Dołącz do czytelników
Brak wyników

I tak mi się nie uda – jak pomóc uczniowi z niską samooceną

Artykuły z czasopisma | 11 grudnia 2017 | NR 12
47

Zaniżona samoocena to jeden z najważniejszych powodów, dla których ludzie nie rozwijają w pełni swego potencjału i nie są szczęśliwi.

Nie chodzi tylko o to, że dziecko o niskiej samoocenie rzadziej zgłasza się na lekcjach i mniej udziela się w grupie rówieśniczej. Problem leży też w tym, że osoby o niskiej samoocenie – niezależnie od ich wieku – stawiają sobie mniej ambitne cele, rzadziej podejmują wyzwania, częściej wycofują się z aktywności w obawie przed porażką. Wielu rzeczy nawet nie próbują, bo zakładają, że i tak im nie wyjdzie, np. nie uczą się „trudnych” przedmiotów. Ich życiem coraz bardziej rządzą samospełniające się przepowiednie: „jestem nieciekawy, nie polubią mnie” – więc unikam kontaktów towarzyskich (i w efekcie mało kto mnie lubi), „jestem za głupia, nie poradzę sobie na sprawdzianie” – więc nie ma sensu przykładać się do nauki (w efekcie na sprawdzianie źle idzie) itp. Niska samoocena stanowi przeszkodę w dobrym poznaniu samego siebie i swoich możliwości. Do tego osoby z zaniżoną samooceną są nieszczęśliwe, nie lubią siebie, nie spodziewają się dobrego po sobie i po swojej przyszłości. Jest to źródłem cierpień, ale też głębszych zaburzeń: odżywiania, depresyjnych i lękowych.

 

Osoby w dobrej kondycji psychicznej z reguły mają samoocenę nieco zawyżoną, co ułatwia im zachowanie dobrego nastroju i zachęca do podejmowania wyzwań. Z kolei samoocena zaniżona jest charakterystyczna dla osób z cechami depresji lub zaburzeń lękowych.

 

Dobra wiadomość: szkoła może sporo zrobić dla poprawy samooceny dzieci i młodzieży, ale… może ją też znacząco obniżać. Wiele zależy od tego, jak nauczyciele kształtują swoje relacje z podopiecznymi, jak się do nich odnoszą, jak ich motywują i oceniają.

Kilka słów o samoocenie

Samoocena jest naszą oceną, sposobem wartościowania samego siebie w obszarze właściwości fizycznych (wyglądu, sprawności), psychicznych (intelektu, talentów, charakteru) i społecznych (sytuacja rodzinna, pozycja w grupie). Samoocena jest subiektywna (nie musi odpowiadać rzeczywistości), ale często duży wpływ mają na nią informacje płynące z zewnątrz.

Samoocena może być pozytywna lub negatywna, wysoka lub niska. Może być też mniej lub bardziej adekwatna. I tu ciekawostka – osoby w dobrej kondycji psychicznej z reguły mają samoocenę nieco zawyżoną, co ułatwia im zachowanie dobrego nastroju i zachęca do podejmowania wyzwań. Z kolei samoocena zaniżona jest charakterystyczna dla osób z cechami depresji lub zaburzeń lękowych.

Samoocena może być stabilna lub chwiejna. Osoba z chwiejną samooceną również może być narażona na szereg negatywnych konsekwencji; przez większość czasu jej samoocena jest zbyt niska i dopiero sukces może ją na pewien czas, lecz nietrwale, podwyższyć. Chwiejność samooceny jest charakterystyczna dla osób, które uzależniają sposób, w jaki o sobie myślą, od swoich „wyników” – sukcesów i niepowodzeń, pochwał i krytyki. Osoby te w dzieciństwie były uczone, że o wartości człowieka świadczą jego sukcesy, że w życiu nie ma miejsca na porażki.

Trwała samoocena wynika z wewnętrznego przekonania o swojej wartości, której okresowe niepowodzenia nie przekreślają. Osoba o dobrej i trwałej samoocenie kieruje się bardziej swoimi opiniami („czuję, że wprawdzie mogło mi pójść lepiej, ale i tak było w porządku”) niż zdaniem innych ludzi. Ma „zdrowe” podejście do niepowodzeń – nie traktuje ich jak porażki, ale jak źródło wiedzy o tym, co należy zmienić. Uważa, że każdy ma prawo do tego, żeby mu coś czasem nie wyszło, bo „nie myli się tylko ten, który nic nie robi”. Potrafi asertywnie przyjąć i krytykę, i pochwały. I tego właśnie warto uczyć dzieci i młodzież.

Źródła niskiej samooceny

Pewne predyspozycje do niższej samooceny mogą być wrodzone, związane z temperamentem; np. osoby wysokoreaktywne, podatne na stres, nadwrażliwe mają tendencję do zaniżonej samooceny i stawiania sobie nieadekwatnie wysokich oczekiwań (którym trudno sprostać, a to wtórnie obniża ich samoocenę). Jednak niską samoocenę w dużym stopniu wiąże się z czynnikami zewnętrznymi: 

  • Nieodpowiednia postawa rodziców (i wychowawców) – nadmiernie krytyczna, wymagająca czy karząca (chłód emocjonalny, przemoc, opresyjność), ale i nadmiernie opiekuńcza („sam sobie z tym nie poradzisz”, „to dla ciebie za trudne”, „jesteś za słaba”). Perfekcjonistyczni dorośli, którzy stawiają dziecku wymagania przekraczające jego możliwości, nie doceniają starań dziecka i chętniej krytykują niż chwalą, rozwijają w dziecku niską samoocenę i zbyt wysokie oczekiwania wobec samego siebie.
  • Negatywne doświadczenia życiowe – szczególnie u młodszych dzieci wytwarzają przekonanie, że „skoro mnie to spotkało, widocznie na to zasługuję”.
  • Nadmiarowe, sztywne, nienaruszalne normy i ograniczenia, które hamują, uniem...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Polonistyka"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy