Spotkanie przeszłości z przyszłością. O kształtowaniu kompetencji kluczowych podczas lekcji języka polskiego

Polski na czasie

Lekcje języka polskiego są głęboko osadzone w przeszłości – uczniowie częściej omawiają teksty poetów zamierzchłych epok niż współczesnych autorów, a i najnowszym zagadnieniom językowym poświęca się mniej czasu niż tym, które wiążą się z rozwojem historycznym polszczyzny. Nie oznacza to jednak, że stosowane przez nauczycieli metody pracy również powinny być ściślej związane z przeszłością niż z teraźniejszością. Co więcej, mogą one wychodzić naprzeciw przyszłości, kształtować kompetencje, które warunkują samorealizację, umiejętność uczenia się czy szansę na zatrudnienie. Coraz więcej pisze się o tym, że nie wiemy, do jakiej przyszłości przygotowujemy naszych uczniów.

Nie jesteśmy w stanie sprecyzować tego, jakie informacje i umiejętności staną się niezbędne w ich życiu zawodowym. Prawdopodobnie codziennością będą dla nich zmiany, uczenie się przez całe życie, konieczność niejednokrotnego przekwalifikowania się i dostosowania do nieustannie modyfikowanych warunków rynku pracy. Powinniśmy zatem skupiać się na nauczaniu uniwersalnych kompetencji, umiejętności, które przydadzą się uczniom niezależnie od wykonywanego zawodu i tego, jak będzie wyglądał świat za kilkanaście i kilkadziesiąt lat, a nie na zapamiętaniu określonych informacji. Nie ulega wątpliwości, że jest to zadanie, które stoi przed nauczycielami niezależnie od specyfiki nauczanego przedmiotu czy też szczegółowych treści, jakie obejmuje podstawa programowa. 
Rada Unii Europejskiej w 2018 r. wydała zalecenie w sprawie kompetencji kluczowych w procesie uczenia się przez całe życie, które leżą u podstaw udanego życia w społeczeństwie, a w szczególności samorealizacji i rozwoju osobistego, zatrudnienia, włączenia społecznego, zrównoważonego stylu życia, udanego życia w pokojowych społeczeństwach, kierowania życiem w sposób prozdrowotny i aktywnego obywatelstwa. Wśród nich znajdują się: 

POLECAMY

  • kompetencje w zakresie rozumienia i tworzenia informacji, 
  • kompetencje w zakresie wielojęzyczności, 
  • kompetencje matematyczne oraz kompetencje w zakresie nauk przyrodniczych, technologii i inżynierii, 
  • kompetencje cyfrowe, 
  • kompetencje osobiste, społeczne i w zakresie umiejętności uczenia się, 
  • kompetencje obywatelskie, 
  • kompetencje w zakresie przedsiębiorczości,
  • kompetencje w zakresie świadomości i ekspresji kulturalnej. 

Wszystkie z wymienionych kompetencji poloniści mogą i powinni kształtować podczas swoich lekcji.

Nauczyciel polonista jako nauczyciel przyszłości

Jak kształtować kompetencje kluczowe podczas lekcji języka polskiego? Przede wszystkim należy pamiętać o tym, że jest to zadanie długodystansowe, obliczone na lata. Niemożliwe jest kształtowanie kompetencji kluczowych podczas pojedynczych wydarzeń czy lekcji – muszą one systematycznie znajdować swoje miejsce podczas planowania procesu edukacyjnego, być ciągle obecne w pamięci nauczyciela przygotowującego zadania do realizacji. Nie jest to ostateczny cel, którego osiągnięcie możemy zaplanować na konkretny moment roku szkolnego. To sposób nauczania. Droga, którą powinniśmy podążać z naszymi uczniami. 
Bez wątpienia jest to również niemałe wyzwanie – konieczne jest przedefiniowanie roli nauczyciela, oddanie uczniom pełni aktywności w sali lekcyjnej. Wspieranie w osiąganiu umiejętności przy jednoczesnym zapewnieniu wolności i autonomii. Rolą nauczyciela nie jest przekazywanie wiedzy, lecz towarzyszenie podopiecznym w procesie uczenia się; takie projektowanie procesu edukacyjnego, by uczniowie kształtowali odpowiednie kompetencje i zdobywali przydatne umiejętności, które pozwolą im na spełnienie oraz satysfakcjonujące zatrudnienie. Dzięki temu będą mogli sprostać wyzwaniom, jakie czekają na nich w dorosłym życiu. 

Doświadczanie i przeżywanie jako nieodłączne elementy zajęć języka polskiego

  • Uczniowie omawiają na języku polskim Katarynkę? Niech spróbują przekonać się, jak niewidomi poznają rzeczywistość i radzą sobie z codziennością – niech zasłonią oczy i próbują zrealizować zadania postawione przez nauczyciela (np. wyciąć określony kształt, nakleić go w określonym miejscu kartki, narysować coś, napisać, znaleźć w sali swoje obuwie i włożyć je, przy pomocy kolegi lub koleżanki przejść przez korytarz szkolny, próbować określić miejsce, do którego dotarli). 
  • Uczniowie mierzą się z losami chłopców z Placu Broni? Niech lekcja będzie bitwą – jednak nie na błoto, tylko na pytania! Niech uczniowie przygotowują je na kartkach, którymi w określonych momentach będą rzucać w przeciwną drużynę. 
  • Świtezianka zdaje się zupełnie nieaktualnym tekstem? Przenieśmy go do współczesnego świata, zastanówmy się, jak wyglądałoby to w XXI w. – zorganizujmy sąd nad strzelcem! 
  • Uczniowie nie rozumieją Dziadów i nie czują klimatu, jaki się z nimi wiąże? Przeczytajmy tekst w klasie wśród dźwięków niepokojącej muzyki, otoczeni świecami, spróbujmy gorczycy, by zrozumieć, dlaczego jej właśnie potrzebują lekkie duchy, by dostać się do nieba… 
  • Składnia przyprawia uczniów o dreszcze? Niech wspólnie przeleją wiedzę na jej temat na papier, tworząc tekst hip-hopowy, który będą rapować!

Autentyczne doświadczanie i przeżywanie tego, o czym mowa podczas lekcji, nie tylko czyni zajęcia interesującymi i wpływa na zapamiętanie przez uczniów informacji, lecz także kształtuje m.in. umiejętność komunikowania się w różnych sytuacjach, wykorzystywania i przekształcania informacji, krytycznego myślenia czy formułowania pytań i wniosków.

Świat poza salą lekcyjną

Warto jak najczęściej opuszczać z uczniami salę lekcyjną – to poza nią jest świat do odkrycia i zinterpretowania! Tam są inspiracje autorów naszych lektur. 

Jeśli omawiamy Mickiewiczowski obraz nieba w Panu Tadeuszu, spróbujmy najpierw zrobić to też samodzielnie, leżąc na kocu i wpatrując się w chmury. 
Kiedy rozmawiamy o utworze Na lipę, znajdźmy to drzewo w naszej okolicy, usiądźmy i odpocznijmy, sprawdźmy, skąd zachwyt Kochanowskiego, który doprowadził do stworzenia tekstu. 
Uczniowie tworzą przemówienia? Nie pozwólmy na to, by nie spełniały swojej funkcji i pozostały na zawsze zapisane w zeszytach, zabierzmy uczniów np. do… przedszkola, gdzie kilkulatkowie z pewnością wysłuchają ich z nieudawanym zachwytem. 
Piszecie kartki pocztowe albo listy? Nigdy na stronach zeszytu ani ćwiczeń! Odszukajcie inną szkołę, z którą nawiążecie w ten sposób znajomość. 

Uroczystości szkolne organizujmy jak najrzadziej w formie apeli – twórzmy escape roomy i stacje zadaniowe oscylujące wokół wydarzenia. Wyjdźmy z uczniami do różnych instytucji kultury, np. do teatru odgrywającego spektakle w formule teatru forum1. Wyjście na scenę i zastąpienie aktora z możliwością zmiany losów bohaterów niewątpliwie będzie kolejnym wspaniałym krokiem na drodze ku innowacyjności, rozwijaniu własnych pomysłów i ich kreatywnemu wyrażaniu. 

Cyfrowe narzędzia wspomagające proces uczenia się

Korzystanie z różnego rodzaju aplikacji i stron internetowych podczas lekcji języka polskiego to materiał na zupełnie odrębną publikację o całkiem sporych rozmiarach. W kontekście kompetencji kluczowych warto szczególnie zwrócić uwagę na to, by wykorzystywać narzędzia umożliwiające współpracę uczniów, np. dokumenty i prezentacje Google, Jamboard czy Canvę. Kilka, kilkanaście albo i kilkadziesiąt osób może jednocześnie tworzyć jedną pracę, korzystając z różnych urządzeń, nie przebywając nawet w jednym pomieszczeniu. Możemy zaproponować uczniom grupowe stworzenie prezentacji, animacji, tekstu czy plakatu na określony temat – wystarczy przygotować im link umożliwiający edycję przygotowanego pustego szablonu. 
Kompetencje cyfrowe można kształcić również w czasie prac klasowych. Nauczyciel może zaproponować uczniom „(nie)sprawdzian” – listę zadań do wykonania opierającą się umiejętnościach cyfrowych i wykorzystaniu informacji zdobytych w czasie omawiania działu czy lektury (np. wykonanie komiksu, grafiki, memów, filmiku), ukrytych pod kodami QR, które prezentują np. Jana Kochanowskiego wygłaszającego polecenia na temat Trenów. Przykładowy „(nie)sprawdzian” umieszczony został...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Polonistyka"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy