Dołącz do czytelników
Brak wyników

Kompetencje komunikacyjne

13 kwietnia 2018

NR 23 (Marzec 2018)

Jak wykreować siebie
retoryczne wątki (romantycznej) autobiografii

0 73

„Kreacja” to słowo kluczowe dla autobiografii, nie tylko romantycznej, choć to ona uczyniła z niego zasadę literackiej opowieści i życia. Mimo że obrosła już w kanoniczne interpretacje, którymi czasem zraża do siebie współczesnego odbiorcę, to jednak trudno oprzeć się wrażeniu, że jej bohater z tym współczesnym czytelnikiem ma wiele wspólnego. Romantyka nurtowały bowiem kwestie natury, powiedzielibyśmy, bliskiej każdemu z nas. Chciał wiedzieć, jak od najmłodszych lat w retorycznie najlepszy sposób przedstawiać swoje życie, by zainteresować nim innych. Krótko mówiąc: jak kreować swój wizerunek.

Autobiografia i jej odcienie

Wydaje się, że największym błędem myślenia o autobiografii jest postrzeganie jej w jasnych kategoriach prawdy i fałszu. Za każdym razem, gdy w ten sposób podchodzimy do tekstu autobiograficznego, wpadamy w perswazyjną pułapkę zastawioną przez autora. Dlatego też praca z nim może być dość problematyczna. Zmusza najpierw do postawienia pytań: co właściwie jest autobiografią? Czy autobiografią, tą „właściwą”, jest tekst określany mianem literatury faktu, czy może dzieło literackie, co prawda ze zmyślonymi bohaterami, ale – jak głosi dyskurs wokół niego – oparte na przeżyciach autora? Czy to dzieło – lub też zbiór dzieł – jest autobiografią bohatera, który próbuje nas, czytelników, do czegoś przekonać, czy może raczej konceptem autora, który poprzez literaturę kreuje swój wizerunek, wykorzystując do tego jedynie fikcyjne postaci? I wreszcie: czy autobiografią jest bardziej tekst ostatecznie zapisany/wygłoszony, czy też budowa opowieści o własnym życiu jest w ciągłym ruchu, zmieniając się w zależności od kontekstu i słuchaczy? 

Mówiliśmy o dwóch płaszczyznach, z których można patrzeć na biografię – tekstu i twórcy. Innymi słowy: w jaki sposób przekonuje do swojego wizerunku bohater opowieści innego bohatera oraz w jaki sposób autor przekonuje nas, czytelników?

Podchodząc do każdego tekstu autobiograficznego, musimy się – siłą rzeczy – z nimi zmierzyć. Kluczem do niego – bez względu na epokę – pozostaje jednak przekonanie, że zawsze próbuje nam ukazać „nie obiektywne etapy jakiegoś życia […], lecz wysiłek twórczy, aby przekazać sens własnej legendy”. Ta legenda – jak zobaczymy – będzie zaprawiona retorycznymi zabiegami, aby w sposób zamierzony przez autora utrwaliła się w świadomości czytelników i słuchaczy. Wszak język i wszystkie perswazyjne konteksty – emocje, czas wypowiedzi, sytuacja podmiotu i odbiorcy – potrafią przekonać, że „wyznanie przeszłości dokonuje się jako dzieło teraźniejszości; jest to prawdziwa kreacja własnej osobowości”.

Autobiografia pisana na nowo

Pora przyjrzeć się, jak romantyk kreuje swoje życie, jakich środków używa i jakie mają one znaczenie dla końcowego efektu udanej perswazji. Mówiąc „romantyk”, trzeba zaznaczyć, że właśnie ze względu na biograficzne odniesienia myślimy o dwóch płaszczyznach – perswazji tekstu i twórcy. Z jednej strony widzimy na przykład w IV części Dziadów retoryczny teatr Pustelnika-Gustawa, który chce urzec Księdza opowieścią o swym losie, z drugiej – Mickiewicza, który literacki dramat wpisuje w kontekst biograficzny, budując odniesienie dla realnego życia. 

Na pytanie: „Skąd tak obsesyjna potrzeba kreacji, mówienia, prezentowania samego siebie?”, można m.in. odpowiedzieć: „Z potrzeby zostawienia po sobie śladu”. Gwarantuje on bohaterowi wybicie się na tle otaczających go osób „zwyczajnych”. Skąd wziąć jednak wzór dla tego „wybitniejszego życia”? Z książek, tych „zbójeckich” – a więc już z życia wykreowanego, „wymarzonego”. Romantycy oczywiście gardzili pospolitością, „dobra posada była główną zmorą ich młodości […], marzyli o podbiciu świata, żeby ucie...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Polonistyka"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy