Dołącz do czytelników
Brak wyników

Horyzonty polonistyki

13 grudnia 2017

NR 16 (Styczeń 2017)

Mickiewicz pejzażysta
O Sonetach krymskich

0 58

Na temat twórczości Adama Mickiewicza napisano już tysiące stron. Zatem wszelkie próby wzięcia na naukowy warsztat jego pisarstwa mogą wywoływać u badacza paraliż. Dlatego ograniczam się do poruszenia kilku kwestii, które wydają mi się ciekawe i istotne, mając na uwadze przytłaczający stan badań. Interesują mnie Sonety krymskie Mickiewicza w kontekście malarstwa XIX wieku.

Seweryna Wysłouch ubolewa, że słynny cykl wierszy nie doczekał się ilustracji. Zapytuje: „Jak to się stało, że utwory tak malarskie, poświęcone wspaniałej przyrodzie Krymu nie znalazły swoich ilustratorów?”1. Zapowiedź owej malarskości, a ściślej – pejzażowości znajdujemy już w tytułach Sonetów: Stepy Akermańskie, Cisza morska, Burza, Bajdary, Ałuszta w dzień, Ałuszta w nocy, Góra Kikineis, Ajudah, Ruiny zamku w Bałakławie.

Zacznijmy od uprzątnięcia przedpola i zdefiniujmy malarstwo romantyczne. Najłatwiej rozpoznawalną jego cechą jest sposób przedstawienia przyrody: tajemniczej, nieokiełznanej i budzącej grozę. Jakkolwiek taki rodzaj ujęcia natury wydaje się najbardziej typowy, to nie ma on charakteru obligatoryjnego. Przyroda w malarstwie romantycznym ma również bardziej sielankowe oblicze, o czym jeszcze będzie mowa. Do cech malarstwa romantycznego należy zaliczyć także bogactwo kolorystyczne oraz kontrastowe potraktowanie światłocienia. Poza tym w przeciwieństwie do późniejszego impresjonizmu i ekspresjonizmu mamy do czynienia z delikatnością faktury.

Malarstwo romantyczne – główne nurty

Malarstwo romantyczne nie jest jednolite, można w nim wyróżnić cztery nurty: jasny, ciemny, zaangażowany i intertekstualny. Pierwszy z nich ma charakter sielankowy, dominują równiny lub łagodne wzniesienia, spokojne niebo, bujna roślinność, motywy architektoniczne i idylliczna nastrojowość. 

Do nurtu jasnego należą: John Constable, Samuel Palmer, Phillip Otto Runge, większość prac Thomasa Cole’a, Jaspera Francisa Cropseya, Oswalda Achenbacha, pejzaże Johana Jacoba Freya, a z polskich malarzy – dzieła Jana Nepomucena Głowackiego i Chrystiana Breslauera. Nurt ten ma swoje źródła w pejzażach Petera Paula Rubensa i Rembrandta. Najbardziej chyba modelowym obrazem, należącym do tego nurtu, jest Katedra w Salisbury, widok od strony gruntów biskupich Johna Constable’a. Na pierwszym planie mamy park i pasące się krowy. Po lewej stronie obrazu artysta umieścił spacerującą parę. W głębi znajduje się katedra, odmalowana z niezwykłą precyzją i pieczołowitością. Nastrój tego obrazu jest zdecydowanie sielankowy.

Nurt ciemny charakteryzuje się mroczną atmosferą, przedstawianiem groźnej i nieokiełznanej przyrody, monumentalnych gór, ruin, cmentarzy czy krajobrazów skąpanych we mgle. Najbardziej modelowym przedstawicielem tego nurtu jest Caspar David Friedrich. Admiratorami ruin i cmentarzy są także Carl Blechen i Karl Friedrich Lessing. Do nurtu ciemnego należy zaliczyć również nokturny Abrahama i Sebastiana Petherów, gdzie w poświacie księżyca majaczą drzewa, budynki lub ich ruiny. Skoro mowa o nokturnach, kontynuatorem tego nurtu będzie spóźniony romantyk – John Atkinson Grimshaw. Do nurtu tego należą również marynistyczne dzieła Marcusa Larsona, Andreasa Achenbacha i Alberta Bierstadta, gdzie statki płoną lub są miotane przez burze i sztormy. Nurt ciemny reprezentują także apokaliptyczne wizje Johna Martina oraz Francisa Danby’ego, inspirowane Biblią. Źródła tego nurtu można znaleźć w niektórych obrazach Rembrandta, takich jak Odpoczynek w czasie ucieczki do Egiptu czy Burza na Jeziorze Galilejskim. Przede wszystkim jednak będą to dzieła Jacoba van Ruisdaela (Cmentarz żydowski, Pejzaż z ruinami wieży), nokturny Aerta van der Neera, obrazy Josepha Verneta, ukazujące roztrzaskane statki, prace Josepha Wrighta, przedstawiające płonące chaty, wreszcie Nocne mary Johanna Heinricha Fussli’ego. Kontynuatorem nurtu ciemnego będzie symbolista Arnold Bocklin.

Nurt zaangażowany charakteryzuje te obrazy, które stanowią komentarz do wydarzeń społeczno-politycznych. Najsłynniejszym obrazem jest tutaj Wolność wiodąca lud na barykady Eugene’a Delacroix, ale oczywiście jest ich więcej, by wymienić chociażby Masakrę na Chios tegoż malarza czy Tratwę Meduzy Theodore’a Gericaulta. W polskim malarstwie do nurtu tego należy chociażby Wzięcie Arsenału Marcina Zalewskiego, który wprawdzie pozostawał pod wpływem neoklasycyzmu, ale tworzył w epoce romantycznej.

Pionierem ostatniego nurtu, intertekstualnego, jest William Blake, którego obrazy nawiązują do Biblii i literatury. Kontynuatorami tego nurtu będą przede wszystkim prerafaelici: Dante Gabriel Rosetti, Edward Burne Jones, Ford Madox Brown, John Everett Millais, John William Waterhouse i William Holman Hunt. Najsłynniejszymi obrazami z tego nurtu są Ofelia Millaisa oraz Pani z Shalott Waterhouse’a. 

Trzeba od razu zaznaczyć, że niekiedy nurty te zachodzą na siebie, łączą się w jednym dziele. Przykładem jest chociażby Barka Dantego Delacroix, mieszcząca się zarówno w nurcie interseksualnym, jak i ciemnym. Bardzo rzadko twórczość danego artysty mieści się wyłącznie w jednym nurcie. Nawet Friedrich ma w swoim dorobku sielankowe...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Polonistyka"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy