Dołącz do czytelników
Brak wyników

Praktyczny Przewodnik Nauczyciela

19 maja 2022

NR 47 (Maj 2022)

Język w służbie opresji, czyli o „marcowym gadaniu”

0 171
Grupa wiekowa Szkoły ponadpodstawowe
Czas trwania 1 godzina lekcyjna
Zagadnienia edukacyjne
  • Propaganda czasów Marca 1968 jako przykład politycznej manipulacji.
  • Perswazyjna funkcja języka w przekazie propagandowym. 
  • Marzec 1968 w kontekście trudnej historii polskich Żydów
Cele operacyjne Uczeń/uczennica na lekcji:
  • rozpoznaje specyfikę tekstów propagandowych,
  • rozpoznaje słownictwo o charakterze wartościującym,
  • odróżnia słownictwo neutralne od słownictwa o zabarwieniu emocjonalnym,
  • rozpoznaje i określa funkcje tekstu ze szczególnym uwzględnieniem funkcji perswazyjnej,
  • rozróżnia pojęcia manipulacji, dezinformacji i stereotypu – rozpoznaje te zjawiska w tekstach i je charakteryzuje,
  • wskazuje i rozróżnia cele perswazyjne w wypowiedzi nieliterackiej,
  • rozumie zjawisko nowomowy; określa jego cechy i funkcje w tekście
Formy i metody pracy
  • heureza, 
  • praca z tekstem, 
  • burza mózgów

Wstęp

Proponowany scenariusz zajęć osnuty został wokół wątków i tematów poruszonych w filmie Marzec ‘68 w reżyserii Krzysztofa Langa. Seans powinien poprzedzić przeprowadzenie lekcji. Film w rzetelny sposób ilustruje wydarzenia związane z szeregiem społeczno-politycznych procesów, które zapisały się w historii jako wypadki marcowe 1968 roku. Melodramatyczna opowieść o miłości dwojga młodych ludzi stała się dla twórców przyczynkiem do opowiedzenia o wielu aspektach tamtego czasu: od rozpętanej przez komunistyczną władzę antysemickiej kampanii, przez studencki bunt, po represje wymierzone w świat kultury i środowisko inteligenckie. Marzec ‘68 przekonująco portretuje również wpływ ówczesnej medialno-politycznej nagonki na życie bohaterów, dzięki czemu okazuje się także cennym punktem wyjścia do rozmowy na temat językowych mechanizmów propagandy – dlatego też warto rozważyć realizację niniejszego scenariusza bezpośrednio po wcześniejszym opracowaniu Roku 1984 George’a Orwella. Ponadto omawiany film przez wzgląd na wielokrotne odwołania do symboliki związanej z Holocaustem i tragiczną historią polskich Żydów może posłużyć jako istotny kontekst do wcześniej omówionych tekstów literackich znajdujących się w podstawie programowej – a przede wszystkim utworów Tadeusza Borowskiego, Hanny Krall i Zofii Nałkowskiej. 

POLECAMY

Otwierająca dyskusja

Rozpoczynając zajęcia, nauczyciel(ka) zapisuje na tablicy słownikową definicję terminu syjonizm:
 

syjonizm – żydowski ruch polityczny powstały w Europie w 80. latach XIX w., mający na celu utworzenie, a potem umocnienie państwa Izrael”1.


Następnie nauczyciel(ka) inicjuje dyskusję na temat kontekstu, w jakim termin ten używany jest w filmie Marzec ‘68. Istotne jest, by w czasie rozmowy zwrócić uwagę uczniów, że za każdym razem, gdy bohaterowie używają słowa „syjonizm” lub „syjonista”, nie odnoszą się do literalnego znaczenia tego pojęcia, a jedynie do znaczenia, jakie nadała mu ówczesna propaganda. Pomocnym tekstem źródłowym pozwalającym na przybliżenie młodzieży wspomnianego zagadnienia może być notatka prof. Michała Głowińskiego z 4 października 1968 roku, który analizując język marcowej kampanii propagandowej, następująco pisał o tym, jak ówczesna prasa posługiwała się tym terminem:
 

„Jeszcze przed dwoma laty przeciętny człowiek mógł nie słyszeć tego słowa, a jeśli nawet słyszał, to z pewnością nie zdawał sobie dokładnie sprawy z jego znaczenia, wiedział tylko, że to coś, co wiąże się ze sprawami żydowskimi. Świadczy o tym fakt, że w marcu br., a więc w kulminacyjnym momencie antysyjonistycznej histerii, „Trybuna Ludu” ogłosiła artykuł informujący, co to jest syjonizm (nadchodziły do redakcji liczne listy z pytaniami). Inny przykład braku orientacji to słynne transparenty, podobno pokazywane nawet w telewizji: „Syjoniści do Syjamu”. Za sprawą ofensywy ideologicznej naszej marksistowsko-leninowskiej partii słowo to weszło do języka potocznego. Oznacza ono jednak nie zwolennika określonej doktryny politycznej, jest po prostu synonimem Żyda. W tym znaczeniu używane jest ono przez propagandę, mimo podziału na dobrych i złych Żydów, jaki lansował Gomułka w przemówieniu z 19 marca. […]”2

 

Ważne jest, by w czasie dyskusji nauczyciel(ka) zwrócił(a) uwagę uczniów na manipulację dokonaną w przekazie propagandowym: by zdjąć z siebie oskarżenia o prześladowanie konkretnej mniejszości etnicznej, władza komunistyczna posłużyła się terminem zastępczym, któremu poprzez zmasowaną medialno-polityczną kampanię nadano nowe znaczenie. W ten sposób jawnie antysemicka nagonka zyskała miano „walki z syjonizmem”.

Na tym etapie warto także powiązać powyższe rozważania z zaczerpniętym z Orwellowskiego Roku 1984 pojęciem nowomowy – specyficznego języka właściwego totalitarnej propagandzie. Opisana wyżej przez prof. Głowińskiego manipulacja doskonale wpisuje się bowiem w podstawową funkcję nowomowy, jaką jest fałszowanie rzeczywistości i narzucenie społeczeństwu określonego punktu widzenia. 

Analiza przekazu propagandowego

Kolejna część zajęć poświęcona jest analizie konkretnego przykładu marcowej propagandy – ulotki, która była rozprowadzana wśród strajkujących studentów w czasie wieców w marcu 1968 roku. Zanim nauczyciel(ka) przekaże uczniom wspomniany tekst, powinien/powinna przeprowadzić krótką powtórkę dotyczącą tych fragmentów Marca ‘68, które koncentrują się na temacie studenckich protestów. Ważne, by uczniowie rozumieli motywacje stojące za zrywem młodych ludzi przeciw obłudzie władzy. Losy Janka i Hani są dobrą ilustracją ówczesnych emocji i z całą pewnością pozwolą na wnikliwe omówienie tego zagadnienia. 

Następnie nauczyciel(ka) rozdaje uczniom tekst ulotki (załącznik nr 1), prosząc o jego uważną lekturę. Gdy klasa zapozna się z materiałem źródłowym, nauczyciel(ka) przypomina uczniom zagadnienia związane z funkcjami języka, ze szczególnym uwzględnieniem funkcji perswazyjnej, która najsilniej manifestuje się właśnie w tekstach o charakterze propagandowym. Dzieje się tak dlatego, że celem tego typu treści jest bezpośrednie wpływanie na światopogląd i zachowanie odbiorców. Kolejny etap zajęć polega na przeprowadzeniu ogólnoklasowej burzy mózgów, której celem będzie wykazanie specyficznych cech języka propagandy. Zadaniem nauczyciela/nauczycielki jest wskazanie uczniom charakteryzujących go elementów oraz moderowanie dyskusji w taki sposób, by wspólnie z uczniami odnaleźć w tekście ich konkretne przykłady. Burzę mózgów można przeprowadzić, posiłkując się tabelą.

 

CECHA PRZYKŁADY
narzucanie opinii
  • Już w pierwszym akapicie pada stwierdzenie, że wydarzenia na UW „budzą niepokój i wstręt wśród większości uczącej się młodzieży”.
  • Bezpośrednie zwroty (np. „Koleżanki i koledzy!”) mają sugerować, że publikacja pochodzi z wnętrza społeczności i wyraża pogląd większości. 
zakłamywanie rzeczywistości
  • Insynuowanie, że za studenckim protestem stoją „bankruci polityczni i określone środowisko syjonistyczne”.
  • Przekonywanie, że „za hasłami o obronie pokrzywdzonych, demokracji i wolności kryją się” nieczyste intencje.
operowanie dychotomicznymi, kontrastowymi podziałami świata
  • Dzielenie społeczności studenckiej na...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Polonistyka"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy