Komunikacja oparta na dialogu – w jaki sposób włączyć ją w proces edukacyjny podczas lekcji języka polskiego?

Polski na czasie

„Każdy student uczy i każdy wykładowca zdobywa wiedzę: wzajemne obdarowywanie się w uczeniu przez dyskusję”. Tak swój artykuł opublikowany w książce Johna Stewarta Mosty zamiast murów zatytułował C. Roland Christensen, którego zdaniem nauczania i uczenia się nie można oddzielić, ponieważ są to części kontinnum wzajemnego dawania i otrzymywania, a dyskusja jako forma komunikacji powoduje, że przekazywanie wiedzy nie leży tylko po stronie nauczyciela, ale w procesie tym aktywni są również uczniowie. Autor patrzy na proces uczenia przez pryzmat wzajemności i podkreśla wagę kwestionowania prawd podczas dyskusji prowadzonych w procesie uczenia się i nauczania. Jednak uczenie przez dyskusję wymaga atmosfery wolności, otwartości, która ożywia uczniów i powoduje, że chcą współuczestniczyć w zajęciach i czują się współodpowiedzialni za swój proces nauki.

Lekcje języka polskiego stanowią doskonałą przestrzeń do stosowania dyskusji jako sposobu pracy podczas zajęć. Dzięki niej istnieje możliwość zadawania pytań i szukania odpowiedzi, podejmowania nowych tematów, poszerzania perspektywy, tworzenia nowych koncepcji, konfrontowania wiedzy z innymi osobami. Na takiej lekcji uczniowie uczestniczą w podejmowaniu najważniejszych decyzji tworzących ramy dyskusji, wpływając na to, jakie zagadnienia zostaną przedyskutowane, w jakiej kolejności oraz ile czasu zostanie przeznaczone na dany temat. Nauczyciel pracujący w ten sposób z uczniami nie ustala listy zagadnień, które są do omówienia, ale kieruje procesem tworzenia się listy tych zagadnień i zachodzącymi w toku dyskusji zmianami. 
Niewątpliwie taki przebieg zajęć wymaga od uczestniczących w dyskusji osób umiejętności komunikacyjnych opartych na empatii i asertywności. Nauczyciel, projektując zajęcia na bazie dyskusji, bierze pod uwagę własny punkt widzenia oraz – co zdaniem Christensena jest istotniejsze – punkt widzenia uczniów, zadając sobie pytania, jak podejdą oni do tematu oraz jakim torem będą przebiegać rozważania. Jest otwarty na propozycje uczniów, tworzy im przestrzeń do zadawania pytań, wyrażania swoich poglądów, wymiany zdań, rzucania nowego światła na stare problemy, poszerzania perspektywy i otwierania nowych dróg do prowadzenia rozważań.
Niezwykle skuteczna w procesie uczenia się, nie tylko na lekcjach języka polskiego, forma dialogu wprowadza zamieszanie, ponieważ podczas zajęć jest głośno i odnosi się wrażenie chaosu. Wynika to z faktu, iż dobre dyskusje wymagają pełnego zaangażowania uczestników i przebiegają w sposób nieuporządkowany. Pozwala to jednak na odkrywanie nowego, łączenie tego, co znane, z tym, co nowe; stwarza przestrzeń do twórczego myślenia i działania oraz daje szansę na odnalezienie innowacyjnych rozwiązań (Christensen 2014: 555–563).
Nauczyciel prowadzący zajęcia oparte na dialogu musi być świadomy tego, jak ważne jest przygotowanie uczniów do dyskusji, a także sam musi być do niej dobrze przygotowany. Oznacza to, że zarówno nauczyciel, jak i uczniowie, zanim zaczną praktykować, muszą wiedzieć i rozumieć, czym są empatia i asertywność, co oznacza uważne słuchanie, jak dawać informację zwrotną, by była ona konstruktywna, jak stosować język działań pozytywnych, jak zachowywać się w sytuacji konfliktu oraz jaką rolę odgrywa komunikacja niewerbalna.

POLECAMY

Konstruktywna informacja zwrotna

Podczas dyskusji nie wystarczy umieć uważnie słuchać partnera relacji. Potrzeba jeszcze umiejętności konstruowania informacji zwrotnej, która jest odpowiedzią na to, co usłyszeliśmy, i stanowi istotne ogniwo w toku dyskusji. Rozmówcy cały czas słuchają się nawzajem i odpowiadają sobie, dlatego warto, by odpowiedzi jak najwięcej wnosiły do dyskusji i powodowały, że będzie ona merytoryczna, a jednocześnie oparta na empatii i asertywności.
Grzegorz Radłowski w książce Sztuka feedbacku zauważa, że kiedy myślimy o informacji zwrotnej na temat podejmowanych przez nas działań, skupiamy się raczej na tym, co możemy poprawić czy udoskonalić, natomiast inne podejście mamy wówczas, gdy to inni oceniają to, co zrobiliśmy. Oczekujemy wówczas zarówno informacji na temat tego, co można by zmienić, jak i docenienia za to, co zostało wykonane (Radłowski 2022: 111). 
Nauczyciele powinni zatem wiedzieć – oraz dzielić się tymi informacjami z uczniami – jak dawać innym informację zwrotną, by była ona pomocna podczas udoskonalania tego, co zostało stworzone, lub przy wykonywaniu nowych zadań, a jednocześnie by nasz rozmówca czuł się doceniony za podjęty przez niego dotychczas trud. 

Co działa?

  • Model kanapkowy stosowany zazwyczaj w celu korekty merytorycznej lub dotyczącej zachowań w określonej sytuacji, składający się z następujących elementów: pozytywnej informacji zwrotnej, negatywnej informacji zwrotnej i znowu pozytywnej informacji zwrotnej, np.: Wspaniale, że podjąłeś/podjęłaś się wykonania tego zadania. W punkcie drugim uzupełnij, proszę, tabelę o dane z rocznika statystycznego. Pozostałe punkty są wykonane poprawnie. Dobra robota! 
  • Model SPINKA:
    S jak sprecyzuj – bądź precyzyjny, wskazuj na zachowania, nie interpretuj i nie oceniaj, przywołuj fakty, swoje emocje koncentruj na tych faktach;
    P jak pozytywy – rozpoczynaj od pozytywnej informacji, wskazując użyteczne w danej sytuacji zachowania i używając sformułowań takich jak: 
    Dobrze zrobiłeś(-łaś)… Podobało mi się…;
    I jak „i” pomiędzy „użytecznymi zachowaniami” i „nieużytecznymi zachowaniami”, przy czym należy pamiętać, by zamiast „ale” użyć „i do tego”, „jednocześnie”;
    N jak negatywy – wskaż nieużyteczne zachowania, przy czym wskaż ich maksymalnie trzy;
    K jak konsekwencje – pokaż konsekwencje negatywnych / nieużytecznych zachowań, np. To, jak się zachowałeś(-łaś), spowodowało…;
    A jak alternatywy – pokaż, jak można w tej sytuacji zachować się inaczej, w bardziej pożądany sposób.
  • Model BEER – stosowany w celu kształtowania pożądanych postaw:
    B jak behavior (z ang. zachowanie) – opisz zachowanie ze swojej perspektywy, koncentruj się na opisie, bądź precyzyjny;
    E jak effect (z ang. efekt) – chodzi o to, jaki wpływ na otoczenie/sytuację miał skutek danego zachowania;
    E jak expectation (z ang. oczekiwanie) – chodzi o opis zachowania oczekiwanego;
    R jak results (z ang. rezultaty) – chodzi o spodziewane rezultaty z uwzględnieniem wpływu na otoczenie, innych ludzi, środowisko.
  • Model FUKO składający się z czterech elementów:
    F – faktów,
    U – uczuć,
    K – konsekwencji,
    O – oczekiwań.
  • Model FEEDFORWARD, którego założeniem jest pytanie: „Jak mogę być lepszy(-a) w naszej relacji?”; skupia się w dużym stopniu na rozwiązaniach stanowiących o powodzeniu w przyszłości i wskazuje, jak można uniknąć problemów w przyszłości; rządzi się czterema prawami: 
    1. Zostaw przeszłość za sobą.
    2. Mów prawdę.
    3. Okazuj wsparcie, wystrzegaj się cynizmu.
    4. Skup się na tym, co można polepszyć, i unikaj osądzania.
    i jest oparty na następujących krokach: 
    1. Zapytaj: Jak mogę być lepszy w danej relacji?
    2. Wysłuchaj uważnie tego, co druga strona ma do powiedzenia.
    3. Zastanów się nad tym, co usłyszałeś(-łaś).
    4. Podziękuj za informację zwrotną.
    5. Odpowiedz rozmówcy.
    6. Poproś ludzi z twojego otoczenia o wsparcie.
    7. Zmień się.
    8. Ćwicz i utrwalaj zmianę.

Nauczyciel oraz uczniowie, znając różne skuteczne sposoby dawania informacji zwrotnej, mogą wybrać ten, który jest im najbliższy. Nie ma jednej metody ani jednego przepisu na skuteczną i empatyczną komunikację. Wszystko, co dzieje się w akcie komunikacji, dzieje się między ludźmi, a każdy człowiek jest inny (na świecie nie ma dwóch identycznych mózgów), każdy ma inne doświadczenia i każdy preferuje inny sposób zachowania zarówno werbalnego, jak i niewerbalnego. Wszyscy natomiast chcemy się komunikować dzięki porozumieniu opartemu na wzajemnym zrozumieniu i szacunku. Praktykowanie dawania informacji zwrotnej dotyczącej zarówno kwestii merytorycznych na zajęciach języka polskiego, jak i każdej innej sytuacji, pozwala na prowadzenie dialogu w duchu porozumienia bez przemocy, w którym niezwykle istotną rolę odgrywa język działań pozytywnych (Radłowski 2022: 120–134).

Język działań pozytywnych

Każdy człowiek ma swoje potrzeby, których zaspokojenie daje poczucie spełnienia, zadowolenia, spokoju. By inni mogli je poznać, trzeba o nich mówić, jednak istotne jest to, w jaki sposób będziemy komunikować o tym, że je mamy: językiem „chcenia”, „żądania” czy językiem „proszenia”. Marshall B. Rosenberg jako jeden z istotnych elementów porozumienia bez przemocy wyróżnia język działań pozytywnych, który oparty jest na prośbach uzupełnionych skonkretyzowanymi oczekiwaniami i pozwala przekazać w łagodny i konkretny sposób informację o naszych potrzebach (por. „Proszę cię, nie mów do mnie, potrzebuję pięciu minut bycia w ciszy, żeby wykonać to zadanie”). Należy przy tym pamiętać, że im precyzyjniej wyartykułujemy słuchaczowi swoje potrzeby, tym większa jest szansa, że zostaną one zaspokojone. Nie zawsze jednak rozmówca zrozumie komunikat tak, jak chcemy go przekazać. Warto więc upewnić się, czy przekazywana przez nas informacja została odebrana tak, jak tego chcieliśmy. Można to zrobić, dodając do wypowiedzi pytanie: „Jasne?”. Jeśli rozmówca potwierdzi, to wszystko jest na dobrej drodze do spełnienia naszych potrzeb. Co jednak, gdy z jego wypowiedzi wynika, że zrozumiał inaczej? Możemy oczywiście zareagować słowa...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Polonistyka"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy