Dołącz do czytelników
Brak wyników

Praktyczny Przewodnik Nauczyciela

5 listopada 2019

NR 33 (Listopad 2019)

Rycerze i ich bitwy w tekstach dawnych i współczesnych
Propozycja cyklu lekcji w szkole ponadpodstawowej

0 9

Tematyka rycerstwa, jego historii i ideałów jest od dawna obecna w szkole, m.in. za sprawą Krzyżaków Henryka Sienkiewicza (obecnie proponowana lektura uzupełniająca w klasach VII–VIII SP), fragmentów Kroniki Polskiej Galla Anonima, francuskiej Pieśni o Rolandzie (oba teksty są lekturami obowiązkowymi z zakresu podstawowego w liceum i technikum), Dziejów Tristana i Izoldy (proponowana lektura uzupełniająca z zakresu podstawowego w liceum i technikum), a nawet tekstów należących do gatunku fantasy (w klasach IV–VI SP). Tematy związane z tym elementem kultury średniowiecza nie tylko trzeba wprowadzać na lekcjach języka polskiego, lecz także warto je uzupełniać o treści współczesne.

Rycerze, znani młodszej i starszej młodzieży z książek, filmów, gier i seriali z gatunku fantasy, są w prostej linii spadkobiercami rycerzy średniowiecznych, dlatego dobrze jest, by współcześni uczniowie, zanurzeni w różnych tekstach kultury popularnej, wiedzieli, gdzie są jej źródła i jak te źródła bywają modyfikowane, interpretowane i w jaki sposób odbiegają bądź są zbieżne z tekstami z epoki. Mając na uwadze to, że na języku polskim uczymy o przeszłości po to, by lepiej zrozumieć współczesność, powinniśmy wybierać ze skarbca lektur obowiązkowych i dodatkowych, a także naszych własnych i uczniowskich, takie teksty, które jak najlepiej pokażą to, co aktualne, a także to, co może zainteresować uczniów.

W tym cyklu lekcji chciałabym zaprezentować wykorzystanie na języku polskim fragmentów trzech tekstów kultury – Pieśni o Rolandzie, filmowej ekranizacji Krzyżaków oraz telewizyjnej ekranizacji cyklu powieści fantasy autorstwa współczesnego pisarza George’a R.R. Martina pod wspólnym tytułem Pieśń Lodu i Ognia. Serial na podstawie cyklu nosi tytuł Gra o tron; jego emisja rozpoczęła się w 2011 r. Akcja osadzona jest w świecie fantasy stylizowanym na europejskie średniowiecze. 

Zestawienie ze sobą tych trzech tekstów posłużyło mi nie tylko do wprowadzenia cech rycerza idealnego, ale także do omówienia sposobu przedstawienia walki i śmierci rycerskiej. Lekcje przeprowadzałam w klasie I i III gimnazjum, ale z powodzeniem i w zgodzie z obowiązującą podstawą programową możemy je przeprowadzić także z licealistami, poznającymi głębiej epokę średniowiecza. 

Przygodę ze średniowieczną obyczajowością zaczynam od tekstu, który w średniowieczu powstał – od fragmentów francuskiej chansons de geste, Pieśni o Rolandzie. Fragmenty tego tekstu zamieszczone są w podręcznikach różnych wydawnictw, tekst całości jest dostępny także w domenie publicznej na stronie WolneLektury.pl. W zależności od tego, jaki temat chcemy na lekcji poruszyć, możemy wybrać fragment dotyczący walki, opisu władcy – Karola Wielkiego – czy opisu czynów rycerza Rolanda. Jednak części cieszące się największą popularnością w podręcznikach szkolnych to te zawierające opis śmierci dzielnego rycerza. W przypadku Pieśni o Rolandzie nie jestem oryginalna i także wybieram rozdziały, w których Roland żegna się z życiem. 

Lekcja 1. Roland – śmierć wyidealizowana

Do analizy tego, jak przedstawiona jest śmierć rycerza Karola Wielkiego, wybrałam fragmenty oznaczone numerami CLXIV, CLXXI, CLXXII, CLXXIII, CLXXIV, CLXXV, CLXXVI. Dla ułatwienia przygotowań do lekcji fragmenty te w całości zamieszczone są w załączniku. 

Lekturę powinno poprzedzić wprowadzenie nauczyciela dotyczące czasu i miejsca akcji oraz informacja o tym, czym są chansons de geste. Tych informacji szukać można we wstępie tłumacza Pieśni…, Tadeusza Boya-Żeleńskiego. W przystępny i zwięzły sposób kreśli on tło historyczne wydarzeń opisanych w poemacie oraz przypuszczalny czas powstania różnych wersji pieśni o rycerzu króla Karola Wielkiego. 

Wybrane przeze mnie fragmenty Pieśni… dotyczą ostatnich chwil życia Rolanda. Są to sceny, w których rycerz żałuje poległych towarzyszy, próbuje zniszczyć swój miecz, wylicza swoje wojenne zasługi, kładzie się na pagórku pod sosną, prosi Boga o przebaczenie, umiera, a aniołowe zabierają jego duszę do raju. Po lekturze tych fragmentów proponuję wykonanie na tablicy notatki w formie schematu. Kolejne rubryki wypełniamy (wspólnie z uczniami lub uczniowie indywidualnie), zgodnie z zapisanymi pytaniami. Przykładowo wypełniony schemat może wyglądać tak (ryc. 1).

Najważniejsze na tej lekcji jest to, by uczniowie dostrzegli, jak w chwili śmierci Roland oddany był swojemu władcy i że w ostatnich chwilach myślał o nim i o czynach, których dla niego dokonał. Równie istotny jest fakt proszenia Boga o przebaczenie. Podkreślenie tego, że Roland był rycerzem chrześcijańskim, jest istotne, zważywszy na fakt, iż walka, w której ginie, to walka z niechrześcijanami. Na podstawie lektury fragmentu, sporządzonej notatki i dyskusji uczniowie powinni wskazać cechy rycerza idealnego. Nauczyciel powinien zaznaczyć, że w Rolandzie zauważymy wszystkie cechy, które charakteryzują rycerzy średniowiecznych, że stanowi on pewien wzór osobowy. 

Stworzona przez moich uczniów lista cech rycerza idealnego przedstawia się tak (kolejność przypadkowa):
■      waleczny,
■      dzielny/odważny/mężny,
■      honorowy,
■      walczący za swego władcę,
■      oddany/wierny władcy, miłujący go,
■      chrześcijanin, wierzący w Boga.

Te ustalenia będą potrzebne w dalszym toku lekcji, kiedy przejdziemy do analizy pozycji, w której umiera Roland. W tym celu dobrze jest wykonać na tablicy rysunek, choćby schematyczny, ukazujący rycerza leżącego na pagórku pod sosną, z twarzą w stronę Hiszpanii, z mieczem i rogiem u boku. Można także pokusić się o próbę odtworzenia tej pozycji przez uczniów. W każdej klasie, z którą wykonywałam takie ćwiczenia, scena śmierci bohatera wywoływała zdziwienie i śmiech. Roland, już przecież poważnie raniony i konający, znajduje czas na to, by przyjąć niezbyt wygodną pozycję, wyliczyć wszystkie podbite dla króla ziemie, pożegnać się z mieczem i pojednać z Bogiem. Uczniowski śmiech pozwala – paradoksalnie – wyciągnąć z tej sceny to, co najważniejsze. Scena śmierci Rolanda została wyidealizowana. Musiał on umrzeć jak na prawdziwego rycerza przystało – nie tylko w walce, ale też z zachowaniem pewnego ceremoniału i symboliki. Jego śmierć ma być wzorem i przykładem dla innych, jak po rycersku żegnać się ze światem. Lekcja 2. Krzyżacy – teatralna bitwa pod Grunwaldem.

 Ryc. 1.

Lekcja 2. Krzyżacy – teatralna bitwa pod Grunwaldem

Na kolejnej lekcji z wyidealizowaną śmiercią Rolanda zestawiam najpierw scenę bitwy pod Grunwaldem z ekranizacji Krzyżaków Aleksandra Forda (1960). 

Zamieszczam w tym miejscu przykładowe pytania, które można powielić i rozdać lub podyktować uczniom przed oglądaniem fragmentu Krzyżaków. Nauczyciel może też zatrzymywać film w wybranych przez siebie miejscach, zadawać uczniom pytania i prosić o notowanie wniosków na bieżąco. Nie zostawiałabym uczniów sam na sam z fragmentem filmu. Z mojego doświadczenia wynika, że młodzież może nie zwrócić wtedy uwagi na to, co istotne dla analizy i interpretacji tego tekstu kultury. Pytania stanowią oczywiście pewną inspirację, nauczyciel może, a nawet powinien je przeredagować lub wybrać tylko niektóre z nich, zmienić ich kolejność itd. Podobny zestaw pytań pojawi się także na kolejnej lekcji, na której będziemy oglądać fragmenty serialu Gra o tron.


Analiza dla nauczyciela
Bitwa pod Grunwaldem w Krzyżakach Forda to ponad dwudziestominutowa sekwencja – rozpoczyna się w 57. minucie drugiej części filmu, kończy w 80. Sposób prowadzenia filmowej narracji sprawia jednak, że scena – w odczuciu moim oraz uczniów – wydaje się dłuższa. Najpierw oglądamy następujące po sobie, bardzo podobne sceny w namiocie Władysława Jagiełły, później w namiocie Wielkiego Mistrza, rozbudzanie się polskiego rycerstwa, mszę w polskim obozie, krzyżackich łuczników, lekką jazdę księcia Witolda, śpiewanie pobożnych pieśni, szarżę ciężkiej jazdy itd. Zgodne jest to z literą powieściowego pierwowzoru, a jednak scenom tym, oglądanym współcześnie, brakuje dramatyzmu. Mimo bardzo interesującego montażu – zwróćmy uwagę na sposób filmowania konnicy, tratowanie łuczników czy nawet sposób pokazywania Jagiełły oraz na montaż muzyki – filmowa bitwa pod Grunwaldem wydaje się mało realistyczna. 

Oglądana dzisiaj bitwa wydaje się zbyt kolorowa, choć przecież w czasach średniowiecza właśnie w ten sposób się ubierano. Piękna, letnia pogoda – taka, jaka była podczas prawdziwej bitwy w 1410 – również nie sprzyja budowaniu dramatyzmu. Gdyby jednak do tej kolorowej kurzawy bitwy dodać nieco krwi i potu, wydawałaby się ona bardziej prawdziwa. Tymczasem rycerze, walczący w upale, nawet w zbliżeniach nie wyglądają na zmęczonych ani spoconych, co przecież w sytuacji dużego wysiłku fizycznego oraz wysokiej temperatury powinno mieć miejsce. Mężczyźni, przeszywani strzałami, kopiami czy mieczami, nie krwawią, jedynie padają na ziemię. Cała ta filmowa scena przypomina raczej bardzo dobrze nakręconą i zmontowaną inscenizację bitwy. Takie skojarzenie mieli również uczniowie gimnazjum. W ich odczuciu bitwa pod Grunwaldem z filmu Forda była bardzo teatralna. 

Podobne komentarze pojawiły się po obejrzeniu sceny śmierci Ulryka von Jungingena oraz po scenie pojedynku Maćka z Bogdańca z Kunonen Lichtensteinem. Zarówno ruchy walczących i umierających, jak i emocje malujące się na ich twarzach uczniowie odebrali jako nieautentyczne. Po idealizacji poznali zatem kolejne pojęcie – teatralizacja (jako nadanie czemuś cech teatralnych). 

Warto w tym miejscu zwrócić uwagę na śmierć Jungingena oraz Lichtensteina i porównać je z wyidealizowaną śmiercią Rolanda. Podczas gdy rycerz Karola Wielkiego umiera godnie i z honorem, Wielki Mistrz Zakonu Krzyżackiego zostaje w ekranizacji powieści pozbawiony takich praw. Co prawda umiera w bitwie, ale nie w walce z równym sobie. Zostaje zaatakowany przez anonimowych, źle uzbrojonych piechurów. Scena pozbawienia go życia nie została ukazana na ekranie, widzimy tylko zmierzającą ku mistrzowi masę. Kunon miał godniejszą śmierć, ponieważ zginął z ręki rycerza, który w dodatku – mimo okoliczności – trzymał się praw rządzących pojedynkiem. Dowodem tego jest fakt, iż pozwolił on przeciwnikowi podnieść wytrącony z ręki miecz. 

Pieśń o Rolandzie oraz fragment ekranizacji Krzyżaków okazały się tekstami zrozumiałymi dla uczniów po odpowiednim wprowadzeniu nauczyciela oraz dzięki zadawanym przez niego pytaniom i dyskusji po lekturze tudzież projekcji. Zostały zrozumiane, ale nie trafiły do wrażliwości współczesnego odbiorcy kultury. Inaczej rzecz się miała w przypadku ostatniego tekstu kultury – dziewiątego odcinka szóstego sezonu serialu stacji HBO Gra o tron1

Przykładowe pytania dla uczniów:

 

  • Co dzieje się w obu obozach przed bitwą?
  • Jaka jest pogoda podczas bitwy i przygotowań do niej?
  • Jak ubrani są walczący? 
  • Jakie kolory dominują w tej scenie?
  • W jaki sposób sceny są zmontowane/zostały ze sobą zmontowane? 
  • Jaką rolę pełni muzyka w tej scenie?
  • Czy walczący wyglądają na zmęczonych bitwą?
  • W jaki sposób ukazana jest śmierć zwykłych żołnierzy?
  • Jak umiera Ulryk von Jungingen? Jakie emocje malują się na jego twarzy w tym momencie?
  • Jak umiera Kunon Lichtenstein? Jakie emocje malują się na jego twarzy w tym momencie?
  • Jakie uczucia budzi w Tobie scena bitwy pod Grunwaldem? 
  • Jak mogłaby wyglądać ta scena, gdyby kręcono ją współcześnie?
  • Porównaj sposób, w jaki umiera Roland, ze śmiercią Ulryka von Jungingena i Kunona Lichtensteina.

 

Lekcja 3. Bitwa bękartów – brutalna siła i naturalizm

Odcinek dziewiąty szóstego sezonu serialu stacji HBO Gra o tron nosi tytuł Bitwa bękartów. Do starcia szykują się wojska potomków dwóch rodów Północy. Pierwszym z nich jest Jon Snow, drugim Ramsay Bolton. Fragment, który oglądałam na lekcjach z uczniami, nie wymaga dużo większego wprowadzenia. Należy jedynie zaznaczyć, że o ile Pieśń o Rolandzie oraz Krzyżacy opowiadają o wydarzeniach historycznych i ich akcja osadzona jest w naszym, realnym świecie, o tyle Gra o tron to serial na podstawie książek z gatunku fantasy. Stąd po stronie Jona Snowa mamy walecznego olbrzyma. Jest on jednak jedynym elementem, który informuje widza, że rzecz dzieje się w świecie możliwym, nierealnym.

Bitwa rozpoczyna się w 30. minucie odcinka. Ważna uwaga – przed projekcją, jeśli w klasie mamy wrażliwych uczniów, należy ich uprzedzić, że to, co zobaczą, będzie o wiele bardziej brutalne niż Krzyżacy. 

Analiza dla nauczyciela
Na początku sceny widzimy dwie stojące naprzeciwko siebie armie. Jest ponury, zimowy dzień. Ubiory rycerzy są ciemne, a ich twarze skupione. Cała scena konsekwentnie utrzymana jest w chłodnych kolorach, nawet barwne sztandary z symbolami rodów wydają się przygaszone. Zauważmy, jak tak prosty zabieg wpływa na widza – wiemy, że za chwilę dojdzie tu do dramatycznego starcia; kolory wzmagają nastrój powagi, pełnego napięcia oczekiwania, a nawet strachu przed bitwą. Jedynymi elementami przykuwającymi uwagę widza są płonące krzyże, które szybko okazują się podpalonymi ciałami. Jakże inne kolory na poprzedniej lekcji oglądaliśmy w Krzyżakach.

Ramsay Bolton, wyrachowany, a nawet (co wiedzą widzowie serialu) psychopatyczny przeciwnik Jona Snowa, uwalnia z więzów przyrodniego brata Snowa, Rickona Starka. Proponuje mu okrutną zabawę w ucieczkę przed śmiercią. W momencie, kiedy wydaje się, że Jonowi uda się pochwycić Rickona, chłopaka przeszywa strzała. Tutaj widzimy, jak kamera oszukuje widza: wydaje nam się, że Jon i Ramsay mierzą się wzrokiem, gdy w rzeczywistości stoją w znacznej odległości od siebie. Cała ta scena znakomicie buduje napięcie w widzu. Sama zaś „zabawa” ma wyprowadzić z równowagi Jona, być demonstracją siły Ramsaya.

Po chwili rozpoczyna się bitwa. M...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Polonistyka"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy