Dołącz do czytelników
Brak wyników

Horyzonty polonistyki

16 lipca 2018

NR 25 (Lipiec 2018)

Rozważania o poezji i jej związkach z malarstwem

0 25

Jak to właściwie jest z poezją w szkole podstawowej, czyli w klasach IV–VI oraz VII–VIIII? Jak zwykle w wypadku wątpliwości, należy sięgnąć do podstawy programowej, aby dowiedzieć się, czego mamy uczyć naszych podopiecznych.

Cele kształcenia – wymagania ogólne1

1. Kształcenie literackie i kulturowe.

  • Wyrabianie i rozwijanie zdolności rozumienia utworów literackich oraz innych tekstów kultury.
  • Znajomość wybranych utworów z literatury polskiej i światowej oraz umiejętność mówienia o nich z wykorzystaniem potrzebnej terminologii.
  • Kształtowanie umiejętności uczestniczenia w kulturze polskiej i europejskiej szczególnie w jej wymiarze symbolicznym i aksjologicznym.

(…)
Treści nauczania – wymagania szczegółowe, m.in.:
I Kształcenie literackie i kulturowe
(…)

2. Odbiór tekstów kultury. Uczeń:

  • rozumie swoistość tekstów kultury przynależnych do: literatury, teatru, filmu, muzyki, sztuk plastycznych i audiowizualnych;

    oraz:

  • interpretuje dzieła sztuki (obraz, grafika, rzeźba, fotografia);

(…)
Zadaniem nauczyciela języka polskiego na II etapie edukacyjnym jest przede wszystkim:
1) wychowywanie świadomego odbiorcy i uczestnika kultury, szczególnie dzieł literackich;
(…)

Z całości zapisów podstawy programowej wynikają dla nauczyciela bardzo istotne wnioski: 

  • w analizie i interpretacji utworów poetyckich uwzględnia fachową terminologię,
  • wprowadza pojęcia teoretycznoliterackie,
  • ważne jest wrażenie czytelnicze ucznia, 
  • należy uwzględniać kontekst biograficzny i historyczny, jeśli zachodzi taka potrzeba,
  • zawsze należy określić funkcję rozmaitych środków wykorzystanych w utworze, aby dokonać jego pełnej interpretacji. 

Sposób na każdy utwór

Stanisław Bortnowski podkreśla, że omawiając utwory poetyckie, dobrze jest znaleźć sposób na każdy z utworów: „(…) praca z poezją powinna się (…) rodzić z natchnienia, z jakiegoś arcydziwnego, arcyszaleńczego, arcymądrego pomysłu. Lekcja poezji to jakby tworzenie sytuacji lirycznej, ucieczka z normalnego świata w kierunku innej wyobraźni. Albo scenariusz teatralny. Albo pomysł happeningu. Albo równanie matematyczne. Trochę logiki, dużo wariactwa, najwięcej improwizacji. Lub odwrotnie: dużo rozsądnego myślenia, mało spontaniczności i jeszcze mniej szaleństwa. Od chwytów ku racjonalności. Od nastroju do wiedzy. Od swobody do precyzji”2.

Jednym ze sposobów omawiania poezji może być łączenie jej z obrazami. Dlaczego? W książce Literatura i malarstwo. Korespondencja sztuk Alina Biała pisze o związkach literatury i malarstwa, nazywając je za starożytnymi myślicielami „sztukami siostrzanymi”3. Odwołując się do najstarszych przykładów plastycznych (Ciężarny dwurożec, malowidło naskalne z groty w Lascaux, 15–10 tys. lat p.n.e.) oraz pokazując, jak zmieniało się pismo – od obrazu do ideogramu – podkreśla wzajemne relacje sztuki „pędzla” i „pióra”. Natomiast Ryszard Kapuściński stwierdził: „Historia ludzkości zaczęła się od obrazków (rysunki naskalne w Australii, w Altamirze, w Lascaux, na Saharze) i kończy się obrazkami (telewizja, internet)”4. I to jest właśnie ów drugi powód, dla którego omawianie poezji można połączyć z odczytywaniem obrazów – uczniowie żyją w kulturze obrazkowej. Historia zatoczyła krąg – od obrazkowej biblii pauperum do wszechobecnych obrazków we współczesnej kulturze: na billboardach, plakatach, opakowaniach rozmaitych produktów, w reklamach, telewizji, internecie.

Jeśli chodzi o poznawanie rozmaitych tekstów kultury, to w podstawie programowej dla II etapu kształcenia jest mowa o poznawaniu dzieł przynależnych do sztuk plastycznych. Autorzy podstawy wskazują widowisko teatralne, dzieło filmowe i telewizyjne jako teksty kultury poddawane analizie i interpretacji poza literaturą, jednak obraz w znaczeniu „malarstwo” na tym etapie kształcenia nie występuje jako przedmiot zainteresowania nauczyciela i ucznia. 

Co można zatem zaproponować uczniom, aby wykorzystać ich skłonność do odbierania obrazu, a jednocześnie połączyć rozważania z utworem poetyckim?

Cztery propozycje lekcji interdyscyplinarnej

„My jesteśmy dzieci z jednego podwórka”5

wiersz ks. Jana Twardowskiego O maluchach, obrazy Tadeusza Makowskiego Kapela dziecięca, Maskarada.

Zanim omówimy (przeczytamy) wiersz, dobrze jest zaskoczyć uczniów dość nietypowymi rekwizytami. Jeśli zaprzyjaźniony ksiądz się zgodzi, pożyczamy stułę, dzwonki kościelne, z biblioteki szkolnej Biblię w dużym formacie (może ksiądz wypożyczy mszał). Uczniowie rozpoznają, że są to przedmioty wykorzystywane w Kościele Katolickim podczas mszy św. Rozmawiamy na temat zachowania podczas sprawowania mszy, a zwłaszcza nakierowujemy rozmowę na zachowania nietypowe, dziwne, zaskakujące. Pytamy, dlaczego tak je postrzegamy – jako niewłaściwe lub nie do przyjęcia.

Jan Twardowski 

O maluchach6

Tylko maluchom nie nudziło się w czasie kazania
stale mieli coś do roboty
oswajali sterczące z ławek zdechłe parasole 
z zawistnymi łapkami
klękali nad upuszczonym przez babcię futerałem 
jak szczypawką
pokazywali różowy język
grzeszników drapali po wąsach sznurowadłem
dziwili się że ksiądz nosi spodnie
że ktoś zdjął koronkową rękawiczkę i ubrał tłustą 
rękę  w wodę święconą
liczyli pobożne nogi pań
urządzali konkurs kto podniesie szpilkę za łepek
niuchali co w mszale piszczy
pieniądze na tacę odkładali na lody
tupali na zegar z którego rozchodzą się osy minut
wspinali się jak czyżyki na sosnach aby zobaczyć
co się dzieje w górze pomiędzy rękawem a kołnierzem

 

  • Uczniowie zastanawiają się, kim są maluchy z wiersza.
  • Wyjaśniają zwrot „mieć coś do roboty”, a następnie odpowiadają, na czym polegała „robota” dzieci.
  • Wskazują przenośnie, porównania i epitety użyte w wierszu. Wyjaśniają zwrot „niuchali co w trawie piszczy”. Zastanawiają się nad funkcją użytych środków.
  • Nauczyciel kieruje uwagę uczniów na ostatni wers, starają się wyjaśnić, dlaczego „Jezus brał je [maluchy] z powagą na kolana”.
  • Uczniowie rozważają, po czyjej stronie stoi podmiot liryczny – dzieci czy zasad ustalonych przez dorosłych, a dotyczących zachowania się w kościele. Wskazują słowa wiersza, które o tym świadczą.
  • Określają nastrój wiersza, cytują słowa, wersy, które pozwalają uzasadnić ich sądy.
  • Na podstawie wykonanych ćwiczeń uczniowie określają język, jakim napisany został wiersz.

Prezentacja obrazów Tadeusza Makowskiego

  

Kapela dziecięca, 1922, Muzeum Narodowe, Warszawa // Maskarada, 1928, Muzeum Narodowe, Poznań7

  • Uczniowie określają, kto jest bohaterem obu obrazów.
  • Skupiają się na Kapeli dziecięcej, rozważają:
    • sposób obrazowania (obrazowanie realistyczne),
    • sposób pokazania dzieci (na wprost widza, jasne, otwarte spojrzenia, pyzate buzie, uśmiechy, radość bijąca z twarzy),
    • kolorystykę (tonacja ciepłych pomarańczy, brązów),
    • światło – obraz rozświetlony, jasny, pogodny,
    • nastrój,
    • rodzaj malarstwa (sce...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Polonistyka"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy