy i fałszu. Za każdym razem, gdy w ten sposób podchodzimy do tekstu autobiograficznego, wpadamy w perswazyjną pułapkę zastawioną przez autora. Dlatego też praca z nim może być dość problematyczna. Zmusza najpierw do postawienia pytań: co właściwie jest autobiografią? Czy autobiografią, tą „właściwą”, jest tekst określany mianem literatury faktu, czy może dzieło literackie, co prawda ze zmyślonymi bohaterami, ale – jak głosi dyskurs wokół niego – oparte na przeżyciach autora? Czy to dzieło – lub też zbiór dzieł – jest autobiografią bohatera, który próbuje nas, czytelników, do czegoś przekonać, czy może raczej konceptem autora, który poprzez literaturę kreuje swój wizerunek, wykorzystując do tego jedynie fikcyjne postaci? I wreszcie: czy autobiografią jest bardziej tekst ostatecznie zapisany/wygłoszony, czy też budowa opowieści o własnym życiu jest w ciągłym ruchu, zmieniając się w zależności od kontekstu i słuchaczy? 

Mówiliśmy o dwóch płaszczyznach, z których można patrzeć na biografię – tekstu i twórcy. Innymi słowy: w jaki sposób przekonuje do swojego wizerunku bohater opowieści innego bohatera oraz w jaki sposób autor przekonuje nas, czytelników?

Podchodząc do każdego tekstu autobiograficznego, musimy się – siłą rzeczy – z nimi zmierzyć. Kluczem do niego – bez względu na epokę – pozostaje jednak przekonanie, że zawsze próbuje nam ukazać „nie obiektywne etapy jakiegoś życia […], lecz wysiłek twórczy, aby przekazać sens własnej legendy”. Ta legenda – jak zobaczymy – będzie zaprawiona retorycznymi zabiegami, aby w sposób zamierzony przez autora utrwaliła się w świadomości czytelników i słuchaczy. Wszak język i wszystkie perswazyjne konteksty – emocje, czas wypowiedzi, sytuacja podmiotu i odbiorcy – potrafią przekonać, że „wyznanie przeszłości dokonuje się jako dzieło teraźniejszości; jest to prawdziwa kreacja własnej osobowości”.

Autobiografia pisana na nowo

Pora przyjrzeć się, jak romantyk kreuje swoje życie, jakich środków używa i jakie mają one znaczenie dla końcowego efektu udanej perswazji. Mówiąc „romantyk”, trzeba zaznaczyć, że właśnie ze względu na biograficzne odniesienia myślimy o dwóch płaszczyznach – perswazji tekstu i twórcy. Z jednej strony widzimy na przykład w IV części Dziadów retoryczny teatr Pustelnika-Gustawa, który chce urzec Księdza opowieścią o swym losie, z drugiej – Mickiewicza, który literacki dramat wpisuje w kontekst biograficzny, budując odniesienie dla realnego życia. 

Na pytanie: „Skąd tak obsesyjna potrzeba kreacji, mówienia, prezentowania samego siebie?”, można m.in. odpowiedzieć: „Z potrzeby zostawienia po sobie śladu”. Gwarantuje on bohaterowi wybicie się na tle otaczających go osób „zwyczajnych”. Skąd wziąć jednak wzór dla tego „wybitniejszego życia”? Z książek, tych „zbójeckich” – a więc już z życia wykreowanego, „wymarzonego”. Romantycy oczywiście gardzili pospolitością, „dobra posada była główną zmorą ich młodości […], marzyli o podbiciu świata, żeby uciec od etatu”3. Tak jak każdy – chcieli się podobać, potrzebowali wzoru, który by sprostał ich wyobrażeniom o świecie. Takim wzorem dla ich biografii był tekst już gotowy, inny – napisany. Następnie przenosili go, „przepisywali”, na samych siebie, podług swojego uznania. Potem go wygłaszali, ale czyniąc to – zmieniali, dostosowując do potrzeby chwili. Autobiografia bowiem nie może wiernie odbijać życia, wtedy jest nudna – musi je dopiero tworzyć.

 

Ćwiczenie

Jednym z możliwych scenariuszy zajęć z biografią byłoby poszukiwanie tych wszystkich fragmentów w tekście mających charakter kreacyjnej autobiografii. W przypadku Gustawa widzimy, że prezentuje się jako niewinna ofiara sytuacji, za którą nie ponosi (nie chce ponosić) odpowiedzialności. Wszystko, co mówi, pozwala mu się kreować jeszcze bardziej na nieszczęśliwego kochanka, na osobę jeszcze bardziej pokrzywdzoną. Warto więc przytoczyć fragmenty wskazujące na tę strategię i na ich podstawie zachęcić ucznia do znalezienia kluczowych dla autokreacji wersów wraz z podaniem krótkiego wyjaśnienia, w jaki sposób działa perswazja, jak Gustaw tworzy retoryczny teatr, jak wpływa na odbiorcę, wzmacniając swoje słowa poprzez gesty (wyciągnięcie sztyletu), zwroty do dzieci (jak np. w ich oczach wygląda pozorowanie na osobę szaloną poprzez rozmowę z gałęzią), porę dnia. Może to być fragment ze słynnym wyrzutem wobec „książek zbójeckich” (w. 161)4, oskarżenie: „Ty mnie zabiłeś – ty mnie nauczyłeś czytać!” (w. 781), usprawiedliwienie: „Grzechy? I proszę, jakież moje grzechy?” (w. 264), „Bóg osnuł przyszłe węzły, / a tyś je rozstrzygła!” (w. 1002–1003) czy wyrzut wobec przyjaciół (od w. 578).

 

Ćwiczenie z tekstem

Mówiliśmy o dwóch płaszczyznach, z których można patrzeć na biografię – tekstu i twórcy. Innymi słowy: w jaki sposób przekonuje do swojego wizerunku bohater opowieści innego bohatera oraz w jaki sposób autor przekonuje nas, czytelników? Oczywiście trudno przerobić z uczniem zagadnienie biografii w odniesieniu do całego tekstu. Pojęcie autobiografii jest dosy...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Polonistyka"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy