Dołącz do czytelników
Brak wyników

Horyzonty polonistyki

5 listopada 2019

NR 33 (Listopad 2019)

Odtwarzanie i przetwarzanie w wymiarze myślenia – język symboli

0 7

Język symboli wydaje się czymś, co najpierwotniejsze, integralnie związane z rozwojem kultury. Myślenie symboliczne stanowi przecież naturalną, przyrodzoną właściwość ludzkiego umysłu. Człowiek nieprzerwanie i świadomie manipuluje pojęciami symbolicznymi, czyli słowami, znaczącymi gestami i znakami – po to, by osiągnąć cel komunikacyjny i poznawczy. Przetwarza – zgodnie z własnym wzorcem kulturowym – całą swoją rzeczywistość. Wprowadza w swoim otoczeniu symbole rzeczy dla siebie ważnych, lecz jednocześnie w rzeczach naturalnych dostrzega obecność symbolu i tego, co symbolizowane. Stąd wypływa wrażliwość na oznaczający charakter czynności codziennych i zwykłych. Poznawać, to znaczy kojarzyć i wnioskować, operować elementami pamięci, takimi jak: symbole, pojęcia, frazy, obrazy, dźwięki. Co jest zatem zadaniem nauczycieli i nauczycielek, skoro to takie oczywiste? Myślę, że powinniśmy po prostu stymulować ten naturalny proces w edukacji polonistycznej.

 

Interpretowanie, myślenie kontekstualne


Jedno z zadań stojących przed polonistkami i polonistami to przygotowanie młodzieży do samodzielnego interpretowania tekstów, co wydaje się fundamentalne dla jej przyszłego, świadomego funkcjonowania w świecie kultury. Bardziej przyziemnym i ograniczonym – ale nieodłącznym od edukacji szkolnej – celem jest rozwijanie umiejętności i pogłębianie wiedzy niezbędnych dla zdania egzaminów. Zapowiadana – nowa! prawdopodobna! – formuła egzaminu maturalnego ma polegać na redagowaniu szkicu (eseju?) krytycznego. Wiemy, że nie istnieją jeszcze żadne konkretne wskazówki (trudno do nich zaliczyć pseudoinformator dla nauczycieli, niezawierający ani kryteriów oceny takiej pracy, ani opisu wymaganej konstrukcji wypracowania). Podobno formuła nowej matury – kolejnej „nowej”! – ma ujrzeć światło dzienne najwcześniej w nowym roku kalendarzowym bądź… szkolnym!!! Cóż, powinniśmy się już do tych „świetnie” zaplanowanych, przemyślanych eksperymentów przyzwyczaić i zdać na własną intuicję. Ta zaś każe iść w kierunku rozwijania umiejętności analizy i interpretacji tekstu, przywoływania właściwych kontekstów interpretacyjnych, zdolności do sformułowania argumentów dowodzących swego stanowiska wobec dzieła, wyrażenia własnej – lecz umocowanej w faktach – opinii.

Wiadomo, że w dotychczasowej formule obowiązującej maturzystki i maturzystów – tych mających za sobą edukację gimnazjalną – często ujawnia się problem wyszukiwania właściwych kontekstów interpretacyjnych dla analizowanego utworu, co prowadzi do niespójnych, przypadkowych i niepoprawnych omówień tekstu. Nie sądzę, by przestało to mieć znaczenie na zmienionej maturze. Wręcz przeciwnie – poprawność w tym względzie będzie jeszcze istotniejsza. Dlatego tak ważne jest swobodne poruszanie się młodych ludzi w świecie symboli. Dla nich zaś fundamentalny okazuje się aspekt powiązania. Symbol okazuje się unaocznieniem w przestrzeni, która jest poznawalna zmysłowo, innej rzeczywistości. Jest więc poznawalny wprost, dostępny dla wszystkich, ale wskazuje i uobecnia rzeczywistość inną od siebie samego. 

Proponuję zadanie, które stymuluje i rozwija zdolność interpretacji symboli. Odwołuję się do jednego z najczęściej występującego w literaturze motywu – wody. 


Woda – wielość interpretacji?


Jest to ćwiczenie przeznaczone dla klasy maturalnej. Dzielę ją na sześć zespołów. Każdy z nich otrzymuje kartę zadań zawierającą: polecenia, zapis symbolicznych znaczeń toposu wody (według bezcennego Słownika symboli autorstwa Władysława Kopalińskiego ) oraz wiersze. Zadaniem grup jest zinterpretować tekst, biorąc pod uwagę zasugerowany kontekst interpretacyjny i potencjalne znaczenia symbolu.

Grupa 1

 

  • Przeczytajcie wiersz Adama Mickiewicza (już kiedyś go omawialiśmy).
  • Zastanówcie się, które symboliczne znaczenia toposu wody są przydatne do interpretacji tego tekstu, a które nie. Możecie też zaproponować własne rozwiązania. Przygotujcie uzasadnienie swojego wyboru. Będzie ono tożsame z tezą interpretacyjną.
  • Interpretując, weźcie pod uwagę podany kontekst. Zastanówcie się, w jakim stopniu może on wpłynąć na Wasze omówienie wiersza.
  • Określcie, jakie relacje między człowiekiem a naturą zarysowuje tekst, co determinuje los artysty.
  • Prezentując wyniki Waszej pracy klasie, odczytajcie głośno tekst i Wasze wnioski wraz z uzasadnieniem.

Adam Mickiewicz: Nad wodą wielką i czystą

Potencjalne odczytania symbolu wody według Słownika symboli Władysława Kopalińskiego: 
zwierciadło duszy, niestałość, zmienność, przeobrażenia, chaos, bezmiar możliwości, uzdrowienie, odrodzenie, źródło życia, zmartwychwstanie, potęga, płodność, niebezpieczeństwo, śmierć, oczyszczenie, wiedza i pamięć, dusza ludzka, chrzest, zwierciadło, prawda, mądrość, dobro i zło, łaska i cnota, dusza ludzka, zapomnienie, magia, łaska i cnota, pramateria
Kontekst biograficzny: miejsce powstania – Lozanna; okres emigracji, jeden z ostatnich – choć nieopublikowanych za jego życia – wierszy poety.

 

Grupa 2

 

  • Przeczytajcie wiersz Krzysztofa Kamila Baczyńskiego.
  • Zastanówcie się, które symboliczne znaczenia toposu wody są przydatne do interpretacji tego tekstu, a które nie. Możecie też zaproponować własne rozwiązania. Przygotujcie uzasadnienie swojego wyboru. Będzie ono tożsame z tezą interpretacyjną.
  • Interpretując, weźcie pod uwagę podany kontekst. Zastanówcie się, w jakim stopniu może on wpłynąć na Wasze omówienie wiersza.
  • Określcie, jakie refleksje, skojarzenia związane z tytułowym deszczem formułuje poeta, w jaki sposób artysta spostrzega swój los.
  • Prezentując wyniki Waszej pracy klasie, odczytajcie głośno tekst i Wasze wnioski wraz z uzasadnieniem.

Krzysztof Kamil Baczyński: Deszcze

Potencjalne odczytania symbolu wody według Słownika symboli Władysława Kopalińskiego: 
zwierciadło duszy, niestałość, zmienność, przeobrażenia, chaos, bezmiar możliwości, uzdrowienie, odrodzenie, źródło życia, zmartwychwstanie, potęga, płodność, niebezpieczeństwo, śmierć, oczyszczenie, wiedza i pamięć, dusza ludzka, chrzest, zwierciadło, prawda, mądrość, dobro i zło, łaska i cnota, dusza ludzka, zapomnienie, magia, łaska i cnota, pramateria
Kontekst historyczny: czas okupacji niemieckiej, miesiąc po akcji wysiedleńczej w getcie warszawskim i jednocześnie pierwszym zbrojnym oporze żydowskich bojowców; kontekst biograficzny: od lipca 1943 r. starszy strzelec w plutonie „Alek” (kompania „Rudy” batalionu „Zośka” AK).

 

Grupa 3

 

  • Przeczytajcie wiersz Wisławy Szymborskiej.
  • Zastanówcie się, które symboliczne znaczenia toposu wody są przydatne do interpretacji tego tekstu, a które nie. Możecie też zaproponować własne rozwiązania. Przygotujcie uzasadnienie swojego wyboru. Będzie ono tożsame z tezą interpretacyjną.
  • Interpretując, weźcie pod uwagę podany kontekst. Zastanówcie się, w jakim stopniu może on wpłynąć na Wasze omówienie wiersza.
  • Określcie, jakie znaczenia przypisuje poetka słowu ryba, w jaki sposób artystka spostrzega życie człowieka.
  • Prezentując wyniki Waszej pracy klasie, odczytajcie głośno tekst i Wasze wnioski wraz z uzasadnieniem.

Wisława Szymborska: W rzece Heraklita

Potencjalne odczytania symbolu wody według Słownika symboli Władysława Kopalińskiego: 
zwierciadło duszy, niestałość, zmienność, przeobrażenia, chaos, bezmiar możliwości, uzdrowienie, odrodzenie, źródło życia, zmartwychwstanie, potęga, płodność, niebezpieczeństwo, śmierć, oczyszczenie, wiedza i pamięć, dusza ludzka, chrzest, zwierciadło, prawda, mądrość, dobro i zło, łaska i cnota, dusza ludzka, zapomnienie, magia, łaska i cnota, pramateria
Kontekst filozoficzny: zmiana jako centralny element świata w filozofii Heraklita (wszystko płynie, „niepodobna wstąpić dwukrotnie do tej samej rzeki”); jedność przeciwieństw („droga w dół i w górę jest jedna”). 

 

Grupa 4

 

  • Przeczytajcie wiersz Haliny Poświatowskiej.
  • Zastanówcie się, które symboliczne znaczenia toposu wody są przydatne do interpretacji tego tekstu, a które nie. Możecie też zaproponować własne rozwiązania. Przygotujcie uzasadnienie swojego wyboru. Będzie ono tożsame z tezą interpretacyjną.
  • Interpretując, weźcie pod uwagę podane konteksty. Zastanówcie się, w jakim stopniu mogą one wpłynąć na Wasze omówienie wiersza.
  • Określcie, jak poetka widzi związek między sobą a naturą, co stanowi dla niego uzasadnienie.
  • Prezentując wyniki Waszej pracy klasie, odczytajcie głośno tekst i Wasze wnioski wraz z uzasadnieniem.

Halina Poświatowska: Jestem z upływającej wody…


Potencjalne odczytania symbolu wody według Słownika symboli Władysława Kopalińskiego: 
zwierciadło duszy, niestałość, zmienność, przeobrażenia, chaos, bezmiar możliwości, uzdrowienie, odrodzenie, źródło życia, zmartwychwstanie, potęga, płodność, niebezpieczeństwo, śmierć, oczyszczenie, wiedza i pamięć, dusza ludzka, chrzest, zwierciadło, prawda, mądrość, dobro i zło, łaska i cnota, dusza ludzka, zapomnienie, magia, łaska i cnota, pramateria
Kontekst filozoficzny: zmiana jako centralny element świata w filozofii Heraklita (wszystko płynie, „niepodobna wstąpić dwukrotnie do tej samej rzeki”); jedność przeciwieństw („droga w dół i w górę jest jedna”); kontekst biograficzny: poetka, będąc poważnie chora na serce, żyła ciągle w cieniu śmierci.

 

Grupa 5

 

  • Przeczytajcie wiersz Karola Wojtyły.
  • Zastanówcie się, które symboliczne znaczenia toposu wody są przydatne do interpretacji tego tekstu, a które nie. Możecie też zaproponować własne rozwiązania. Przygotujcie uzasadnienie swojego wyboru. Będzie ono tożsame z tezą interpretacyjną.
  • Interpretując, weźcie pod uwagę podany kontekst. Zastanówcie się, w jakim stopniu może on wpłynąć na Wasze omówienie wiersza.
  • Zastanówcie się, kto jest bohaterem lirycznym wiersza i co na to wskazuje.
  • Prezentując wyniki Waszej pracy klasie, odczytajcie głośno tekst i Wasze wnioski wraz z uzasadnieniem.

Karol Wojtyła: Nad studnią w Sychem

Potencjalne odczytania symbolu wody według Słownika symboli Władysława Kopalińskiego: 
zwierciadło duszy, niestałość, zmienność, przeobrażenia, chaos, bezmiar możliwości, uzdrowienie, odrodzenie, źródło życia, zmartwychwstanie, potęga, płodność, niebezpieczeństwo, śmierć, oczyszczenie, wiedza i pamięć, dusza ludzka, chrzest, zwierciadło, prawda, mądrość, dobro i zło, łaska i cnota, dusza ludzka, zapomnienie, magia, łaska i cnota, pramateri
Kontekst literacki: studnia w pobliżu Sychem, w Samarii – wspominana wielokrotnie w Biblii w związku z historią Jakuba i Józefa, miejsce, w którym Jezus rozmawiał z kobietą z Samarii, która przyszła tam, aby zaczerpnąć wody (por. J 4, 5–42). Tam padły słowa: O, gdybyś znała dar Boży i wiedziała, kim jest Ten, kto ci mówi „Daj mi się napić” – prosiłabyś go wówczas, a dałby ci wody żywej.

 

Grupa 6

 

  • Przeczytajcie wiersz Zbigniewa Herberta.
  • Zastanówcie się, które symboliczne znaczenia toposu wody są przydatne do interpretacji tego tekstu, a które nie. Możecie też zaproponować własne rozwiązania. Przygotujcie uzasadnienie swojego wyboru. Będzie ono tożsame z tezą interpretacyjną.
  • Interpretując, weźcie pod uwagę podany kontekst. Zastanówcie się, w jaki sposób poeta reinterpretuje twierdzenia Heraklita.
  • Określcie, jak poeta widzi relacje między sobą a naturą, w jaki sposób spostrzega swój los.
  • Prezentując wyniki Waszej pracy klasie, odczytajcie głośno tekst i Wasze wnioski wraz z uzasadnieniem.

Zbigniew Herbert: Do rzeki

Potencjalne odczytania symbolu wody według Słownika symboli Władysława Kopalińskiego: 
zwierciadło duszy, niestałość, zmienność, przeobrażenia, chaos, bezmiar możliwości, uzdrowienie, odrodzenie, źródło życia, zmartwychwstanie, potęga, płodność, niebezpieczeństwo, śmierć, oczyszczenie, wiedza i pamięć, dusza ludzka, chrzest, zwierciadło, prawda, mądrość, dobro i zło, łaska i cnota, dusza ludzka, zapomnienie, magia, łaska i cnota, pramateria
Kontekst filozoficzny: zmiana jako centralny element świata w filozofii Heraklita (wszystko płynie, „niepodobna wstąpić dwukrotnie do tej samej rzeki”); jedność przeciwieństw („droga w dół i w górę jest jedna”).

 

Po głośnym odczytaniu wyników pracy zespołowej należy porozmawiać o odkrytych znaczeniach symbolicznych toposu (np. 1 – zwierciadło duszy, dusza ludzka, niestałość, zmienność, przeobrażenia, stałość, niezmienność; 2 – niebezpieczeństwo, śmierć, oczyszczenie, zapomnienie, litość, współczucie; 3 – pramateria, źródło życia, sacrum i profanum, codzienność; 4 – niestałość, zmienność, przeobrażenia, bezmiar możliwości, przemijanie, kruchość istnienia; 5 – źródło życia, zmartwychwstanie, oczyszczenie, wiedza i pamięć, dusza ludzka, chrzest, zwierciadło, tajemnica, współodczuwanie; 6 – bezmiar możliwości, prawda, mądrość, zmienność, stałość, trwanie, wiedza i pamięć). Trzeba podyskutować na koniec ćwiczenia o konsekwencjach takiego a nie innego odczytania symbolu w interpretacji, o granicach swobody interpretacyjnej nakreślonej przez konteksty, możliwościach samodzielnego odczytania ukrytego w obrazach poetyckich sensu. 
To dobre ćwiczenie towarzyszące przygotowaniu do napisania na maturze eseju krytycznego opartego o omówienie zestawienia dwóch wierszy.


Wokół róży


Moja propozycja to ćwiczenie odwołujące się do toposu róży, rozwijające głównie umiejętność formułowania hipotezy interpretacyjnej. Zaczynam od grafu, który będzie zapisem odczytania przez młodzież symboliki związanej z tym kwiatem. Proszę uczennice i uczniów: Kierując się intuicją i własną wiedzą, przypiszcie róży znaczenia symboliczne.

Następnie rozdaję młodzieży teksty Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej i Tadeusza Różewicza, które są wyposażone w stosowne przypisy pomagające w odczytaniu kontekstu interpretacyjnego:
 

Maria Pawlikowska-Jasnorzewska: Róża, lasy i świat

Nie czas żałować róży, kiedy płoną lasy [1] –
Nie czas lasów żałować, kiedy płonie świat [2],
Gdy obszar ziemski jedną staje się Saharą...
Nie czas żałować świata, gdy wznowił się chaos,

Gdy dnia i godziny nikt nie wie,
Kiedy Bóg, kulą ziemską w pierś trafiony, padł
I powstał jak lew w swym gniewie! –
Gdy noc każda najgłębszą czerni się żałobą...
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
Jednak żałuję róży i płaczę nad sobą. 
[1] Cytat z Lilii Wenedy Juliusza Słowackiego. Bohaterka dramatu, Roza Weneda jest gotowa poświęcić życie swych bliskich, by ratować naród (istnieje hierarchia problemów, nie należy żałować kogoś/czegoś mniej istotnego, gdy większa sprawa jest zagrożona; tytułowa bohaterka poświęca zaś samą siebie, aby ratować bliskich – konieczność heroicznej ofiary dla ogółu).
[2] Tekst należy do zbioru Gołąb ofiarny wydanego w 1941 r.

 

Tadeusz Różewicz: Róża

Róża to kwiat 
albo imię umarłej dziewczyny

Różę w ciepłej dłoni można złożyć
albo w czarnej ziemi

Czerwona róża krzyczy
złotowłosa odeszła w milczeniu

Krew uciekła z bladego płatka
kształt opuścił suknie dziewczyny

Ogrodnik troskliwie krzew pielęgnuje
ocalony ojciec szaleje

Pięć lat mija od Twej śmierci
kwiat miłości który jest bez cierni

Dzisiaj róża rozkwitła w ogrodzie
pamięć żywych umarła i wiara [1].
[1] Wiersz napisany w 1945 r., pierwodruk pojawił się w czasopiśmie „Twórczość” w 1946 r., poeta umieścił go w zbiorze wierszy Niepokój

 

Pytam uczennice i uczniów:

■      W jaki sposób odczytanie symbolu róży przez oboje poetów mieści się w tradycji, a w jaki ją przełamuje, odświeża?
■      Jakie znaczenie dla odczytania symboliki kwiatu ma czas powstania wierszy, a tym samym kontekst historyczny?
■      Jaki jest stosunek Pawlikowskiej do przywołanych przez nią słów Rozy Wenedy?
■      Jak poetka interpretuje słowo róża? Z kim/czym utożsamia kwiat? 
■      Czy można uznać tytuł wiersza Różewicza za homonim?
■      Jakie znaczenia przypisuje poeta słowu róża? Jak wykorzystuje semantykę słowa?
■      Co znaczą przeciwstawienia użyte w wierszu (np. ciepła dłoń – ziemia, czerń – czerwień, miłość – żałoba, krzyk – milczenie, pamięć – niepamięć)? Jak wpływają one na odczytanie symbolu?

To dobre ćwiczenie, gdy chcemy rozwijać u młodzieży umiejętność kształtowania wypowiedzi w sposób problemowy, a nie linearny; wrażliwość na semantykę wyrazów kluczowych dla utworów; rozumienie sensów nie tylko dosłownych, lecz także ukrytych. 

 

Rola symbolu w mitologizowaniu rzeczywistości


W twórczości Bruno Schulza symbol zawsze odwołuje czytelników i czy...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Polonistyka"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy