Dołącz do czytelników
Brak wyników

Horyzonty polonistyki

16 lipca 2018

NR 25 (Lipiec 2018)

Rozważania o poezji i jej związkach z malarstwem

0 398

Jak to właściwie jest z poezją w szkole podstawowej, czyli w klasach IV–VI oraz VII–VIIII? Jak zwykle w wypadku wątpliwości, należy sięgnąć do podstawy programowej, aby dowiedzieć się, czego mamy uczyć naszych podopiecznych.

Cele kształcenia – wymagania ogólne1

1. Kształcenie literackie i kulturowe.

  • Wyrabianie i rozwijanie zdolności rozumienia utworów literackich oraz innych tekstów kultury.
  • Znajomość wybranych utworów z literatury polskiej i światowej oraz umiejętność mówienia o nich z wykorzystaniem potrzebnej terminologii.
  • Kształtowanie umiejętności uczestniczenia w kulturze polskiej i europejskiej szczególnie w jej wymiarze symbolicznym i aksjologicznym.

(…)
Treści nauczania – wymagania szczegółowe, m.in.:
I Kształcenie literackie i kulturowe
(…)

2. Odbiór tekstów kultury. Uczeń:

  • rozumie swoistość tekstów kultury przynależnych do: literatury, teatru, filmu, muzyki, sztuk plastycznych i audiowizualnych;

    oraz:

  • interpretuje dzieła sztuki (obraz, grafika, rzeźba, fotografia);

(…)
Zadaniem nauczyciela języka polskiego na II etapie edukacyjnym jest przede wszystkim:
1) wychowywanie świadomego odbiorcy i uczestnika kultury, szczególnie dzieł literackich;
(…)

Z całości zapisów podstawy programowej wynikają dla nauczyciela bardzo istotne wnioski: 

  • w analizie i interpretacji utworów poetyckich uwzględnia fachową terminologię,
  • wprowadza pojęcia teoretycznoliterackie,
  • ważne jest wrażenie czytelnicze ucznia, 
  • należy uwzględniać kontekst biograficzny i historyczny, jeśli zachodzi taka potrzeba,
  • zawsze należy określić funkcję rozmaitych środków wykorzystanych w utworze, aby dokonać jego pełnej interpretacji. 

Sposób na każdy utwór

Stanisław Bortnowski podkreśla, że omawiając utwory poetyckie, dobrze jest znaleźć sposób na każdy z utworów: „(…) praca z poezją powinna się (…) rodzić z natchnienia, z jakiegoś arcydziwnego, arcyszaleńczego, arcymądrego pomysłu. Lekcja poezji to jakby tworzenie sytuacji lirycznej, ucieczka z normalnego świata w kierunku innej wyobraźni. Albo scenariusz teatralny. Albo pomysł happeningu. Albo równanie matematyczne. Trochę logiki, dużo wariactwa, najwięcej improwizacji. Lub odwrotnie: dużo rozsądnego myślenia, mało spontaniczności i jeszcze mniej szaleństwa. Od chwytów ku racjonalności. Od nastroju do wiedzy. Od swobody do precyzji”2.

Jednym ze sposobów omawiania poezji może być łączenie jej z obrazami. Dlaczego? W książce Literatura i malarstwo. Korespondencja sztuk Alina Biała pisze o związkach literatury i malarstwa, nazywając je za starożytnymi myślicielami „sztukami siostrzanymi”3. Odwołując się do najstarszych przykładów plastycznych (Ciężarny dwurożec, malowidło naskalne z groty w Lascaux, 15–10 tys. lat p.n.e.) oraz pokazując, jak zmieniało się pismo – od obrazu do ideogramu – podkreśla wzajemne relacje sztuki „pędzla” i „pióra”. Natomiast Ryszard Kapuściński stwierdził: „Historia ludzkości zaczęła się od obrazków (rysunki naskalne w Australii, w Altamirze, w Lascaux, na Saharze) i kończy się obrazkami (telewizja, internet)”4. I to jest właśnie ów drugi powód, dla którego omawianie poezji można połączyć z odczytywaniem obrazów – uczniowie żyją w kulturze obrazkowej. Historia zatoczyła krąg – od obrazkowej biblii pauperum do wszechobecnych obrazków we współczesnej kulturze: na billboardach, plakatach, opakowaniach rozmaitych produktów, w reklamach, telewizji, internecie.

Jeśli chodzi o poznawanie rozmaitych tekstów kultury, to w podstawie programowej dla II etapu kształcenia jest mowa o poznawaniu dzieł przynależnych do sztuk plastycznych. Autorzy podstawy wskazują widowisko teatralne, dzieło filmowe i telewizyjne jako teksty kultury poddawane analizie i interpretacji poza literaturą, jednak obraz w znaczeniu „malarstwo” na tym etapie kształcenia nie występuje jako przedmiot zainteresowania nauczyciela i ucznia. 

Co można zatem zaproponować uczniom, aby wykorzystać ich skłonność do odbierania obrazu, a jednocześnie połączyć rozważania z utworem poetyckim?

Cztery propozycje lekcji interdyscyplinarnej

„My jesteśmy dzieci z jednego podwórka”5

wiersz ks. Jana Twardowskiego O maluchach, obrazy Tadeusza Makowskiego Kapela dziecięca, Maskarada.

Zanim omówimy (przeczytamy) wiersz, dobrze jest zaskoczyć uczniów dość nietypowymi rekwizytami. Jeśli zaprzyjaźniony ksiądz się zgodzi, pożyczamy stułę, dzwonki kościelne, z biblioteki szkolnej Biblię w dużym formacie (może ksiądz wypożyczy mszał). Uczniowie rozpoznają, że są to przedmioty wykorzystywane w Kościele Katolickim podczas mszy św. Rozmawiamy na temat zachowania podczas sprawowania mszy, a zwłaszcza nakierowujemy rozmowę na zachowania nietypowe, dziwne, zaskakujące. Pytamy, dlaczego tak je postrzegamy – jako niewłaściwe lub nie do przyjęcia.

Jan Twardowski 

O maluchach6

Tylko maluchom nie nudziło się w czasie kazania
stale mieli coś do roboty
oswajali sterczące z ławek zdechłe parasole 
z zawistnymi łapkami
klękali nad upuszczonym przez babcię futerałem 
jak szczypawką
pokazywali różowy język
grzeszników drapali po wąsach sznurowadłem
dziwili się że ksiądz nosi spodnie
że ktoś zdjął koronkową rękawiczkę i ubrał tłustą 
rękę  w wodę święconą
liczyli pobożne nogi pań
urządzali konkurs kto podniesie szpilkę za łepek
niuchali co w mszale piszczy
pieniądze na tacę odkładali na lody
tupali na zegar z którego rozchodzą się osy minut
wspinali się jak czyżyki na sosnach aby zobaczyć
co się dzieje w górze pomiędzy rękawem a kołnierzem

 

  • Uczniowie zastanawiają się, kim są maluchy z wiersza.
  • Wyjaśniają zwrot „mieć coś do roboty”, a następnie odpowiadają, na czym polegała „robota” dzieci.
  • Wskazują przenośnie, porównania i epitety użyte w wierszu. Wyjaśniają zwrot „niuchali co w trawie piszczy”. Zastanawiają się nad funkcją użytych środków.
  • Nauczyciel kieruje uwagę uczniów na ostatni wers, starają się wyjaśnić, dlaczego „Jezus brał je [maluchy] z powagą na kolana”.
  • Uczniowie rozważają, po czyjej stronie stoi podmiot liryczny – dzieci czy zasad ustalonych przez dorosłych, a dotyczących zachowania się w kościele. Wskazują słowa wiersza, które o tym świadczą.
  • Określają nastrój wiersza, cytują słowa, wersy, które pozwalają uzasadnić ich sądy.
  • Na podstawie wykonanych ćwiczeń uczniowie określają język, jakim napisany został wiersz.

Prezentacja obrazów Tadeusza Makowskiego

  

Kapela dziecięca, 1922, Muzeum Narodowe, Warszawa // Maskarada, 1928, Muzeum Narodowe, Poznań7

  • Uczniowie określają, kto jest bohaterem obu obrazów.
  • Skupiają się na Kapeli dziecięcej, rozważają:
    • sposób obrazowania (obrazowanie realistyczne),
    • sposób pokazania dzieci (na wprost widza, jasne, otwarte spojrzenia, pyzate buzie, uśmiechy, radość bijąca z twarzy),
    • kolorystykę (tonacja ciepłych pomarańczy, brązów),
    • światło – obraz rozświetlony, jasny, pogodny,
    • nastrój,
    • rodzaj malarstwa (scenka rodzajowa),
    • kompozycję (zamknięta).
  • Przenosimy uwagę na Maskaradę, uczniowie podobnie jak poprzednio zwracają uwagę na poszczególne elementy dzieła. Nauczyciel może podpowiedzieć o wpływach kubizmu w malarstwie Makowskiego.   

Kubizm (łac. cubus – sześcian, kostka) – kierunek w sztuce, który rozwinął się we Francji na pocz. XX w. Prace należące do tego stylu charakteryzują się geometryzacją wizerunku świata i ludzi (np. kula – głowa, stożek – szyja, walec – ramię). Kubizm wywarł wielki wpływ na sztukę XX w., stając się inspiracją dla wielu jej kierunków.
Łączymy obserwacje, pytając uczniów, co może łączyć wiersz ks. Jana Twardowskiego i obrazy Tadeusza Makowskiego:

  • tematyka – dzieci w centrum zainteresowania,
  • stosunek artysty do swych bohaterów – obaj lubią, kochają dzieci, pokazują je w ciepły, przyjazny sposób,
  • ukazanie dzieci w działaniu – „robota” w kościele, gra na prostych instrumentach, maskarada (przebieranka); czynności, zabawy charakterystyczne dla dzieci,
  • prostota obrazowania – prosty, jasny, czasami potoczny język wiersza, obrazowanie realistyczne (w malarstwie), a jeśli elementy kubistyczne, to także łatwe do odczytania,
  • nastrój – ciepły, pełen uczucia, wzruszenia, liryczny.

Praca domowa: można polecić uczniom wyszukanie innych utworów (literackich, plastycznych) poświęconych dzieciom. Jeśli to możliwe, dobrze byłoby dzieła plastyczne pokazać w klasie – w albumie lub w internecie.

„Kobieta – puch marny?” – Adam Mickiewicz Oda do młodości (fragment) i Eugene Delacroix Wolność wiodąca lud na barykady.
Propozycja zajęć zmierza do zastanowienia się nad obrazem kobiety w literaturze i malarstwie, wprawdzie na dwu przykładach (po jednym z każdej ze sztuk), ale można do tego tematu wracać i rozbudowywać go o inne dokonania. Zaczynamy od fragmentu utworu Adama Mickiewicza: 

Adam Mickiewicz

Oda do Młodości

„Młodości! Tobie nektar żywota
Natenczas słodki, gdy z innymi dzielę:
Serca niebieskie poi wesele,
Kiedy je razem nić powiąże złota.
Razem, młodzi przyjaciele!...
W szczęściu wszystkiego są wszystkich cele;
Jednością silni, rozumni szałem,
Razem, młodzi przyjaciele!...”.

  • Uczniowie wskazują apostrofę – wyjaśniają, do kogo lub czego jest skierowana.
  • Starają się odpowiedzieć na pytanie, do kogo i w jakim celu skierowany jest apel wygłoszony przez podmiot liryczny.
  • Określają nastrój utworu.
  • Rozważają, jakie znaczenie dla osoby mówiącej ma przyjaźń oraz jakie inne wartości są dla niej ważne. Cytują odpowiednie fragmenty.
  • Wyjaśniają, jak rozumieją sformułowanie „rozumni szałem”.
  • Uczniowie określają rodzaj gramatyczny rzeczownika „młodość” i zastanawiają się, jak można pokazać uosobienie tej wartości. Gromadzą słownictwo określające kobietę, jeśli są uczniowie utalentowani plastycznie, rysują jej portret (wizerunek).

Nauczyciel pokazuje reprodukcję obrazu Eugene Delacroix Wolność wiodąca lud na barykady.

Eugene Delacroix Wolność wiodąca lud na barykady, 1831, Luwr, Paryż8  

  • Uczniowie zastanawiają się nad tematem obrazu. Nauczyciel informuje, że malarz stworzył obraz po francuskiej rewolucji lipcowej 1830 r. (sportretował siebie jako mężczyznę w cylindrze).
  • Uwagę uczniów zwróci kobieta – „Bogini Wolności”. Charakteryzują ją na podstawie wyglądu, gestu, wykonywanej czynności, rekwizytów:
    • półnaga, z obnażoną piersią, 
    • piękne ciało, twarz ukazana z profilu,
    • rysy wyrażają buntownicze cierpienie,
    • w czapce frygijskiej (jeden z symboli rewolucji),
    • ze sztandarem w jednej, z karabinem w drugiej ręce,
    • zagrzewa lud do walki, działa, wzywa do walki, kroczy przez trupy,
    • piękna, zdecydowana, niezłomna.
  • Nauczyciel zwraca uwagę na rodzaj gramatyczny rzeczownika „wolność” i uosobienie – kobieta.

Dlaczego ważne wartości uosabiane są pod postacią kobiety?

  • Nauczyciel zwraca uwagę uczniów, że wolność została pokazana jako kobieta, skłania do dyskusji i poszukiwania odpowiedzi na pytanie – dlaczego?
  • Uczniowie formułują odpowiedzi i wskażą rzeczowniki rodzaju żeńskiego:
    • wolność, młodość, przyjaźń, a także: rewolucja, walka, wojna, starość, śmierć, natura, sprawiedliwość, republika.
    • Szukają pomysłów, dlaczego te wartości są uosabiane przez kobiety:
    • rodzaj gramatyczny słów narzuca sposób obrazowania,
    • kobieta jest istotą piękną, można więc dzięki temu pokazać wartości pozytywne lub poprzez „zbrzydzenie” ukazać to, czego się boimy, np. starość, śmierć...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Polonistyka"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy