Dołącz do czytelników
Brak wyników

Praktyczny Przewodnik Nauczyciela

23 marca 2022

NR 46 (Marzec 2022)

Ridleya Scotta reguły konfliktu albo: dlaczego kino historyczne jest również opowieścią o współczesności?

0 185
Dla kogo?  Uczniowie szkół podstawowych
Czas trwania 2–3 godziny lekcyjne
Zagadnienia edukacyjne
  • kino historyczne – między potwierdzonymi wydarzeniami a rozsnutą na ich kanwie opowieścią;
  • kultura pojedynków i ich waga dla kształtowania się społeczności dawniej i dziś;
  • kino autorskie oraz popularne (na przykładzie filmów Ridleya Scotta);
  • przepisywanie historii – znaczenie wydobywania kulturowo marginalizowanych głosów z przeszłości pod wpływem wydarzeń współczesnych
Cele operacyjne Uczeń/uczennica na lekcji:
  • zna elementy średniowiecznej tradycji aktualizowane w filmie Ridleya Scotta Ostatni pojedynek,
  • potrafi zinterpretować fragmenty filmowe i literackie związane z motywem pojedynku i osadzić je w kulturowym kontekście czasów, o których dzieła te traktują i z których pochodzą,
  • umie zbudować paralelę między przedstawionymi w tekście wrażliwościami a współczesnymi nastawieniami do poruszanych w nich zagadnień,
  • rozróżnia elementy w opowieściach o konfliktach w przeszłości, które kultura zachodnia rozpoznaje jako uniwersalne i tym samym atrakcyjne dla kina jako problemy ponadczasowe
Formy i metody pracy
  • heureza,
  • dyskusja,
  • burza mózgów,
  • samodzielna (lub w grupach) praca z tekstem filmowym


Przebieg lekcji

Lekcja 1

POLECAMY

  • Nauczyciel(ka) czyta z uczennicami i uczniami fragment książki Jacquesa Le Goffa Kultura średniowiecznej Europy (załącznik nr 1 – jeśli jest taka możliwość, można zadać go do przeczytania w domu, co pozwoli od razu przejść do dyskusji), po czym pyta, co z kulturowych elementów przedstawionych we fragmencie zostało pokazane w filmie. Uczniowie i uczennice w ramach burzy mózgów wskazują fragmenty tekstu, które nauczyciel(ka) zapisuje na tablicy, ujmując obok siebie hasłowo cechy średniowiecznych „przewag” opisane w tekście i sytuacje fabularne z filmu Scotta. 
    W formie tabeli przykładowe odpowiedzi mogłyby wyglądać tak:
     
Według Le Goffa W Ostatnim pojedynku
kult siły fizycznej podziw żołnierzy dla Carrougesa (w jego wersji wydarzeń) 
umiłowanie wojowania chełpienie się Jeana de Carrougesa swoją gotowością walki dla króla
lubowanie się w okrucieństwie brutalne sceny walki podczas walk o Limoges, zainteresowanie i entuzjazm tłumu podczas pojedynku głównych bohaterów na początku i w finale filmu
podziw dla dowódcy ruszającego 
w bój na czele swych ludzi
scena szarży na Anglików (Le Gris broni Carrougesa, mimo błędu taktycznego popełnionego przezeń), postawa Carrougesa podczas kampanii szkockiej (po jego mianowaniu na rycerza)
zachwyt wobec splendoru wojsk  uroczysta ceremonia obdarzenia Le Grisa funkcją kapitana
przyjaźń między mężczyznami relacja Carrougesa i Le Grisa, przyjaźń między Pierrem i jego podwładnym
zawierzenie Bogu życia, Bóg biorący pod swoją pieczę dobrego rycerza (Tristan)  idea/instytucja sądu bożego – fizyczna walka jednostek pokazać ma, po której ze skonfliktowanych stron leży racja (Bóg opowie się po stronie prawdy) 
konflikt rycerski, pojedynek dwóch stron jako figura określająca charakter ludzkiej egzystencji  narastające poczucie krzywdy Carrougesa wraz z postępującą karierą 
Le Grisa, ambiwalentny stosunek Le Grisa do towarzysza broni (szacunek i serdeczność, ale później też szyderstwo i pogarda) 
wiara w jedną prawdę (która objawiona zostaje z woli Boga)   proces i pojedynek
ideał dwornej miłości mimo że małżeństwo Carrougesa i Marguerrite jest interesem, sam Carrouges widzi siebie u boku żony w roli rycerskiego, czułego kochanka; inaczej widzi to Le Gris, weteran dworskiej miłości (choć również miłostek o wątpliwym, z perspektywy współczesnej, charakterze)  

 

  • Zwłaszcza ostatnia kwestia – ideału dwornej miłości – może stanowić punkt zaczepienia dla próby rozważenia, w jaki sposób film Scotta wzbogaca przekazane w narracji historyka elementy wiedzy o średniowieczu. Co pokazuje obok ideałów rycerskiego etosu? W dyskusji uczniowie i uczennice powinni wskazać:
    –    skomplikowanie ideałów rycerskości poprzez brutalne obrazy krwawych walk, ukazanie trudów wojny i brudu oraz znoju leżących u fundamentów pięknych „pieśni o czynach” i „przewagach”;
    –    niuansowanie przekazów o randze męskiej przyjaźni przez ukazanie relacji między Carrougesem, Le Grisem i Pierrem, w której dwaj pierwsi darzą się (do pewnego momentu) szacunkiem, są względem siebie lojalni, a Le Gris i Pierre z kolei mają więcej wspólnego, gustując w literaturze, uciechach stołu i alkowy, mając pokrewne poczucie humoru oraz elastyczne koncepcje na temat honoru i tego, co wypada, a co nie;    
    –    osłabienie splendoru miłości dwornej, pozamałżeńskiej, która w przekazach poetyckich była ideałem, doskonałą proporcją relacji duchowych i cielesnych, w ukazanych natomiast scenach książęcych zabaw i orgii jest raczej spełnieniem męskich fantazji opartych na pragnieniu dominacji i podporządkowania sobie kochanki (dwórki, dziewki kuchennej czy żony kamrata) siłą; 
    –    rozbicie podwójnej figury zwaśnionych racji (dobra i zła) przez dodanie perspektywy Margueritte i dowartościowanie kobiecego głosu w obrębie epokowych narracji;
    –    fakt, że „prawda Marguerrite” jest, co sugeruje tytuł części trzeciej filmu, prawdą właściwą, podkreśla znaczenie kobiecej roli w średniowiecznej kulturze, nawet jeśli w świetle ówczesnego prawa była ona własnością męża.
  • Nauczyciel(ka) pyta, w jakim stopniu sprawy te łączą się z historycznym średniowieczem, w jakim natomiast są odzwierciedleniem w historycznym kostiumie współczesnych zachowań społecznych oraz manifestowanych publicznie ludzkich emocji: przyjaźni, zazdrości, miłości, pogardy. W odpowiedzi uczniowie i uczennice powinni móc zauważyć, które z sytuacji pokazanych na ekranie powracają jako uniwersalne motywy w historiach także współczesnych:
    –    zainteresowanie sobą (o charakterze erotycznym) ludzi, które narusza reguły konkretnej wspólnoty (romans pozamałżeński, uwodzenie partnerki/partnera, przyjaciela/przyjaciółki, przemoc na tle seksualnym…),
    –    szczególna dynamika serdeczności i zazdrości (oraz innych negatywnych emocji) w relacjach międzyludzkich; negatywne emocje relacja przyjacielska, koleżeńska temperuje, ale czasem też za ich sprawą zanika, przekształcając się we wrogość,
    –    znaczenie instytucji społecznych, które pozwalają rozstrzygać spory (sądy, mediacja autorytetów, znaczenie religii…).
  • Zachęcając do pamiętania o tej dynamice między historiami z dawnych czasów a współczesnością, w ramach zadania domowego nauczyciel(ka) dzieli klasę na trzy grupy. Pierwsza ogląda w domu fragment Gladiatora R. Scotta, druga fragment serialu Lalka R. Bera, trzecia wreszcie początek Pojedynku Scotta. Uczniowie i uczennice zastanawiają się nad motywami pojedynków/starć między bohaterami oraz określają, jakie znaczenie ma kontekst kulturowy czasów przedstawionych w filmie i jakie znaczenie ma rezultat starcia (możliwy do stwierdzenia na podstawie obejrzanego fragmentu). Tabelę z punktu piątego można rozdać w formie handoutu, który w domu zostanie przez każdego ucznia/każdą uczennicę wypełniony w 1/3, w klasie zaś, podczas sprawdzania i omówienia zadania, uzupełnione zostaną dwie pozostałe kolumny. 

Lekcja 2

  • Uczniowie i uczennice przedstawiają przemyślenia po obejrzeniu przydzielonych sobie fragmentów filmów. Nauczyciel koordynuje zapisywanie skróconych myśli na tablicy; zapisać je można w zeszycie albo w tabeli podobnej do poniższej, która – oczywiście – nie wyczerpuje zagadnień i jej rozbudowanie zależy tylko od woli nauczyciela(-lki) oraz uczniów i uczennic, a także czasu, którym dysponuje klasa.
     
  Gladiator Pojedynek Lalka
Motyw pojedynków Zemsta za śmierć żony i dziecka bohatera, rozgrywka o splendor, władzę, uznanie ludu rzymskiego. Przede wszystkim pasja i nadwrażliwość Ferauda, „obrażonego” i wyzywającego d’Huberta, który, jak sam przyznaje przyjacielowi, nie wie, o co poszło w tej „sprzeczce kawalerzystów”. Obrona urażonego honoru Izabeli Łęckiej, możliwe też, że chęć przypodobania się przez Wokulskiego wybrance.
Jaki mają one charakter, jaką postać? Walki na arenie jako część spektaklu, igrzysk, które odbywają się dla ludu, stanowią element polityki. W odróżnieniu od pierwszego pojedynku pokazanego w filmie, w którym bierze udział tylko Feraud, a który odbywa się przy obecności sekundantów, pojedynek z d’Hubertem narusza reguły, jest nagły, szybki, bezrefleksyjny… Pojedynek na pistolety zgodnie z regułami kodeksu honorowego epoki i regułami ustalonymi przez sekundantów (do pierwszej krwi).
Znaczenie 
kontekstu 
historycznego/
kulturowego
Czasy imperium rzymskiego oparte są w hollywoodzkiej wizji na przemyśleniach na temat dawnych czasów, podobne do tych ze średniowiecznej opowieści, jaką jest Ostatni pojedynek: podkreślają zasadę lojalności względem władcy, zjawiska zawiści o „niesłuszne” zaszczyty 
i sytuację konfliktu opartego na potrzebie zemsty. 
Szczególne znaczenie ma tu sława wojownika zdobywana najpierw w polu, potem na arenie, ale też ideał dobrego władcy, którym Maximus miał być z woli Marka Aureliusza. Walki gladiatorów, których hierarchia jest budowana na podstawie męstwa ukazanego na arenie, stanowiły ważną część kultury antycznej.
Napoleońska Francja to czas nieustannych zmagań wojskowych i znaczenia, jakie armia miała dla społeczeństwa; osobna kultura żołnierska z wyraźnie określonymi regułami honorowymi tworzyła kontekst, w którym o zadrę było nietrudno. Narrator opowieści Scotta (adaptacji opowiadania Josepha Conrada) mówi na 
początku, że „dla tych, którzy stają do pojedynku, najważniejszy jest honor”, ale dodaje też, że ta opowieść jest przykładem zbyt daleko posuniętej obsesji na jego punkcie.
Lalka, jako opowieść o zmieniającym się (demokratyzującym) świecie, to również opowieść o zmieniających się regułach społecznych interakcji; mówi o tym w scenie zmierzania na pojedynek Krzeszowski, deprecjonujący Wokulskiego jako reprezentanta niższej warstwy; „pojedynek” jest kolejną „kładką”, na której spotkać się mogą ludzie różnych światów, a Wokulski, mimo ambiwalentnego stanowiska (na wyścigach mu dziękuje, w swych rozważaniach samotnych życzy śmierci) może zbliżyć się do kobiety, której pragnie, a oddzielonej odeń (w jej własnej głowie przede wszystkim) klasową barierą.
Znaczenie wyniku przedstawionych starć dla fabuły (o ile możliwe do określenia) Maximus przekazuje 
ostatnią wolę Marka Aureliusza, rozstrzyga
o losie imperium, 
a sam dołącza do swojej 
zamordowanej
z woli Commodusa 
rodziny w zaświatach.
D’Hubert popada w niełaskę dowódcy i ustala z przyjacielem strategię unikania Farauda – pojedynki nie mogą się odbywać podczas wojny (a kolejna właśnie wybucha), gdy zwaśnieni są daleko od siebie oraz gdy różni ich ranga; tytuł polski może tu mylić,
angielski to The Duelists – „poje-
dynkujący się” i zgadza się to
z materią, filmu: bohaterowie stawać będą do wznawianego z inicjatywy Ferauda pojedynku przez wiele lat – aż do dramatycznego finału.
Widoczne we fragmencie 
pogodzenie się przeciwników pokazuje, że stawką 
w grze było tu co innego 
niż np. w Pojedynku; Wokulski 
dowodzi swych zasług 
i choć wciąż Krzeszowski za równego go nie uzna, to familiarny ton rozmowy poka-
zuje zmianę, jaka zachodzi 
po pojedynku kupca z arystokratą w postrzeganiu tego pierwszego przez 
warszawską socjetę.

 

  • Nauczyciel(ka) w dyskusji podsumowującej powinien/powinna dać szansę uczniom i uczennicom na wyciągnięcie wniosków na temat zmieniającej się kultury pojedynków w dziejach modernizującej się zachodniej cywilizacji przy jednoczesnym uznaniu trwałości tej „instytucji” na przestrzeni stuleci. Można przypomnieć, dlaczego nowy film Scotta nosi tytuł Ostatni pojedynek – walka między bohaterami jest historycznym, ostatnim usankcjonowanym przez króla pojedynkiem we Francji, co jest znakiem zmierzchającego porządku (jesień średniowiecza) i stopniowej utraty przez Boga gwarantowanej prawem roli arbitra w ziemskich sporach. Najnowszy film Scotta jest też, na tle pozostałych omówionych fabuł, swoistą zmianą w obrębie reguł męskiej gry przedstawianej na ekranie. Prawda Margueritte jest równorzędną częścią (a nawet ważniejszą od tych męskich) opowieści – zbudowanej jak Rashomon Akiry Kurosawy. Matt Damon i Ben Affleck, nie tylko aktorzy, ale i scenarzyści filmu, zaprosili do współtworzenia tej opowieści Nicole Holofcener, by ich męskie głosy zostały zrównoważone/uzupełnione/skontrowane – kobiecym. Widać to w zestawieniu choćby z fragmentem telewizyjnej adaptacji Lalki, gdzie Izabela, choć i ona jest „stawką w grze”, komentuje sprawy jedynie na własny użytek i z dystansu. Proces średniowieczny inscenizowany przez Scotta, choć ukazuje uprzedmiotowienie kobiety w wiekach średnich (zbrodnia Le Grisa jest w świetle prawa występkiem przeciw Courragesowi, którego „własność” została naruszona), wpisuje się w trend przepisywania historii (z angielskiego: jego opowieści) w herstorię (jej opowieść), będącej tu właściwą „prawdą”. Możliwe do uruchomienia konteksty niedawnej kampanii #MeToo pozwalają spuentować ambicje twórców w tym ryzykownym projekcie łączenia opowieści o gwałcie w czternastowiecznej Francji ze współczesnymi przypadkami molestowania. Dystans czasowy jednak pozwalają zasypać historie analizowane jako konteksty w ramach zadania domowego domagające się jednak może jeszcze jednego – bardziej współczesnego przykładu pojedynku.
  • Nauczyciel(ka) ogląda z uczniami i uczennicami fragment filmu Footloose, dopowiadając początek filmu, w którym grany przez Kevina Bacona Ren MacCormack przyjeżdża do małego miasteczka, gdzie zakazane są taniec i głośna, współczesna muzyka. Jako nowy uczeń w szkole stawia czoła, nie do końca świadomie, popularnemu łobuzowi… 
  • Choć film jest z 1984 roku, w roku 2011, przy niemal niezmienionym scenariuszu, powstał remake, co pozwala uznać, że pewne rzeczy na przestrzeni ostatnich czterech dekad nie zmieniły się nadmiernie w prowincjonalnej Ameryce (a jeśli sięgnąć do kulturowych punktów odniesienia dla Footloose’a i samochodowego pojedynku z Buntownika bez powodu (1955) Nicholasa Raya z Jamesem Deanem w roli głównej, to tę przestrzeń czasową można rozciągnąć aż do lat po wojnie). Jako taki pozwala pomyśleć o nastolatkach przełomu XX i XXI wieku jako jednostkach po swojemu kontynuujących ideały żołnierskie/rycerskie wieków minionych. Nauczyciel(ka) pyta uczniów i uczennice o to, jakie podobieństwa widzą między sytuacją z Footloose’a a Ostatnim pojedynkiem (oraz – ewentualnie – analizowanym w domu kontekstem filmowym). W przypadku braku czasu może to być zadanie domowe wspólnie sprawdzone na kolejnej lekcji. Wśród odpowiedzi mogą/powinny znaleźć się następujące wskazania:
    –    do konfliktu dochodzi w ściśle zhierarchizowanej mikrostrukturze społecznej, jaką jest szkoła; Ren wyzwany jest przez Chucka, który musi utrzymać swoją pozycję; gdy zjawia się przybysz „z wielkiego miasta”, przyciąga uwagę, stanowi zagroże...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Polonistyka"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy