Dołącz do czytelników
Brak wyników

I tak mi się nie uda – jak pomóc uczniowi z niską samooceną

Artykuły z czasopisma | 11 grudnia 2017 | NR 12
284

Zaniżona samoocena to jeden z najważniejszych powodów, dla których ludzie nie rozwijają w pełni swego potencjału i nie są szczęśliwi.

Nie chodzi tylko o to, że dziecko o niskiej samoocenie rzadziej zgłasza się na lekcjach i mniej udziela się w grupie rówieśniczej. Problem leży też w tym, że osoby o niskiej samoocenie – niezależnie od ich wieku – stawiają sobie mniej ambitne cele, rzadziej podejmują wyzwania, częściej wycofują się z aktywności w obawie przed porażką. Wielu rzeczy nawet nie próbują, bo zakładają, że i tak im nie wyjdzie, np. nie uczą się „trudnych” przedmiotów. Ich życiem coraz bardziej rządzą samospełniające się przepowiednie: „jestem nieciekawy, nie polubią mnie” – więc unikam kontaktów towarzyskich (i w efekcie mało kto mnie lubi), „jestem za głupia, nie poradzę sobie na sprawdzianie” – więc nie ma sensu przykładać się do nauki (w efekcie na sprawdzianie źle idzie) itp. Niska samoocena stanowi przeszkodę w dobrym poznaniu samego siebie i swoich możliwości. Do tego osoby z zaniżoną samooceną są nieszczęśliwe, nie lubią siebie, nie spodziewają się dobrego po sobie i po swojej przyszłości. Jest to źródłem cierpień, ale też głębszych zaburzeń: odżywiania, depresyjnych i lękowych.

 

Osoby w dobrej kondycji psychicznej z reguły mają samoocenę nieco zawyżoną, co ułatwia im zachowanie dobrego nastroju i zachęca do podejmowania wyzwań. Z kolei samoocena zaniżona jest charakterystyczna dla osób z cechami depresji lub zaburzeń lękowych.

 

Dobra wiadomość: szkoła może sporo zrobić dla poprawy samooceny dzieci i młodzieży, ale… może ją też znacząco obniżać. Wiele zależy od tego, jak nauczyciele kształtują swoje relacje z podopiecznymi, jak się do nich odnoszą, jak ich motywują i oceniają.

Kilka słów o samoocenie

Samoocena jest naszą oceną, sposobem wartościowania samego siebie w obszarze właściwości fizycznych (wyglądu, sprawności), psychicznych (intelektu, talentów, charakteru) i społecznych (sytuacja rodzinna, pozycja w grupie). Samoocena jest subiektywna (nie musi odpowiadać rzeczywistości), ale często duży wpływ mają na nią informacje płynące z zewnątrz.

Samoocena może być pozytywna lub negatywna, wysoka lub niska. Może być też mniej lub bardziej adekwatna. I tu ciekawostka – osoby w dobrej kondycji psychicznej z reguły mają samoocenę nieco zawyżoną, co ułatwia im zachowanie dobrego nastroju i zachęca do podejmowania wyzwań. Z kolei samoocena zaniżona jest charakterystyczna dla osób z cechami depresji lub zaburzeń lękowych.

Samoocena może być stabilna lub chwiejna. Osoba z chwiejną samooceną również może być narażona na szereg negatywnych konsekwencji; przez większość czasu jej samoocena jest zbyt niska i dopiero sukces może ją na pewien czas, lecz nietrwale, podwyższyć. Chwiejność samooceny jest charakterystyczna dla osób, które uzależniają sposób, w jaki o sobie myślą, od swoich „wyników” – sukcesów i niepowodzeń, pochwał i krytyki. Osoby te w dzieciństwie były uczone, że o wartości człowieka świadczą jego sukcesy, że w życiu nie ma miejsca na porażki.

Trwała samoocena wynika z wewnętrznego przekonania o swojej wartości, której okresowe niepowodzenia nie przekreślają. Osoba o dobrej i trwałej samoocenie kieruje się bardziej swoimi opiniami („czuję, że wprawdzie mogło mi pójść lepiej, ale i tak było w porządku”) niż zdaniem innych ludzi. Ma „zdrowe” podejście do niepowodzeń – nie traktuje ich jak porażki, ale jak źródło wiedzy o tym, co należy zmienić. Uważa, że każdy ma prawo do tego, żeby mu coś czasem nie wyszło, bo „nie myli się tylko ten, który nic nie robi”. Potrafi asertywnie przyjąć i krytykę, i pochwały. I tego właśnie warto uczyć dzieci i młodzież.

Źródła niskiej samooceny

Pewne predyspozycje do niższej samooceny mogą być wrodzone, związane z temperamentem; np. osoby wysokoreaktywne, podatne na stres, nadwrażliwe mają tendencję do zaniżonej samooceny i stawiania sobie nieadekwatnie wysokich oczekiwań (którym trudno sprostać, a to wtórnie obniża ich samoocenę). Jednak niską samoocenę w dużym stopniu wiąże się z czynnikami zewnętrznymi: 

  • Nieodpowiednia postawa rodziców (i wychowawców) – nadmiernie krytyczna, wymagająca czy karząca (chłód emocjonalny, przemoc, opresyjność), ale i nadmiernie opiekuńcza („sam sobie z tym nie poradzisz”, „to dla ciebie za trudne”, „jesteś za słaba”). Perfekcjonistyczni dorośli, którzy stawiają dziecku wymagania przekraczające jego możliwości, nie doceniają starań dziecka i chętniej krytykują niż chwalą, rozwijają w dziecku niską samoocenę i zbyt wysokie oczekiwania wobec samego siebie.
  • Negatywne doświadczenia życiowe – szczególnie u młodszych dzieci wytwarzają przekonanie, że „skoro mnie to spotkało, widocznie na to zasługuję”.
  • Nadmiarowe, sztywne, nienaruszalne normy i ograniczenia, które hamują, uniemożliwiają okazywanie inicjatywy przez dziecko.
  • Brak niezależności i swobody – nawet kilkulatki powinny mieć przestrzeń autonomii, podejmowania decyzji, ekspresji siebie.
  • Brak pozytywnego wzorca do naśladowania.
  • Nierealistyczne wzorce atrakcyjności z kultury popularnej.

 

Chwiejność samooceny jest charakterystyczna dla osób, które uzależniają sposób, w jaki o sobie myślą, od swoich „wyników” – sukcesów i niepowodzeń, pochwał i krytyki. Osoby te w dzieciństwie były uczone, że o wartości człowieka świadczą jego sukcesy, że w życiu nie ma miejsca na porażki.

 

Badania wskazują, że problem zaniżonej samooceny dotyczy bardziej dziewczynek niż chłopców.

Po czym poznać zaniżoną samoocenę?

Dzieci i młodzież o niskiej samoocenie zwykle są ciche, nie przyciągają uwagi, nie sprawiają dużych kłopotów wychowawczych. Obserwując podopiecznych, powinniśmy zwrócić uwagę na następujące sygnały zdradzające niską samoocenę:

  • nadmiernie krytyczne wyrażanie się o swoich możliwościach, talentach, wyglądzie, intelekcie, towarzyskiej atrakcyjności itp. (błędnie interpretowane jako skromność),
  • zaprzeczanie (z przekonaniem) słyszanym pochwałom i komplementom,
  • tendencja do uogólniania krytyki pod własnym adresem („nigdy mi nie wychodzi”, „jestem do niczego”, „nikt mnie nie lubi”),
  • nadmierne (często nierealistyczne) wymagania wobec siebie,
  • silne przeżywanie niepowodzeń (przez otoczenie często krytykowane jako „niepotrzebne robienie dramatu” – co pogłębia cierpienie dziecka, które czuje się nierozumiane i osamotnione, a dodatkowo boleśnie skrytykowane za okazywanie emocji),
  • wycofanie, nieśmiałość, trudności z nawiązywaniem kontaktów lub unikanie ich,
  • postawa rezygnacji, brak zauważalnych oznak osobistej satysfakcji; osoby o trwale niskiej samoocenie nie cieszą się z sukcesów – są skłonne uważać, że odniosły je przypadkiem, a nie dzięki swoim zasługom; z kolei te o samoocenie chwiejnej cieszą się z sukcesów, ale poziom ich satysfakcji dość szybko spada, szczególnie pod wpływem niepowodzeń,
  • smutek, pesymizm, ucieczka od rzeczywistości (np. w fantazję),
  • unikanie wyzwań i nowości,
  • nasilony lęk (np. związany z wymaganiami i wyzwaniami stawianymi przez szkołę),
  • nieufność, niechęć do otwierania się, mówienia o sobie, okazywania emocji,
  • uległość, łatwe uleganie wpływom,
  • uzależnienie swojej samooceny od oceny innych,
  • nieumiejętność określenia swoich potrzeb,
  • trudność w podejmowaniu decyzji,
  • brak poczucia bezpieczeństwa i akceptacji,
  • tendencja do zaspokajania potrzeb innych, a zaniedbywania siebie,
  • u nastolatków – bardziej materialistyczna postawa (posiadanie atrakcyjnych rzeczy sposobem poradzenia sobie z niską samooceną; materialistyczna postawa u dzieci nasila się wraz z wchodzeniem w wiek dorastania, a później, bliżej dorosłości, słabnie).

Na dobrą samoocenę

Chcąc pomóc dziecku lub nastolatkowi, musimy mieć świadomość, że nie wystarczy go po prostu częściej chwalić. Aby doszło do pozytywnej zmiany, trzeba stworzyć uczniowi warunki, by stopniowo zmieniał przekonania na swó...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Polonistyka"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy