Dołącz do czytelników
Brak wyników

Akademia rozwoju nauczyciela

19 grudnia 2017

NR 20 (Wrzesień 2017)

Wulgaryzmy i inne językowe „kwiatki”

0 54

Problem wulgarnego czy też pełnego kolokwializmów języka uczennic i uczniów jest stary jak świat i aktualny w każdym pokoleniu. Obecnie wydaje się jednak, że jego skala jest większa niż przed laty. Jak temu skutecznie przeciwdziałać?

Czy problem wulgarnego i zbyt potocznego języka faktycznie się nasila? Wiele wskazuje na to, że tak. Świadczyć mogą o tym nie tylko nasze obserwacje, ale również opinia Rady Języka Polskiego – i to wyrażona jeszcze w poprzedniej dekadzie. 
W opublikowanym na stronie internetowej Rady Sprawozdaniu o stanie ochrony języka polskiego za lata 2003––2004 czytamy m.in. że:

  • obniżyła się ranga języka polskiego jako przedmiotu nauczania (uczniowie szkół ponadpodstawowych uznają lekcje języków obcych czy informatykę za bardziej przydatne w praktyce),
  • obniża się poziom poprawności językowej – wykroczenia przeciw normie są w przekonaniu młodzieży mało istotne,
  • problemy te wynikają m.in. z upowszechniania się nowoczesnych technologii komunikacyjnych i używania przez dzieci i młodzież nowych metod komunikacji (e-maili, sms-ów, komunikatorów), które cechuje dążenie do skrótowości, nieoficjalność i emocjonalność (sprzyjająca wyrażaniu emocji przez wulgaryzmy); ponadto osoby wypowiadające się w internecie czują się mniej odpowiedzialne za swoje słowa, czego przejawem jest tzw. internetowy hejt często obecny w komentarzach na różnych portalach. Dzieci i młodzież stykają się w internecie z tym językiem, oswajają się z nim i zaczynają go stosować,
  • inne źródła problemu to dominująca rola kultury popularnej (wulgaryzmy i kolokwializmy przenikają do języka dzieci i młodzieży m.in. z tekstów hip-hopowych), zmiana hierarchii wartości (dominujące stają się wartości utylitarne i styl życia „na luzie”), bezkrytyczne przejmowanie mody (także językowej), ogólna wulgaryzacja języka (nie tylko w młodszym pokoleniu – dzieci i młodzież biorą przykład ze starszych),
  • w szkolnej praktyce dominuje polszczyzna potoczna z elementami gwary młodzieżowej, którą nieraz posługują się również sami nauczyciele jako środkiem nawiązania mniej oficjalnego kontaktu z podopiecznymi; niestety przyczynia się to do zaniku znajomości przez dzieci i młodzież bardziej starannej odmiany polszczyzny, zaniku poczucia stosowności językowej czy też osłabienia umiejętności wyboru odpowiednich środków językowych w zależności od sytuacji komunikacyjnej,
  • uczennice i uczniowie coraz częściej używają wulgaryzmów i słów obelżywych nie tylko w rozmowach między sobą, ale też w obecności, a nawet w stosunku do nauczyciela,
  • choć w oficjalnych dokumentach dbanie o rozwój języka nakazano wszystkim nauczycielom, w praktyce tylko poloniści zwracają na to uwagę, co powoduje małą skuteczność ich zabiegów,
  • uczennice i uczniowie nie tylko mają problemy z poprawną polszczyzną, ale też zbyt często nie przywiązują do niej wagi, deklarując np. „Nie przejmuję się tym, jak mówię. W życiu to się nie liczy”.

Rada zwraca uwagę na problem wulgaryzacji i brutalizacji języka mediów oraz ogólnie debaty publicznej, obecność w nim zbyt wielu kolokwializmów i nieuzasadnionych (tzn. mających polskie odpowiedniki) zapożyczeń z języka angielskiego. To istotna uwaga, ponieważ język mediów, internetu i osób publicznych w dużym stopniu przyczynia się do kształtowania języka, jakim posługują się dzieci i młodzież.

Ta diagnoza, choć postawiona ponad dekadę temu, wciąż niestety wydaje się aktualna. Tym bardziej warto podejmować 
w szkole różne działania mające przeciwdziałać temu problemowi. Zwłaszcza że mogą one przynieść realne, pozytywne skutki.

Wprawdzie na język mediów, celebrytów i polityków nie mamy bezpośredniego wpływu, możemy jednak uczulać naszych podopiecznych na to, że choć podlegają oni oddziaływaniom tego języka, to mogą świadomie pracować nad swoim sposobem wyrażania się tak, by był bogaty, elegancki, atrakcyjny i dobrze spełniał swoją rolę – to znaczy umożliwiał jak najlepszą komunikację i wyrażanie siebie, był wizytówką ucznia. Aby troszczyć się o piękno języka, uczeń musi zrozumieć, dlaczego w ogóle warto to robić, dlaczego ma to znaczenie – inaczej zabraknie mu motywacji. I musi to być znaczenie, które jest istotne dla niego samego (a nie tylko dla nauczyciela). Takie uświadamianie i motywowanie młodych ludzi będzie jednym z najważniejszych celów lekcji wychowawczych, których scenariusz proponuję poniżej.

Bardzo ważny będzie tutaj również przykład własny nauczyciela – to, w jaki sposób się on wypowiada, nie tylko prowadząc lekcję, ale też w bezpośrednim kontakcie z uczennicami i uczniami – w tym także w sytuacjach, kiedy jest pod wpływem silniejszych emocji. Duże znaczenie ma to, jakimi środkami ekspresji nauczyciel wyraża te emocje (np. gniew, zdenerwowanie, rozczarowanie), czy traktuje podopiecznych z szacunkiem, czy o ważnych tematach nie mówi zbyt kolokwialnym językiem. W ten sposób nauczyciel nie tylko prezentuje zachowanie warte naśladowania, ale też uwiarygadnia swój przekaz; staje się przykładem osoby, która swoim zachowaniem potwierdza głoszone przez siebie wartości.

Oczywiście warto być elastycznym – czasem posłużenie się w nieformalnej wypowiedzi skierowanej do młodzieży jej gwarą to naprawdę dobry pomysł na przełamanie lodów. Ważne jest to, by robić to z umiarem i w sytuacjach, które to uzasadniają, a nie komunikować się w ten sposób na co dzień.

Godną polecenia metodą, która pośrednio przynieść może dodatkowe efekty, jest promocja czytelnictwa – ponieważ kontakt z literaturą sprzyja wzbogacaniu się słownictwa czytelniczek i czytelników. Z tego samego powodu dobrze jest używać bogatego języka w rozmowach z uczniami. Wulgaryzmy i kolokwializmy bowiem pojawiają się w naszym języku również dlatego, że kiedy trudno nam znaleźć właściwe słowo, mogą one zastępczo wyrazić wiele znaczeń. Przykładem mogą być wulgaryzmy największego kalibru „zaje***cie”, „ku*wa”, „je*any”, które mogą wyrażać zarówno pozytywne, jak i negatywne opinie i emocje; do tego w różnych kontekstach. W tym kontekście możemy dać uczennicom i uczniom do zrozumienia, że osoba, która dużo...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Polonistyka"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy