Od treningu kreatywności do opowiadań twórczych – propozycje lekcji z wykorzystaniem gier rozwijających umiejętność kreatywnego myślenia

Polski na czasie

Pomysły maltańskiego psychologa i lekarza – Edwarda de Bono – wykorzystywane są w wielu dziedzinach; w szkołach sięga się np. po słynną technikę rozwiązywania problemów, znaną jako „6 myślowych kapeluszy” (opisaną w książce pod takim zresztą tytułem) czy po prostu „kapelusze de Bono”. Mnie fascynuje równie mocno inna pozycja autora – Umysł kreatywny [1]. Warto rozważyć wykorzystanie jej w trakcie nietypowych powtórek lektur, służących z kolei jako wstęp do redagowania opowiadania twórczego.

Ideę wspomnianej książki można streścić dosłownie w kilku zdaniach. Zawiera ona 62 gry służące rozwijaniu umiejętności kreatywnego myślenia. Jej autor zachęca czytelnika do systematycznego wykonywania ćwiczeń – jednego dziennie i w kolejności odpowiadającej układowi publikacji. Bazą do wszystkich gier są tzw. przypadkowe wyrazy, zamieszczone w 6 tabelach z numerowanymi wierszami i kolumnami na końcu publikacji (jest ich aż 1296!). Właśnie ta przypadkowość odgrywa kluczową rolę w zabawach pobudzających kreatywność – uczony podaje wiele pomysłów na losowanie wyrazów do poszczególnych gier (od rzutów kostką po wymyślanie ciągu liczb odpowiadających tabelom, wierszom i kolumnom czy korzystanie z matryc liczbowych, również zamieszczonych w książce). Autor podkreśla ponadto znaczenie czasu, jaki należy poświęcić na wykonanie zadania – musi być on ustalony z góry.
Już na tym etapie niniejszego artykułu czytelnikowi należy się wyjaśnienie, jakich zmian dokonam, korzystając w szkole z Umysłu kreatywnego, i dlaczego. Choć systematyczny trening kreatywnego myślenia byłby zapewne bezcennym doświadczeniem dla uczniów, nie ma dla niego miejsca w warunkach szkolnych, chyba że w ramach jakiegoś projektu czy innowacji. Pierwszym odstępstwem jest zatem wybieranie ćwiczeń, które uatrakcyjnią lekcję i pomogą osiągnąć cel dydaktyczny. Jeśli będę chciała z dzieła de Bono skorzystać na etyce czy godzinie wychowawczej, a może na jakichś zajęciach dla nielicznej grupy uczniów (język polski dla obcokrajowców, zajęcia wyrównawcze, koło polonistyczne…), będę mogła czerpać z bazy „przypadkowych wyrazów” i nie szczędzić czasu na wyrafinowane sposoby ich losowania. Ufam, że zbiór „przypadkowych wyrazów”, opracowany przez profesjonalistę, bardziej sprzyja rozwojowi kreatywności. Pomyślałam jednak, że na lekcjach powtórkowych przed egzaminem przyda się nam bardziej zbiór wyrazów związanych z lekturami, ponieważ – po pierwsze – sami go zdobędziemy, a więc wydobędziemy z pamięci informacje nagromadzone w klasach VII i VIII, a po drugie – w następnym etapie wykorzystamy gry do tworzenia opowiadania twórczego. Ćwiczenia de Bono nie będą systematycznym treningiem kreatywności, a inspiracją do pracy, sposobem na zainteresowanie uczniów lekcją, elementem integrującym grupę w trakcie opracowywania danego zagadnienia oraz doskonałą okazją do przypomnienia treści lektur.
Pierwszą lekcję powtórkową (zaproponowaną w dwóch wariantach) poświęcimy na gromadzenie wyrazów oraz wykonanie kilku ćwiczeń, drugą zaś na tworzenie planu opowiadania.

POLECAMY

Od zabaw do opowiadania

Lekcja 1

Wariant I
Aby zdobyć wyrazy do naszych ćwiczeń, przeniesiemy się w czasy „przedsmartfonowe” i zagramy w… państwa i miasta.

  1. Dzielimy się na małe grupy, ponieważ na tej lekcji będziemy uczyć się od siebie i ponieważ łatwiej jest weryfikować poprawność 4 czy 5 odpowiedzi, a nie 20 i więcej.
     
  2. Gramy w kilka rund państw i miast – w tabelę przez minutę wpisujemy wyrazy zaczynające się na wylosowaną literę (np. nauczyciel mówi w myślach alfabet, a wybrany uczeń krzyczy „stop”). Kategorie przewidziałam takie, by zebrać motywy z lektur (tylko szkolnych, obowiązkowych). Uczniowie nie piszą tytułów książek – w tabeli z przykładowymi odpowiedziami zamieściłam je po to, by pokazać własny tok myślenia (niewykluczone, że podczas weryfikacji odpowiedzi konieczne będzie uzasadnienie użycia danego słowa) (tabela 1).
     
    Tabela 1.
    Litera Miejsce Roślina Zwierzę Bohater Rzecz Uczucia, wartości Rodzaj, gatunek literacki 
    lub cecha
    Punkty
    B biuro 
    (kantor Scrooge’a) –
     Opowieść wigilijna
    baobab – 
    Mały 
    Książę
    baranek – Dziady 
    cz. II; 
    Mały Książę
    Bytnar – 
    Kamienie
     na szaniec
    ; Balladyna –
    Balladyna 
    berło – Balladyna; badylek – Dziady
    cz. II
    bohaterstwo –
     Śmierć Pułkownika
    bajka; ballada; bohater liryczny (jego obecność w liryce)  
    W Warszawa –
    Kamienie na szaniec
    wierzba –
    Balladyna
    wąż – Mały Książę (uwaga: w niektórych tłumaczeniach jest to żmija) Winicjusz – Quo vadis wulkan – Mały Książę; wianek – Dziady cz. II;
    wyprawa (posag) –
    Treny
    wyobraźnia (porównanie dzieci i dorosłych) – Mały Książę wątek 
    (obecność wątków w dziele epickim, np.
     powieści)
     


    Staramy się przychylnie podchodzić do pomysłów uczniowskich i nagradzać je punktami:
    a)  hasło unikalne – 10 punktów;
    b)  hasło powtarzające się – 5 punktów;
    c)  brak odpowiedzi – 0 punktów (liczymy się z możliwością, że wymyślenie niektórych haseł będzie trudne lub wręcz niemożliwe).
     
  3. Zwycięska grupa jest nagrodzona pochwałą bądź plusami.
     
  4. Nauczyciel w trakcie odczytywania odpowiedzi notuje motywy na maleńkich karteczkach i wrzuca je do pojemnika – to będzie baza wyrazów do dalszych ćwiczeń.
     
  5. Uczniowie rozpoczynają zabawy z zakresu kreatywnego myślenia. Nauczyciel przedstawia szybko instrukcję gry, zapisuje na tablicy wyrazy wylosowane z pojemnika oraz określa czas na wykonanie zadania przez grupę. Czas trzeba dostosować do własnego scenariusza zajęć. Jeśli na państwa i miasta zużyjemy 15 minut, 30 minut przeznaczmy na 2 lub 3 wybrane ćwiczenia; wykonanie każdego z nich, wraz z omówieniem, zajmie nam odpowiednio 15 lub 10 minut. Za każdym razem przypominamy, żeby uczniowie koncentrowali się (co mocno podkreśla de Bono) na znaczeniu wyrazu, a nie na jego wyglądzie czy ortografii (tabela 2). 
     
Tabela 2.
Numer
i nazwa gry (do wyboru)
Opis gry 
(zmodyfikowany 
na potrzeby szkolne)
Komentarz
Gra 3 
(opcjonalna): 
„Jeden nie pasuje”
Uczniowie otrzymują 4 wyrazy, wybierają jeden, który nie pasuje do reszty; uzasadniają decyzję. Z gier 3–6 wykorzystajmy jedną. Są ciekawe, bo pobudzają pomysły, pomagają selekcjonować, organizować, wartościować. 
W dalszej kolejności służą przypomnieniu treści lektur, ponieważ często uzasadnienie sposobu wykonania zadania będzie wymagało odniesienia się do dzieła literackiego.
Gra 4 
(opcjonalna): 
„Grupowanie”
Tym razem uczniowie otrzymują 6 wyrazów, dzielą je na dwie grupy i wyjaśniają zasadę dokonanego podziału.
Gra 5 
(opcjonalna):
„Dobieranie w pary”
Uczniowie otrzymują dwie czterowyrazowe listy. Każdy wyraz z listy pierwszej łączą z wyrazem z listy drugiej. Wyjaśniają, dlaczego połączyli wyrazy w ten sposób.
Gra 6 
(opcjonalna):
„Związki”
Uczniowie mają listę 5 wyrazów, a potem otrzymują jeszcze jeden, który muszą połączyć z każdym wyrazem z listy.
Gra 15 
(opcjonalna, 
polecana): 
„Rozwiązywanie 
problemów”
Najpierw uczniowie muszą zdefiniować problem wymagający rozwiązania. Następnie otrzymują 4 wyrazy i wybierają jeden, który mógłby pomóc w rozwiązaniu problemu. Zadaniem uczniów jest wybór problemu pojawiającego się w lekturze (np. Kirkor nie wie, czy poślubić Balladynę, czy Alinę).
Gra 31
(obowiązkowa): „Osiąganie celu”
Uczniowie definiują zadanie do wykonania. Otrzymują 1 wyraz i mówią, jak można go wykorzystać do osiągnięcia celu. Dostrzegam w tej grze okazję do określenia koncepcji opowiadania. Wybieramy temat, który pojawił się na egzaminie w roku 2020: „Napisz opowiadanie o spotkaniu z bohaterem wybranej lektury obowiązkowej, który podczas spotkania nauczył Cię czegoś ważnego. Wypracowanie powinno dowodzić, że dobrze znasz wybraną lekturę obowiązkową” [2]. Formułujemy cel do osiągnięcia: spotkanie z osobą, która ma mnie czegoś nauczyć. Uwaga: jeśli wylosowany wyraz będzie z kategorii teoretycznoliterackiej, to można sięgnąć do pojemnika po nowy; w przeciwnym razie nie poddajemy się i walczymy o kreatywne pomysły.


A co, jeśli Kirkorowi w wyborze żony będzie musiał pomóc wulkan lub kino? …jeśli w osiągnięciu celu przydatny będzie bacik albo wąż? O ciekawe pomysły i wychodzenie poza schematy właśnie się tu rozchodzi. Od ucznia oczekuje się znajomości lektury (i dowiedzenia jej w pracy), ale również kreatywności – to ważny powód, aby mnożyć niesztampowe pomysły.
Pamiętajmy przy okazji, że wszystkie dotychczasowe tematy opowiadań egzaminacyjnych są w pewnym sensie hybrydowe – czasem bohater ma wejść do naszego świata, czasem my do świata literackiego... Mieszanie motywów sprzyja łączeniu różnych uniwersów.
Jeśli decydujemy się na ten wariant lekcji, to jej zwieńczeniem powinno być przygotowanie planu opowiadania na podstawie ćwiczenia 31. Do planu pracy wrócimy za chwilę.

Lekcja 1

Wariant II
W roku 2019 temat opowiadania egzaminacyjnego brzmiał następująco: „Napisz opowiadanie o odwiedzinach lisa na planecie Małego Księcia, podczas których lis przekonuje się, czy chłopiec wykorzystał wiedzę zdobytą podczas podróży. Wypracowanie powinno dowodzić, że znasz lekturę Mały Książę. Twoja praca powinna liczyć co najmniej 200 wyrazów” [3]. Jak zaplanowałam lekcję z ćwiczeniami kreatywności i Małym Księciem?

  1. Na początku gromadzimy słowa, które kojarzą nam się z lekturą Mały Książę (już nie poprzez zabawę w państwa i miasta, lecz bank pomysłów). Niech ich będzie jak najwięcej (róża, lis, przyjaźń, samolot, król, geograf, pieniądze, pustynia, pudełko, baranek, wulkan, miłość, talent, rodzic, dziecko i wiele innych…)!
     
  2. Nauczyciel – jak w wersji alternatywnej lekcji – zapisuje pomysły na karteczkach i umieszcza je w pojemniku.
     
  3. Przeprowadzamy trzy ćwiczenia z książki o kreatywnym umyśle (tabela 3). 
     
    Tabela 3.
    Numer 
    i nazwa gry
    Opis gry 
    (zmodyfikowany na potrzeby szkolne)
    Komentarz
    Gra 9:
    „Wartość”
    Uczniowie otrzymują 5 wyrazów i decydują, według czego będą określać ich wartość – de Bono podaje kilka kategorii (najdroższy; najbardziej użyteczny; najbardziej niebezpieczny; najatrakcyjniejszy; najbardziej trwały; najtańszy), ale pozwala na dowolne ich modyfikacje. Uzasadnienie wyboru jest obowiązkowe – na naszej lekcji argumentacja wymaga odniesień do dzieła Saint-Exupéry’ego. Uważam, że kategorie zaproponowane przez de Bono są odpowiednie do naszego zadania. Uczniowie określają, co było dla Małego Księcia najdroższe, najbardziej użyteczne itd. Obowiązkowe omówienie zaproponowanej hierarchii wartości daje świetne podstawy do tego, by przygotować się do napisania tekstu o nich.
    Gra 24: „Pożyteczne” Uczniowie otrzymują 6 wyrazów. Decydują, które 3 z nich chcieliby zostawić,...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Polonistyka"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy