Jak uczyć w sposób dostępny dla wszystkich uczniów i uczennic? Edukacja polonistyczna w świetle koncepcji włączającej

Polski na czasie

Dzisiaj kluczem otwierającym drzwi do edukacji jest dostępność. Włączanie wszystkich uczniów na równych prawach do ogólnodostępnej szkoły stanowi standard. Osoby uczące nie chcą już pustych dyskusji o wychodzeniu ze strefy komfortu. Na tym etapie potrzebują wymiany dobrych praktyk. Każdy moment jest dobry na dokonanie autoewaluacji własnego warsztatu pracy. Warto stanąć przed lustrem i zapytać siebie: co się udało, co nie wyszło, czego robić mniej, komu poświęcić więcej uwagi, a z czego zrezygnować. Dobrze, jeśli pośród tych pytań pojawi się refleksja dotycząca dostępności procesu edukacji dla wszystkich osób uczących się.

Koncepcja edukacji włączającej to najnowsze ujęcie w obszarze kształtowania procesów dydaktycznych w sposób dostępny dla wszystkich uczniów i uczennic z uwzględnieniem ich różnorodności, w tym zróżnicowanych potrzeb edukacyjnych. Owe potrzeby dotyczą osób z niepełnosprawnościami, osób z przewlekłą chorobą, osób doświadczających kryzysu psychicznego, osób o różnorodnym statusie społeczno-ekonomicznym, osób ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi i nie tylko.
Edukacja włączająca ma charakter uniwersalny, to znaczy że jest otwarta na osoby uczące się bez względu na płeć, rasę, pochodzenie etniczne, narodowość, religię, bezwyznaniowość, światopogląd, styl życia, niepełnosprawność, stan zdrowia, wiek, status rodziny lub orientację seksualną. Wszyscy są traktowani równo i mają zapewniony dostęp do wysokiej jakości edukacji odpowiedni do swoich możliwości, potrzeb, oczekiwań, przy równoczesnym eliminowaniu barier ograniczających dostęp do nauki. 
Dzięki wspieraniu różnorodności współczesna edukacja włącza – a nie wyklucza – osoby uczące się.
Przede wszystkim jest wolna od stereotypów, uprzedzeń oraz dyskryminacji. W różnorodności osób i grup widzi swój potencjał, dzięki któremu dąży do wysokiej jakości świadczonych usług. Zasoby ludzkie w swej niejednorodności stanowią kapitał, do którego szkoła się elastycznie dostosowuje, a nie, jak to było dotych-
czas – problem, który trzeba było zamieść pod dywan lub przekazać innym.
Lekcja języka polskiego dostępna dla zróżnicowanej grupy  
Można podjąć próbę rozumienia włączenia jako zaangażowania. Włączyć do lekcji, włączyć do komunikacji – oznaczałoby tyle, co zaangażować do lekcji, zaangażować do dialogu i współpracy w przestrzeni zespołu klasowego, społeczności szkolnej czy lokalnego środowiska. 
Wiele już napisano i powiedziano o tym, jak angażować uczniów do uczenia się, w jaki sposób ich motywować, co robić, żeby osiągali lepsze wyniki w nauce czy mieli wyższe oceny na egzaminach. Cały czas powstają nowe publikacje, pojawiają się atrakcyjne szkolenia i warsztaty w tym obszarze oraz wyniki badań, na podstawie których specjaliści opracowują nowoczesne koncepcje. 
Tymczasem warto na chwilę zatrzymać się i zastanowić, jakimi zasobami dysponujemy i co możemy zrobić z tym, co już mamy, aby prowadzone lekcje stały się jeszcze bardziej dostępne dla osób uczących się. Czasami wystarczy spojrzeć na warsztat pracy z innej perspektywy, przyjąć odmienny punkt widzenia, wykluczyć dawne nawyki, uprzedzenia, rutynę i otworzyć siebie na nowe możliwości. 
Podobno Gandhi mawiał, że zanim zaczniemy zmieniać otaczającą nas rzeczywistość, musimy zacząć od siebie. Jak twierdził: „Musisz być zmianą, którą chcesz zobaczyć na świecie”. Idąc jego tropem, można sformułować trzy rekomendacje dla osób uczących w szkole. 

POLECAMY

  • Po pierwsze, trzeba dostrzec, zrozumieć i zaakceptować różnorodność w sobie, żeby móc ją widzieć, rozumieć i akceptować w innych. 
  • Po drugie, trzeba włączać osoby tak, jak sami chcielibyśmy być włączani w procesy doskonalenia wiedzy, umiejętności i kompetencji na lekcjach. 
  • Po trzecie, trzeba najpierw uczynić dostępnym własne podwórko, a potem udostępniać i zdobywać resztę świata.

Checklista – dostępność procesu dydaktycznego 

  1. Podaję uczniom temat oraz cele zajęć sformułowane w prosty, konkretny i zrozumiały sposób, w formie ustnej oraz wizualnej.
  2. Odwołuję się do kontraktu zasad komunikacji i współpracy na zajęciach, stworzonego wspólnie w zespole na początku roku szkolnego.
  3. W razie realnie zaistniałej potrzeby odwołuję się do indywidualnych kontraktów zasad komunikacji i współpracy na zajęciach.
  4. Wprowadzam na zajęciach ćwiczenia integracyjne w celu budowania atmosfery sprzyjającej uczeniu się, tworzeniu relacji, nawiązywaniu współpracy.
  5. Wybieram różnorodne metody nauczania i prezentowania informacji: problemowe, aktywne/aktywizujące, praktyczne, podające, dyskusyjne, słowne, (audio)wizualne, multimedialne i inne.
  6. Wybieram różne formy pracy: zespołową, w małych grupach, w parach, samodzielną i inne.
  7. Wspomagam proces dydaktyczny technologiami komunikacyjno-informacyjnymi: uczę zdalnie, współpracuję online, korzystam z programów oraz aplikacji mobilnych.
  8. Treści nauczania prezentuję z wykorzystaniem różnych sensorycznych stylów uczenia się za pomocą tekstu pisanego, mówionego, obrazu, filmu. 
  9. Tworzę sytuacje wyboru dla osób uczących się, dając im alternatywę w zakresie doboru aktywności, ćwiczeń, zadań domowych, lektur oraz formy i sposobu prezentacji zdobytych na zajęciach informacji.
  10. Dany problem, temat, zagadnienie, tekst, zadanie, projekt prezentuję z uwzględnieniem różnych perspektyw oraz punktów widzenia.
  11. Informuję uczniów i uczennice na bieżąco o kolejnych etapach zajęć, nazywam i opisuję, co zrobiliśmy, co robimy i co jeszcze przed nami. Upewniam się, że jest to zrozumiałe dla osób uczących się.
  12. Obrazuję wypowiedzi własne oraz osób uczących się, wykorzystując do tego obraz, rysunek, ilustrację, zdjęcie, grafikę, ikonę, infografikę, piktogram. Dbam o to, aby każda informacja niebędąca tekstem była opatrzona tekstem alternatywnym.
  13. Materiały multimedialne, nagrania audio oraz wideo wykorzystywane przeze mnie na lekcjach zawierają tekst alternatywny w formie transkrypcji.
  14. Materiały dydaktyczne wykorzystywane przeze mnie na lekcjach mają prostą i czytelną strukturę, pisane są czcionką bezszeryfową o rozmiarze nie mniejszym niż 12 punktów, zawierają interlinię, nagłówki, są podzielone na krótkie akapity. Materiały graficzne nie przysłaniają tekstu, jest on czytelny i umieszczony na jednolitym tle.
  15. Pozwalam sobie oraz uczniom i uczennicom na kontakt face to face podczas zajęć, aby widzieli swoje twarze i moją twarz, a nie plecy.
  16. Gospodaruję przestrzeń klasopracowni w taki sposób, aby była bezpieczna i dostępna pod względem m.in. wystroju, pomocy dydaktycznych, kolorystyki dla wszystkich uczących się.
  17. Udzielam uczniom konstruktywnej informacji zwrotnej, umożliwiam ocenę koleżeńską oraz autorefleksję.
  18. Wdrażam refleksję na temat tego, co sprzyja uczniom i uczennicom w uczeniu się na zajęciach, a co im przeszkadza, w formie pytań otwartych. 


Strategie komunikacyjne wspomagające osiągnięcia edukacyjne 

Aby uczynić edukację jeszcze bardziej dostępną dla wszystkich uczniów i uczennic w zróżnicowanych zespołach oraz mieć realny wpływ na podnoszenie osiągnięć edukacyjnych wszystkich osób uczących się w różnorodnej klasie, warto włączyć do warsztatu pracy osoby nauczającej języka polskiego kilka skutecznych strategii komunikacyjnych.
Strategie komunikacyjne to narzędzia, środki, metody albo sposoby wspierające komunikację. Osoba komunikująca lub komunikująca się wykorzystuje je w celu nadania lub odebrania komunikatu. Strategie można wykorzystywać na kilku poziomach: mówienia i pisania, słuchania oraz czytania. 
Świadomie i celowo wykorzystywane w komunikacji narzędzia wspierają otwarty dialog, eliminując bariery komunikacji dyrektywnej. Dzięki temu pozwalają kształtować procesy zachodzące podczas zajęć w sposób niedyrektywny. Ma to przełożenie na efektywność realizowanych celów oraz podejmowanych działań.  
Podstawową strategią jest aktywne słuchanie – rozumiane jako uważne słuchanie, rozumienie, interpretowanie tego, co przekazuje mówiący, oraz reagowanie na komunikaty werbalne i niewerbalne. Pozwala na przyjęcie otwartej postawy, co z kolei ma wpływ na budowanie oraz wzmacnianie pozytywnych relacji między osobami uczestniczącymi w akcie komunikacji. Dzięki stosowaniu tej techniki komunikacja nabiera nowej jakości, eliminowane są bariery komunikacyjne oraz pojawia się empatia. 

! Aktywnemu słuchaniu towarzyszą inne techniki, które z nim korespondują. Wymienić tutaj można m.in. aprobatę, dostrojenie, echo, klaryfikację, odzwierciedlanie, parafrazę, potwierdzanie, pytania otwarte oraz skupianie się na najważniejszym. Kilka z nich wymaga szczególnej rekomendacji. 

Parafraza to wypowiedź, która ma to samo znaczenie, jednak jest inaczej sformułowana. W praktyce użycie parafrazy polega na formułowaniu własnymi słowami usłyszanego komunikatu. To pewnego rodzaju informacja zwrotna. Pozwala sprawdzić stopień zrozumienia treści oraz intencji wypowiedzi mówiącego.
Pytania otwarte to zdania pytające, za pomocą których nadawca chce uzyskać określone informacje. Pytania otwarte rozpoczynają się od: co, po co, kto, kiedy, czyj, jak, jaki, w jaki sposób, gdzie, którędy, skąd, dokąd, ile. Są przeciwstawiane pytaniom zamkniętym wymagającym jednoznacznej odpowiedzi: „tak” lub „nie”. 
Klaryfikacja to doprecyzowanie, wyjaśnienie. Stanowi narzędzie zorientowane na koncentrowanie się na najważniejszych punktach rozmowy. Pomaga uporządkować chaotyczne wypowiedzi. Pozwala uściślić fakty, dopytać o szczegóły i podsumować w kilku słowach najważniejsze wnioski płynące z rozmowy.

Checklista – strategie komunikacji włączającej 

  1. Buduję jasne, proste, rzeczowe i zrozumiałe komunikaty. Zdania wielokrotnie złożone zastępuję zdaniami pojedynczymi. Dłuższe złożone wypowiedzi dzielę na krótsze fragmenty. Po każdym fragmencie upewniam się, czy słuchające mnie osoby zrozumiały komunikat.
  2. Ograniczam w wypowiedzi artystyczne środki wyrazu. Metafory, epitety, aluzje, przenośnie mogą czynić wypowiedź niezrozumiałą lub mało precyzyjną. Jeśli używam stylu artystycznego, buduję asocjacje, tworzę analogie, równolegle objaśniam użyte figury artystyczne oraz retoryczne. Pytam, jak została zrozumiana moja wypowiedź. Zachęcam do interpretacji. Rozmawiam o języku oraz o użytych środkach językowych. 
  3. Aktywnie słucham, czyli z uwagą i zrozumieniem. Interpretuję oraz reaguję na werbalne i niewerbalne wypowiedzi uczniów. Stosuję techniki niedyrektywnej, otwartej, włączającej komunikacji: sygnalizuję aprobatę, dostrajam się do rozmówcy, stosuję echo, klaryfikuję, buduję podsumowanie, odzwierciedlam, parafrazuję, używam potwierdzenia, zadaję otwarte pytania oraz skupiam się na najważniejszym. 
  4. Eliminuję bariery komunikacji dyrektywnej. Unikam pytań zamkniętych. Nie głoszę kazań. Jest mi obce moralizowanie. Zamiast rozkazywać i wydawać polecenia, zwracam się z prośbą. Motywuję do samodzielnego poszukiwania rozwiązań, zamiast doradzać, sugerować czy krytykować. Bagatelizowanie, wyolbrzymianie, panikowanie oraz pocieszanie pozostawiam innym. Zamiast oceniać, daję konstruktywną informację zwrotną. 


Język inkluzywny wzmocnieniem pozytywnej atmosfery uczenia się 

Osoby uczące języka polskiego mają wpisaną w swój humanistyczny warsztat pracy refleksję nad tym, jak jeszcze lepiej komunikować się z uczniami na lekcji. Dlatego permanentnie zastanawiają się nad podnoszeniem efektywności w tym obszarze. Kwestia ta nabiera szczególnego wymiaru teraz, gdy kompetencje komunikacyjne zyskują jeszcze bardziej na wartości w edukacji włączającej. 
Język włączający wspomaga potrzebę otwartej komunikacji, przełamywania trudności oraz barier w równym dostępie wszystkich do wiedzy. Język inkluzywny staje się coraz bardziej realnym elementem współczesnej rzeczywistości. Nie dotyczy on tylko mniejszościowych społeczności, ale wychodzi także do większości. Zaczyna być obecny w oficjalnych i nieoficjalnych sytuacjach komunikacyjnych, na płaszczyźnie instytucjonalnej, społecznej, edukacyjnej oraz zupełnie prywatnej. 
Szkoła jest żywym organizmem, którego nie można odciąć od zmian, jakie zachodzą w języku osób współtworzących ten organizm. Zastosowanie inkluzywnych, neutralnych płciowo, niedyskryminujących, empatycznych komunikatów na lekcjach może mieć realny wpływ na poprawę jakości funkcjonowania edukacji i ułatwić naukę w różnorodnym zespole osób uczących się. Zmiana, która wprowadza edukację włączającą do szkoły, wnosi ze sobą również do klasy język inkluzywny.   
Próbując udzielić odpowiedzi na pytanie, w jaki sposób wykorzystać język inkluzywny na zajęciach w celu budowania bezpiecznej i przyjaznej atmosfery uczenia się, warto zastanowić się, jakich praktyk językowych unikać. Po wyeliminowaniu dyskryminujących praktyk językowych na rzecz języka empatycznego, neutralnego płciowo, języka równościowego, powstaje przestrzeń otwarta na różnorodność i włączanie do niej wszystkich osób, które właśnie dzięki swej niejednorodności mają zapewnioną potrzebę bezpieczeństwa.

Checklista – zapewnienie uczniom poczucia bezpieczeństwa 

  1. Stronię od męskoosobowej formy w budowaniu komunikatów, instrukcji, pytań. Podczas zajęć zwracam się z jednakowym szacunkiem do wszystkich osób uczących się. 
    Przykłady: przygotujecie projekt, waszym zadaniem jest, osoby uczące się wskazują na, potrafi nazwać, przedstaw, osoba ucząca się dokonuje wyboru. 
  2. Unikam określania funkcji pełnionych przez kobiety oraz osoby niebinarne męskimi formami gramatycznymi nazw zawodów, co czyni kobiety i osoby niebinarne niewidocznymi. Uwzględniam feminatywy oraz język neutralny płciowo. 
    Przykłady: dyrektor, dyrektorka, osoba dyrektorska, nauczyciel, nauczycielka, osoba nauczająca/nauczycielska, redaktor, redaktorka, osoba redagująca, finalistka, finalista, finaliszcze (r.n.), inżynier, inżynierka, inżynierze (r.n.), mediator szkolny, mediatorka szkolna, osoba mediująca.
  3. Pomijam w dyskursie stereotypy językowe oraz etniczne. 
    Przykłady: babskie gadanie, bądź mężczyzną, matkować komuś, jak głuchy ze ślepym, kawaler z odzysku, babskie łzy, jak mężczyzna z mężczyzną, cyganić, sto lat za Murzynami, babska logika, kobieca przewrotność, babska ciekawość, dziewczyna jak malowana, kobieca ręka, Meksyk, gadajże z nim, kiedy on Niemiec, brodaty jak Żyd, żydzić, wiocha, wieśniak. 
  4. Odcinam się od sformułowań, które mogą wykluczać ze względu na płeć, tożsamość płciową, wiek, niepełnosprawność, stan zdrowia, rasę, pochodzenie et...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Polonistyka"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy