Dołącz do czytelników
Brak wyników

Horyzonty polonistyki

13 grudnia 2017

NR 16 (Styczeń 2017)

Mickiewicz pejzażysta
O Sonetach krymskich

0 328

Na temat twórczości Adama Mickiewicza napisano już tysiące stron. Zatem wszelkie próby wzięcia na naukowy warsztat jego pisarstwa mogą wywoływać u badacza paraliż. Dlatego ograniczam się do poruszenia kilku kwestii, które wydają mi się ciekawe i istotne, mając na uwadze przytłaczający stan badań. Interesują mnie Sonety krymskie Mickiewicza w kontekście malarstwa XIX wieku.

Seweryna Wysłouch ubolewa, że słynny cykl wierszy nie doczekał się ilustracji. Zapytuje: „Jak to się stało, że utwory tak malarskie, poświęcone wspaniałej przyrodzie Krymu nie znalazły swoich ilustratorów?”1. Zapowiedź owej malarskości, a ściślej – pejzażowości znajdujemy już w tytułach Sonetów: Stepy Akermańskie, Cisza morska, Burza, Bajdary, Ałuszta w dzień, Ałuszta w nocy, Góra Kikineis, Ajudah, Ruiny zamku w Bałakławie.

Zacznijmy od uprzątnięcia przedpola i zdefiniujmy malarstwo romantyczne. Najłatwiej rozpoznawalną jego cechą jest sposób przedstawienia przyrody: tajemniczej, nieokiełznanej i budzącej grozę. Jakkolwiek taki rodzaj ujęcia natury wydaje się najbardziej typowy, to nie ma on charakteru obligatoryjnego. Przyroda w malarstwie romantycznym ma również bardziej sielankowe oblicze, o czym jeszcze będzie mowa. Do cech malarstwa romantycznego należy zaliczyć także bogactwo kolorystyczne oraz kontrastowe potraktowanie światłocienia. Poza tym w przeciwieństwie do późniejszego impresjonizmu i ekspresjonizmu mamy do czynienia z delikatnością faktury.

Malarstwo romantyczne – główne nurty

Malarstwo romantyczne nie jest jednolite, można w nim wyróżnić cztery nurty: jasny, ciemny, zaangażowany i intertekstualny. Pierwszy z nich ma charakter sielankowy, dominują równiny lub łagodne wzniesienia, spokojne niebo, bujna roślinność, motywy architektoniczne i idylliczna nastrojowość. 

Do nurtu jasnego należą: John Constable, Samuel Palmer, Phillip Otto Runge, większość prac Thomasa Cole’a, Jaspera Francisa Cropseya, Oswalda Achenbacha, pejzaże Johana Jacoba Freya, a z polskich malarzy – dzieła Jana Nepomucena Głowackiego i Chrystiana Breslauera. Nurt ten ma swoje źródła w pejzażach Petera Paula Rubensa i Rembrandta. Najbardziej chyba modelowym obrazem, należącym do tego nurtu, jest Katedra w Salisbury, widok od strony gruntów biskupich Johna Constable’a. Na pierwszym planie mamy park i pasące się krowy. Po lewej stronie obrazu artysta umieścił spacerującą parę. W głębi znajduje się katedra, odmalowana z niezwykłą precyzją i pieczołowitością. Nastrój tego obrazu jest zdecydowanie sielankowy.

Nurt ciemny charakteryzuje się mroczną atmosferą, przedstawianiem groźnej i nieokiełznanej przyrody, monumentalnych gór, ruin, cmentarzy czy krajobrazów skąpanych we mgle. Najbardziej modelowym przedstawicielem tego nurtu jest Caspar David Friedrich. Admiratorami ruin i cmentarzy są także Carl Blechen i Karl Friedrich Lessing. Do nurtu ciemnego należy zaliczyć również nokturny Abrahama i Sebastiana Petherów, gdzie w poświacie księżyca majaczą drzewa, budynki lub ich ruiny. Skoro mowa o nokturnach, kontynuatorem tego nurtu będzie spóźniony romantyk – John Atkinson Grimshaw. Do nurtu tego należą również marynistyczne dzieła Marcusa Larsona, Andreasa Achenbacha i Alberta Bierstadta, gdzie statki płoną lub są miotane przez burze i sztormy. Nurt ciemny reprezentują także apokaliptyczne wizje Johna Martina oraz Francisa Danby’ego, inspirowane Biblią. Źródła tego nurtu można znaleźć w niektórych obrazach Rembrandta, takich jak Odpoczynek w czasie ucieczki do Egiptu czy Burza na Jeziorze Galilejskim. Przede wszystkim jednak będą to dzieła Jacoba van Ruisdaela (Cmentarz żydowski, Pejzaż z ruinami wieży), nokturny Aerta van der Neera, obrazy Josepha Verneta, ukazujące roztrzaskane statki, prace Josepha Wrighta, przedstawiające płonące chaty, wreszcie Nocne mary Johanna Heinricha Fussli’ego. Kontynuatorem nurtu ciemnego będzie symbolista Arnold Bocklin.

Nurt zaangażowany charakteryzuje te obrazy, które stanowią komentarz do wydarzeń społeczno-politycznych. Najsłynniejszym obrazem jest tutaj Wolność wiodąca lud na barykady Eugene’a Delacroix, ale oczywiście jest ich więcej, by wymienić chociażby Masakrę na Chios tegoż malarza czy Tratwę Meduzy Theodore’a Gericaulta. W polskim malarstwie do nurtu tego należy chociażby Wzięcie Arsenału Marcina Zalewskiego, który wprawdzie pozostawał pod wpływem neoklasycyzmu, ale tworzył w epoce romantycznej.

Pionierem ostatniego nurtu, intertekstualnego, jest William Blake, którego obrazy nawiązują do Biblii i literatury. Kontynuatorami tego nurtu będą przede wszystkim prerafaelici: Dante Gabriel Rosetti, Edward Burne Jones, Ford Madox Brown, John Everett Millais, John William Waterhouse i William Holman Hunt. Najsłynniejszymi obrazami z tego nurtu są Ofelia Millaisa oraz Pani z Shalott Waterhouse’a. 

Trzeba od razu zaznaczyć, że niekiedy nurty te zachodzą na siebie, łączą się w jednym dziele. Przykładem jest chociażby Barka Dantego Delacroix, mieszcząca się zarówno w nurcie interseksualnym, jak i ciemnym. Bardzo rzadko twórczość danego artysty mieści się wyłącznie w jednym nurcie. Nawet Friedrich ma w swoim dorobku sielankowe pejzaże takie jak Lato. Z kolei Thomas Cole, należący generalnie do nurtu jasnego, stworzył również dzieła ukazujące gwałtowność natury (obraz Nawałnica). U Ernsta Ferdinanda Oehmego obydwa nurty splatają się. Procesja we mgle należy do nurtu ciemnego, Zamek Colditz – do jasnego. Dotyczy to także Johanna Wilhelma Schirmera, autora takich prac, jak Widok Heidelbergu (nurt jasny), Burzowy krajobraz i Po burzy (nurt ciemny).

Romantyczne tematy i transformacje

Tematyka marynistyczna zajmuje ważne miejsce w malarstwie romantycznym. W Sonetach krymskich jest aż pięć utworów o morzu: Cisza morska, Żegluga, Burza, Góra Kikineis i Ajudah. Trzy z nich dotyczą żeglugi. Pierwsza jest Cisza morska:

 

Już wstążkę pawilonu wiatr zaledwie muśnie,
Cichymi gra piersiami rozjaśniona woda;
Jak marząca o szczęściu narzeczona młoda,
Zbudzi się, aby westchnąć, i wnet znowu uśnie.

Żagle, na kształt chorągwi gdy wojnę skończono,
Drzemią na masztach nagich; okręt lekkim ruchem
Kołysa się, jak gdyby przykuty łańcuchem;
Majtek wytchnął, podróżne rozśmiało się grono.2 (s. 83).

 

W wierszu świat widziany jest z perspektywy statku. Morze wydaje się spokojne, wiatr słaby, okręt delikatnie kołysze się. Sonet jest niemal sielankowy, posiada nieco senny nastrój.

Zupełnie inny charakter ma Żegluga:

 

Szum większy, gęściej morskie snują się straszydła,
Majtek wbiegł na drabinę: gotujcie się dzieci!
Wbiegł, rozciągnął się, zawisł w niewidzialnej sieci,
Jak pająk, czatujący na skinienie sidła.

Wiatr! – wiatr! – Dąsa się okręt, zrywa się z wędzidła,
Przewala się, nurkuje w pienistej zamieci,
Wznosi kark, zdeptał fale i skróś niebios leci,
Obłoki czołem sieka, wiatr chwyta pod skrzydła. (s. 84).

 

W Żegludze mamy do czynienia z nieokiełznaną naturą, porywistym wiatrem, sztormowym morzem i groźnym niebem. Niemniej u podmiotu lirycznego warunki atmosferyczne nie wywołują lęku, rozbudzają wyobraźnię:

I mój duch masztu lotem buja się śród odmętu,
Wzdyma się wyobraźnia jak warkocz tych żagli,
Mimowolny krzyk łączę z wesołym orszakiem;

Wyciągam ręce, padam na piersi okrętu,
Zdaje się, że pierś moja do pędu go nagli:
Lekko mi! rzeźwo! lubo! 
Wiem, co to być ptakiem (s. 85).

 

Dzikość przyrody znajduje odzwierciedlenie w psychice podmiotu lirycznego – czuje się on częścią natury.

Jeszcze gwałtowniejszy charakter ma Burza:

Wicher z tryumfem zawył, a na mokre góry,
Wznoszące się piętrami z morskiego odmętu,
Wstąpił geniusz śmierci i szedł do okrętu,
Jak żołnierz szturmujący w połamane mury.

Ci leżą na pół martwi, ów załamał dłonie,
Ten w objęcia przyjaciół żegnając się pada,
Ci modlą się przed śmiercią, aby śmierć odegnać (s. 86).

 

W sonecie mamy wyraźny obraz wysokich fal, uderzających o skały oraz przerażonych ludzi. Wiersz ten ze względu na swoją dramaturgię rodzi skojarzenia malarskie: przypomina Burzę na Jeziorze Galilejskim Rembrandta, Tratwę Meduzy Gericaulta oraz dużo późniejszą Burzę śnieżną Williama Turnera. 

Do częstych tematów...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Polonistyka"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy