Dołącz do czytelników
Brak wyników

Kompetencje komunikacyjne

30 listopada 2017

NR 8 (Wrzesień 2015)

Przysłowia i związki frazeologiczne
w kontekście podstawy programowej dla szkół podstawowych

0 79

Używamy ich na co dzień, ubarwiają nasz język, nierzadko intensyfikują treść i wymowę tworzonych przez nas tekstów. Jednak niepoprawnie odtworzone i niewłaściwie użyte w tekście frazeologizmy czy przysłowia mogą spowodować, że nasza wypowiedź przestanie być logiczna i przejrzysta, a stanie się niespójna lub nawet absurdalna czy śmieszna.
 

Podstawa programowa kształcenia ogólnego dla szkół podstawowych stawia wyraźne zadanie dla nauczycieli, aby zwracali uwagę na dbałość języka polskiego, który jest naszym podstawowym, bezpośrednim i niezbędnym narzędziem komunikacji. Oznacza to, że należy zwracać uwagę na poprawność gramatyczną i stylistyczną wypowiedzi ustnych i pisemnych uczniów, ale także starać się wzbogacać zasób ich słownictwa. To zadanie powierzone jest przede wszystkim nauczycielom języka polskiego. Na wcześniejszym etapie edukacji realizować je można – na przykład – poprzez wspólną lekturę utworów z kanonu lektur szkolnych przeznaczonych dla najmłodszych odbiorców i rozmowę o nich, a także przez naukę piosenek, wierszy czy rymowanek utrwalających także pewne struktury leksykalne i składniowe. Na kolejnym etapie kształcenia uczniowie klas starszych powinni nadal rozwijać świadomość językową (rozumienie języka jako narzędzia komunikacji i poznawania) poprzez doskonalenie umiejętności:

  • rozumienia znaczeń dosłownych i prostych znaczeń przenośnych, 
  • tworzenia wypowiedzi ustnych i pisemnych w związku z określonym celem wypowiedzi, 
  • odbioru tekstów kultury na poziomie dosłownym i przenośnym, np. uczeń powinien objaśnić morał bajki czy sformułować przesłanie baśni. 

Dzięki odpowiednio rozwiniętemu zasobowi słownictwa (głównie z kręgów tematycznych: dom, rodzina, szkoła i nauka, środowisko przyrodnicze i społeczne) uczeń kończący szkołę podstawową powinien skomponować wypowiedź pisemną w formie: opowiadania z dialogiem, pamiętnika, opisu postaci, przedmiotu, prostej notatki czy zaproszenia.

Budowa i kategorie frazeologizmów

By zrealizować wyżej zaprezentowane cele programowe (zwłaszcza w zakresie doskonalenia umiejętności sprawnego i funkcjonalnego posługiwania się językiem oraz właściwego rozumienia i tworzenia tekstów ustnych i pisemnych), warto przyjrzeć się także tej warstwie słownictwa, którą stanowią przysłowia i związki frazeologiczne. Używamy ich na co dzień, formułując wypowiedzi potoczne, ale także i te tworzone w języku bardziej literackim, ubarwiają one nasz język, nierzadko intensyfikują treść i wymowę tworzonych przez nas tekstów. Z drugiej strony jednak niepoprawnie (mylnie) odtworzone i niewłaściwie użyte w tekście frazeologizmy czy przysłowia mogą spowodować, że nasza wypowiedź przestanie być logiczna i przejrzysta, a stanie się niespójna lub nawet absurdalna czy śmieszna. Dlatego warto przypomnieć podstawowe pojęcia opisujące zjawisko językowe, jakim są właśnie frazeologizmy i przysłowia, ich typowe struktury i znaczenia oraz zasady stosowania w wypowiedziach w różnych odmianach i stylach języka.

Jeżeli chodzi o klasyfikacje związków frazeologicznych, mamy tu dwa podstawowe kryteria: kryterium formalne (strukturalne) 
i kryterium stopnia zespolenia składników związku. Według tego pierwszego wyróżniamy wyrażenia, zwroty i frazy. 

Wyrażenia to związki frazeologiczne, które można by określić jako związki o charakterze nominalnym, składające się najczęściej z rzeczownika i przymiotnika, dwu rzeczowników czy dwu przysłówków (por.: fala upałów, blaski i cienie, żyła złota, żabi skok, kamienne serce, krótko i węzłowato). 

Zwroty to związki, których ośrodkiem jest czasownik występujący w konstrukcji z rzeczownikiem lub wyrażeniem przyimkowym (por.: ruszyć z kopyta, pleść trzy po trzy, narobić bigosu, klepać biedę, mydlić oczy, urwać się z choinki). 

Frazy to zespoły wyrazowe w formie zdań prostych lub złożonych, czyli posiadających podmiot i orzeczenie. Warto tu zwrócić uwagę na fakt, że oczywiście nie każde zdanie jest  frazą, a tylko takie, które ma już utartą, powtarzalną formę i znaczenie. Z tego względu zalicza się do fraz również przysłowia, sentencje, maksymy, powiedzenia i porzekadła (por.: Nie miała baba kłopotu, kupiła sobie kozę/prosię; Wyszło szydło z worka; Nie można służyć Bogu i mamonie; I ty Brutusie przeciwko mnie?; Być albo nie być – oto jest pytanie; Wielka sława – to żart; Prawdziwych przyjaciół poznaje się w biedzie).

Według kryterium stopnia zespolenia składników wyróżniamy związki frazeologiczne stałe, łączliwe i luźne. Związki luźne najmniej nas w kontekście podjętego tematu interesują, gdyż są to po prostu konstrukcje tworzone każdorazowo, doraźnie, dla których jedynym ograniczeniem w tworzeniu danego zestawienia (związku) jest określony schemat składniowy charakterystyczny dla danego języka. Przykładowo czasownik jeść łączy się, czyli tworzy związek z dopełnieniem w postaci nazwy przedmiotu jadalnego lub określenia sposobu jedzenia: jeść (co?) zupę, kanapkę; jeść (jak?) z apetytem, łapczywie. Bardziej charakterystyczne w kontekście podjętego tu tematu są związki frazeologiczne stałe i łączliwe. 

Związki frazeologiczne stałe funkcjonują w ten sposób, że ich całościowe znaczenie nie wywodzi się z sumy znaczeń poszczególnych składników zestawienia. Związku frazeologicznego zjeść z kimś beczkę soli nie tłumaczymy w ten sposób, że rzeczywiście spożywaliśmy z kimś niewiarygodną ilość soli, tylko oznacza to powiedzenie, że bardzo dobrze się z kimś znamy, bo przeżyliśmy ze sobą wiele mniej lub bardziej przyjemnych przygód i mamy wspólne doświadczenia. W związku z tym skład tego typu frazeologizmów jest nienaruszalny, a część z nich (pewna ich podgrupa) funkcjonuje jako idiomy, czyli związki swoiste dla danego języka, nieprzetłumaczalne dosłownie na obce języki (por. polskie: zalać sadła za skórę czy zbić z pantałyku). 

Czasem tego typu związki idiomatyczne mogą mieć w...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Polonistyka"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy