Dołącz do czytelników
Brak wyników

Akademia rozwoju nauczyciela

18 grudnia 2017

NR 19 (Lipiec 2017)

Sztuka - co daje nam kontakt z nią?

0 117

Czy w ponowoczesnym świecie dynamicznie rozwijających się technologii wciąż jeszcze jest miejsce na sztukę? Czy sztuka ma jakiś sens? A może to tylko wątpliwa rozrywka dla snobów? Okazuje się, że w obcowaniu ze sztuką jest więcej sensu, niż moglibyśmy sądzić.

Tak jak niektórzy twierdzą, że w dobie filmu, internetu i komputerów niepotrzebne są nam książki, tak spotkać można i osoby lekceważące znaczenie sztuki, zwłaszcza tzw. elitarnej, w życiu człowieka. Im dzieło bardziej skomplikowane czy niejednoznaczne, nieoczywiste, tym bardziej może wydawać się „dziwaczne”, „wydumane” lub „bezsensowne”. Nie brak, nie tylko wśród uczniów, osób, które tak właśnie do sztuki podchodzą. Stąd już tylko krok do refleksji o treści „a po co to komu?”, która niepostrzeżenie zmienia się w pytanie retoryczne.

Tyle że to wcale nie jest pytanie retoryczne. Znając wartość sztuki, jej znaczenie dla człowieka – w tym dla jego rozwoju – można dać na to pytanie długą, wielowątkową i miejscami zaskakującą odpowiedź.
Truizmem będzie stwierdzenie, że sztuka jest jednym z najistotniejszych elementów kultury, wręcz jednym z jej filarów. Trzeba to jednak uczennicom i uczniom uświadomić. Znajomość, choćby pobieżna, sztuki tworzonej w ramach danego kręgu kulturowego, pozwala lepiej poznać i zrozumieć daną kulturę, lepiej się w niej poruszać. Dla nas, mieszkających w Polsce i wrośniętych w polską kulturę, szczególne znaczenie będzie miała rodzima sztuka – i to zarówno ta określana jako elitarna, wysoka, jak i ludowa czy popularna. Jeśli zarazem chcemy jednak czuć się Europejczykami, warto, abyśmy poznali również kulturowy dorobek Europy – w tym sztukę. Podobnie, jeśli chcielibyśmy być obywatelami świata…

Jednak znajomość sztuki czy też wrażliwość na nią będzie nam przydatna nie tylko do tego, by lepiej poruszać się w kulturowej 
rzeczywistości. Sztuka spełnia bowiem znacznie więcej funkcji. Może ona mieć walor estetyczny (wywoływać przyjemne przeżycia estetyczne), komunikacyjny (być drogą porozumienia twórcy z odbiorcą), poznawczy (poprzez poznawanie dzieła, poznajemy też stojącą za nim historię i świat z czasów, kiedy to dzieło stworzono), intelektualny (dzieło czy utwór jest źródłem bodźców, których percepcja aktywizuje nasz umysł i rozwija go), wychowawczy i etyczny (być nośnikiem cennych wartości i postaw, uczyć, skłaniać do refleksji i zmiany), metafizyczny (wywoływać uczucia wiążące się z duchowością czy religijnością), emocjonalny (poruszać emocje widza, wywołując w nim bardzo różne stany emocjonalne, przyjemne i przykre), terapeutyczny (sprzyjać naszemu dobrostanowi i zdrowiu psychicznemu), integracyjny (łączyć pewne grupy społeczne czy etniczne, pomagając im budować wspólną tożsamość kulturową), rozrywkowy (być źródłem rozrywki, odprężać, umilać czas) czy użytkowy 
(atrakcyjne wzornictwo użytkowe, tzw. design, oraz architektura to sztuka, której doświadczamy najczęściej i najbardziej bezpośrednio w codziennym życiu).

Nowych informacji na temat znaczenia sztuki w życiu człowieka (a nawet całej ludzkości) dostarcza nam bardzo młoda dyscyplina wiedzy zwana neuroestetyką. Neuroestetyka ma interdyscyplinarny charakter – w jej ramach spotykają się: psychologia, neurobiologia i fizjologia – a jej celem jest badanie zjawisk składających się na poznawanie i odbiór dzieł sztuki.

Współcześnie, kiedy tak dalece rozwinęły się nowoczesne techniki badania pracy mózgu (w tym neuroobrazowania), było tylko kwestią czasu, kiedy zaczniemy zadawać sobie pytania o to, w jaki sposób nasz mózg przetwarza bodźce zmysłowe oddziałujące na nas dzięki utworom czy dziełom sztuki i jak je interpretuje. 
A także, jaki wpływ wywiera na nas – również na poziomie neurobiologicznym – obcowanie ze sztuką.

Prowadzone w ramach neuroestetyki badania przeczą intuicyjnemu przekonaniu, że odbiór sztuki wymyka się poznaniu naukowemu. Przeciwnie, okazuje się, że odbiorem sztuki przez nasz umysł, podobnie jak innymi zjawiskami psychicznymi, rządzą pewne reguły, które – przynajmniej częściowo – jesteśmy w stanie wykryć i badać. Co więcej, sztuka nie tylko wpływa na nas jako na jednostki, ale wręcz wywiera wielki wpływ na całą ludzkość.

Z jakiegoś bowiem powodu sztuka towarzyszy nam od paleolitu przez dokładnie każdą znaną cywilizację – w różnych miejscach globu i w różnym czasie. Czy można to wyjaśnić tylko tym, że ludzie po prostu „lubią ładne rzeczy”? Mamy coraz więcej dowodów na to, że chodzi o coś znacznie więcej, a naukowcy stawiają wręcz hipotezę, że obecność sztuki w życiu codziennym była jednym z najważniejszych elementów naszej ewolucji jako gatunku i przyczyniła się w istotny sposób do naszego tak zaawansowanego rozwoju umysłowego, w tym do rozwinięcia zdolności wyobrażeniowych czy też abstrakcyjnego myślenia. Neurobiolog prof. Jerzy Vetulani twierdzi, że to właśnie to mogło zadecydować o naszej przewadze nad innymi dużymi małpami.

W istocie, człowiek jest jedynym znanym gatunkiem, który uprawia to, co nazywamy sztuką, choć pewnych podobieństw można by doszukiwać się u pewnego gatunku ptaków uprawiających „sztukę użytkową”. Nieduży ptaszek o nazwie altannik lśniący (pochodzący z Australii i Nowej Gwinei), aby zwrócić uwagę samiczki, zupełnie sam buduje na ziemi niedużą, ale o regularnym kształcie altankę z trawy i gałązek, którą następnie przyozdabia muszelkami, piórkami, kamykami oraz błyszczącymi i kolorowymi (zwłaszcza niebieskimi) przedmiotami, takimi jak monety, klucze czy zakrętki butelek. Potrafi nawet pomalować ścianki altanki z użyciem kawałka kory zamoczonego we wcześniej przygotowanej mieszaninie barwnika (pozyskanego z owoców) i własnej śliny. Altanka ta służy mu jedynie do zalotów – kiedy samiczka przyjmie jego zaloty, wówczas już sama buduje nowe gniazdo. To...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Polonistyka"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy