Dołącz do czytelników
Brak wyników

Nowoczesny polonista

27 listopada 2017

NR 4 (Styczeń 2015)

Warszawa – miasto z przeszłością

0 58

Temat dotyczący miasta w literaturze i tekstach kultury otwiera całe mnóstwo możliwości, jednak szczególnie bogatej bibliografii i filmografii doczekała się Warszawa, która miała wiele punktów zwrotnych w swojej historii. Bez wątpienia najważniejszym z nich była II wojna światowa oraz Powstanie Warszawskie. Widać to zresztą w zainteresowaniu pisarzy i reżyserów tą tematyką – w 70. rocznicę wybuchu powstania wydano kilkanaście nowych pozycji książkowych (opracowania historyczne, wspomnienia, a nawet proza stylizowana na historyczną), a na ekrany kin trafiły trzy nowe produkcje filmowe.

Nauczyciele w gimnazjum czy liceum przyzwyczaili się do określonego doboru lektur na okoliczność lekcji poświęconej Powstaniu Warszawskiemu. Sprawdzonym standardem jest oczywiście Pamiętnik z powstania warszawskiego M. Białoszewskiego i poezje pokolenia Kolumbów, wszystko okraszone fragmentami opracowań historycznych np. autorstwa N. Davisa. Jednak podstawa programowa wcale nie ogranicza polonistów do listy MEN, a wręcz przeciwnie – zachęca do sięgnięcia po inne teksty, zaproponowane przez uczniów lub nauczyciela. A nowe teksty kultury aż się proszą, by zasilić kanon lektur szkolnych. Zatem pora wyjść poza przyzwyczajenia i odświeżyć swoje scenariusze.

W poruszaniu tematyki Powstania Warszawskiego na lekcjach języka polskiego koniecznie trzeba też uwzględnić inne teksty kultury niż samą literaturę. Ostatnie miesiące były szczególnie płodne, jeśli chodzi o kinematografię powstańczą. Spośród trzech nowych filmów: Sierpniowe niebo. 63 dni chwały w reż. I. Dobrowolskiego, Miasto 44 w reż. J. Komasy oraz Powstanie Warszawskie, szczególnie warty polecenia jest ten ostatni, będący filmem fabularnym w całości złożonym z dokumentalnych materiałów archiwalnych nagranych przez dwóch młodych reporterów w sierpniu 1944 roku. Dzięki tej projekcji uczniowie poznają realia walczącej Warszawy – zobaczą zbombardowane, sypiące się budynki, powstańców i cywili – jak byli ubrani, co jedli, o czym rozmawiali, jak spędzali czas wolny od walki, jak ginęli. Takiego przekazu nie osiągnie się nawet najciekawszym wykładem, najbardziej wzruszającym fragmentem tekstu czy fotografią. Kto nie dysponuje dwiema jednostkami lekcyjnymi, warto wybrać i pokazać uczniom chociażby najciekawsze sceny filmu. To, co zobaczą, zostanie w ich pamięci na dłużej niż wykład naszpikowany suchymi faktami. Opcjonalnie można pokazać uczniom produkcję Muzeum Powstania Warszawskiego Miasto ruin, przedstawiający zburzoną i wyludnioną Warszawę z perspektywy lotu wiosną 1945.

 

Obejrzenie filmu nie będzie „pójściem na łatwiznę”, jeśli po projekcji przeprowadzimy ewaluację. Zadajmy uczniom pytania, które pomogą nam stwierdzić, jaką wiedzę o powstańczej Warszawie posiedli. Uzupełnijmy wszelkie luki bądź niejasności (zapewne dla gimnazjalistów ten film będzie pierwszym spotkaniem z Powstaniem Warszawskim na lekcjach, gdyż program nauczania historii przewiduje tę tematykę dopiero w szkole ponadgimnazjalnej). Film lub jego fragmenty niechaj będą tylko punktem wyjścia do tematu, który to punkt będzie stanowić szerszą perspektywę do tego, co znajdą w tekstach literackich. 

 

Temat Powstania Warszawskiego jest na tyle obszerny, że aby go wyczerpać, trzeba by było poświęcić na niego ok. dziesięciu jednostek lekcyjnych. Oczywiście, nawet poloniści wspólnie z historykami nie dysponują takim zapasem godzin, zatem konieczne jest „sfokusowanie” (skupienie) na konkretnym motywie. W przypadku tego scenariusza leitomotivem będzie miasto, które wraz ze swoimi mieszkańcami ponosi ofiarę w wojennej zawierusze. Interesować nas będzie przestrzeń miejska, która w czasie powstania została pogrążona w chaosie i straciła status bezpiecznej przystani, w której wszystko jest na swoim miejscu.

Co zamiast Białoszewskiego? Chciałabym zaproponować zestawienie fragmentów dwóch nowych tekstów – Dziewczyny z Powstania. Prawdziwe historie Anny Herbich (wyd. Znak Horyzont, Kraków 2014) oraz Galop’44 Moniki Kowaleczko-Szumowskiej (wyd. Egmont Polska, Warszawa 2014). Pierwsza pozycja to zbiór wspomnień kobiet, które brały udział w powstaniu, pełniąc rolę sanitariuszek, łączniczek, żon czekających na mężów-powstańców. Wśród nich są zarówno te, które walczyły z bronią w ręku, jak i mieszkanki cywilne. W ich opowieściach, oprócz osobistych doświadczeń, a nawet traum, jawi się również obraz Warszawy, który na tej lekcji będzie nas najbardziej interesował. 

Drugi tekst jest przykładem współczesnej powieści postmodernistycznej, w której prawda historyczna miesza się z fikcją literacką. To opowieść o dwóch braciach, typowych współczesnych nastolatkach interesujących się najnowszymi modelami iPodów a nie historią Polski. Podczas wizyty w Muzeum Powstania Warszawskiego chłopcy niespodziewanie przenoszą się w czasie do sierpnia 1944 roku. Stają się naocznymi świadkami wydarzeń za...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Polonistyka"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy