Dołącz do czytelników
Brak wyników

Akademia rozwoju nauczyciela

13 grudnia 2017

NR 16 (Styczeń 2017)

Jak nauczyciel ukierunkowany na rozwój ucznia wspiera jego aktywność i zaangażowanie w trakcie czytania klasyki

504

Co by było, gdyby?

Wielkie osiągnięcia zaczynają się od wielkich pytań.
Joseph S. Edwards

POLECAMY

Pewnego razu na jednym z tutorialów poprosiłam swojego tutee o podanie dziesięciu dowolnych słów, z którymi mógłby się identyfikować. Pomimo zaskoczenia oraz trudności wymienił leksemy, które zostały potraktowane jako punkt wyjścia do naszej współpracy. Wyrazy te stały się bazą do stworzenia eseju traktującego o czytaniu i interpretowaniu wybranej przez studenta lektury. Szukając idealnego rozwiązania na wspieranie aktywności i zaangażowania w trakcie pracy nad tekstem postawiłam pytanie: „Co by było, gdybym stwarzała sytuacje wymagające twórczego myślenia?”. Z pomocą przyszedł mi Jerzy Pilch, który na papierowej serwetce, wydobytym z kieszeni ołówkiem firmy UHU, wypisał dziesięć słów swojego życia, a raczej dziesięć swoich słów w felietonie o takim właśnie tytule. Zainspirowany Camusem Mentzel, zainspirował Pilcha, ten 
z kolei ideę podał dalej. Dziękuję.

Zastosowana przeze mnie metoda to analogia do badania podejmowanego przez humanistę nad znaczeniem słów w tekstach kultury, szczególnie zaś w tekstach klasyków. Zarówno w jednym, jak i w drugim przypadku uobecnia się dla mnie ta sama perspektywa oglądu zjawiska – słuchanie, zaciekawienie oraz kreatywność. Akt twórczy stanowi swoisty proces poznawczy oraz denotacyjny, zatem próba jego dekodowania to również w pewnym sensie odkrywanie swojej tożsamości przez poznającego oraz badającego, a także tożsamości otaczającego świata, ludzi, zjawisk. Dzieje się to wraz z wybraną przeze mnie metodologią: językoznawczą (semantyczno-leksykalną), historycznoliteracką (hermeneutyczną) czy wybraną szkołą (biografizm, krytyka emocjonalna, feministyczna). Rekonstruując świat mówiącego, objaśniam jednocześnie świat sobie poprzez czytanie i interpretowanie innych światów. Idąc wspomnianym tropem, badam i interpretuję różne teksty, a narzędzi mam wiele.

Czytając i interpretując klasykę, analizuję nie tylko fizyczne wytwory same w sobie, a także różne ich konteksty kulturowe, historyczne, antropologiczne, społeczne, dzięki którym i w których one istnieją. Tekst mogę odizolować od autora, kontekstu historycznego, intertekstualnych nawiązań, mogę również pominąć badania statystyczne, ukształtowanie stylu, składni. Tekst mogę pociąć na kawałki, przepuścić przez sito różnorodnych analiz. Tekst jednak jest dla mnie jak człowiek, który go powołał do życia. To byt społeczny, osadzony w odpowiednim miejscu i czasie, z taką, a nie inną historią. Historia ta natomiast to nic innego jak odbicie świata nadawcy. Powstały obraz jest interpretowalny. Zawsze pozostają pytania o grę nadawcy z odbiorcą – o moje kompetencje odbiorcy. To pytania o otwartość mojego umysłu, wrażliwość oraz tolerancję na język – świat drugiego człowieka.

Idąc tym tropem, rozpoczynam własną grę nadawcy tekstu z jego odbiorcami pod nazwą otwarty umysł. Na rozgrzewkę proponuję dwadzieścia pytań rozwojowych dla każdego nauczyciela ukierunkowanego na rozwój ucznia, który chce i potrafi wspierać jego aktywność i zaangażowanie w trakcie czytania klasyki. Zainspirował mnie Ellis Paul Torrance swoim zbiorem reguł stymulujących twórcze myślenie, który to zestaw stał się punktem wyjścia do sformułowania listy pytań. Zapraszam do kreatywnego działania!

Pytać, aby myśleć, myśleć, aby pytać

Nie staraj się poznać odpowiedzi, spróbuj zrozumieć pytanie. 
Konfucjusz

„Nauczyciele często zadają pytania i wymagają od uczniów odpowiedzi. Uczenie polega właśnie na zadawaniu pytań – ktoś nam je zadaje lub zadajemy je sobie sami. Bez dobrych pytań nie ma nauczania”. Myśląc o wykorzystaniu pytań w czytaniu klasyki na lekcjach polskiego, mam nieodpartą potrzebę uczynienia punktem wyjścia moich rozważań koncepcję pytań kluczowych jako elementu oceniania kształtującego w praktyce. Autorką cytowanej myśli jest Danuta Sterna, ekspertka Centrum Edukacji Obywatelskiej, które poprzez program „Szkoła Ucząca Się” pomaga uczniom skuteczniej się uczyć. 

Rekonstruując świat mówiącego, objaśniam jednocześnie świat sobie poprzez czytanie i interpretowanie innych światów.

 

Pytania, w zależności od formy i kontekstu, mogą otwierać lub zamykać komunikację. Z jednej strony służą one zebraniu informacji, rozwijaniu, podtrzymaniu relacji z innymi, sprawdzeniu, co rozumiemy, czego się uczymy, wyjaśnianiu, potwierdzaniu usłyszanych treści, z drugiej zaś strony – mogą mieć charakter kontrolowania, egzekwowania, zastraszania, manipulowania. Mnie jednak zależy na takich pytaniach, które stymulują kreatywność i innowację, wzmacniają współpracę, otwierają możliwości, pomagają rozwiązywać konflikty oraz mają pozytywny wpływ na rozwój ucznia, wspierają jego aktywność i zaangażowanie. W trakcie czytania klasyki pytania mają za zadanie zaciekawić lekturą, zmotywować do pracy nad nią, natchnąć do interpretacji dzieła oraz pomóc odnaleźć najlepsze odpowiedzi. 

Stawianie dobrych, otwartych, wzmacniających pytań to umiejętność, której można i trzeba się uczyć. To jedna z kluczowych kompetencji z zakresu niedyrektywnej komunikacji werbalnej. Doskonalenie jej ma zasadniczy wpływ na prawidłowe i efektywne prowadzenie dyskursu mieszczącego się w ramach procesu uczenia (się) ucznia i nauczyciela. Jako argument posłuży mi krótkie ćwiczenie pochodzące z książki Marilee Adams Myślenie pytaniami. Zastanówmy się i przypomnijmy sobie, kiedy natknęliśmy się na pytanie prowadzące do jakiejś pozytywnej zmiany 
w naszym życiu. To może być pytanie, które ja zadałam albo ktoś zadał je mnie. Pomyślmy: „Jak brzmiało to pytanie?”, „Jaki efekt wywołało?”, „Co było w tym pytaniu, co wywołało taką zmianę?”, „Co by się nie wydarzyło, gdyby to pytanie nie zostało zadane?”.

Zadawanie pytań wymaga świadomości ich struktury, łączy się z celem oraz intencją, w jakich użył je mówiący. Komunikaty typu: „Po co mi to wszystko?” mają deliberatywny charakter, tj. mówiący zadaje pytanie sobie, wyrażając określone emocje, lub: „Kto to widział takie rzeczy?!” są nacechowanym stylistycznie pytaniem retorycznym. W przypadku zdania pytajnego komunikacja polega na tym, że: „mówiący domaga się udzielenia mu odpowiedniej informacji”. Jak podaje Encyklopedia językoznawstwa ogólnego: „Zdania pytajne dzielimy na rozstrzygające i uzupełniające. Za pomocą pierwszych szukamy potwierdzenia lub zaprzeczenia danej treści, drugie służą do zwracania się do słuchacza o uzupełnienie informacji jakimś brakującym szczegółem”. Różne typy pytań wpływają na poczucie świadomości oraz odpowiedzialności nadawcy pytania oraz jego odbiorcy. Nie każde zdanie pytajne jest rzeczywistym pytaniem. Pytania mają odmienną efektywność, zatem warto stawiać na te otwarte, problemowe, kluczowe, które tworzą przestrzeń do dialogu z klasyką. 

Fantastyczne wyjaśnienie, czyli co by było, gdyby nauczyciel(-ka)…

■    Cenił(-a) myślenie twórcze ucznia?
■    Czynił(-a) ucznia bardziej wrażliwym i otwartym na środowisko?
■    Zachęcał(-a) do zadawania pytań, eksperymentowaniai manipulowania rzeczami i ideami?
■    Uczył(-a) sposobów systematycznego sprawdzania każdego pomysłu?
■    Strzegł(-a) się przed narzucaniem sztywnych schematów poznawczych?
■    Rozwijał(-a) twórczą atmosferę?
■    Uczył(-a) tolerancji w stosunku do nowych lub różnorodnych idei?
■    Uczył(-a) cenić własne pomysły?
■    Uczył(-a) umiejętności unikania niepotrzebnej kary ze strony kolegów?
■    Dostarczał(-a) wiedzy o procesie twórczym?
■    Rozwiewał(-a) trwogę przed arcydziełem?
■    Wspierał(-a) i darzył(-a) zaufaniem uczenie się inicjowane przez samego ucznia?
■    „Zabijał(-a) uczniowi ćwieka”?
■    Stwarzał(-a) sytuacje wymagające twórczego myślenia?
■    Tworzył(-a) sytuacje wymagające zarówno aktywności, jak i spokoju?
■    Udostępniał(-a) środki do realizacji pomysłów?
■    Popierał(-a) zwyczaj pełnej realizacji pomysłów?
■    Rozwijał(-a) konstruktywny krytycyzm?
■    Wspierał(-a) zdobywanie wiedzy z różnych dziedzin?
■    Był(-a) śmiałym, pełnym animuszu nauczycielem?

CZARNO-BIAŁA LISTA PYTAŃ I ODPOWIEDZI

Wisława Szymborska Pytania zadawane sobie

„Co jest treścią uśmiechu i podania ręki?”

Co jest ważne?

   

„Czy nigdy w powitaniach nie jesteś daleka, 
tak jak bywa daleki człowiek od człowieka, 
gdy wyda sąd niechętny pierwszego wejrzenia?”

Jaki jestem? 

   

„Czy każdą dolę ludzką otwierasz jak 
książkę, nie w czcionce, nie w jej kroju szukając wzruszenia?”

Co czuję?

   

„Czy na pewno, czy wszytko odczytujesz 
z ludzi?”

Co widzę?

   

„Jak obliczysz straty?”

Jakie mam zasoby?

   

„Czy wiesz, że przyjaźń trzeba współtworzyć jak miłość?” 

Jaką ma to dla mnie wartość?

   

„A czy w błędach przyjaciół twej winy nie było?”

Czego uczą mnie błędy?

   

„Ile łez obeschło, zanim przyszłaś na pomoc?”

Kto mnie wspiera?

   

„Czy nie lekceważysz pojedynczej minuty łzy 
i skurczu twarzy?” 

Ile mam czasu?

   

„Czy nigdy nie wymijasz cudzego wysiłku?”

Co więcej mogę zrobić?

   

„Czy w ludziach wobec ludzi wszystko jest najprostsze?”

Co potrzebuję?

   

KWESTIONARIUSZ ANKIETY

Stanisław Barańczak Wypełnić czytelnym pismem

WYPEŁNIĆ CZYTELNYM PISMEM

1 Urodzony?

(niepotrzebne skreślić)

  TAK      NIE  
2 Dlaczego „tak”?

(uzasadnić)

     
3 Gdzie, kiedy, po co, dla kogo żyje?  
     
4 Z kim się styka powierzchnią mózgu, 
z kim jest zbieżny częstotliwością pulsu?
 
     
5 Krewni za granicą skóry?  
  TAK      NIE  
6 Dlaczego „nie”?

(uzasadnić)

     
7 Czy się kontaktuje z prądem krwi epoki?   
  TAK      NIE      
8 Czy pisuje listy do samego siebie?  
  TAK      NIE      
9 Czy korzysta z telefonu zaufania?   
  TAK      NIE  
10 Czy żywi i czym żywi nieufność?  
     
11 Skąd czerpie środki utrzymania się 
w ryzach nieposłuszeństwa?
 
     
12 Czy jest posiadaczem majątku 
trwałego lęku?
 
     
13 Znajomość obcych ciał i języków?  
     
14 Ordery, odznaczenia, piętna?  
     
15 Stan cywilnej odwagi?  
     
16 Czy zamierza mieć dzieci?  
  TAK      NIE  
17 Dlaczego „nie”?      
     

 

UŁÓŻ 20 PYTAŃ DO PODANYCH ZDAŃ

„Bezkształtna masa, amorficzny stwór, zatomizowany świat, tłum bez formy i konstrukcji. Waszego świata już nie można nawet rozsadzić. Sam się rozlazł”. (Sławomir Mrożek Tango)

Pytania:

„Ciebie nie łatwo byłoby zmusić do zeznań. To znaczy... gdybyś miał coś do powiedzenia... I pomyśleć, że taki talent się marnuje. Ale cóż, tak już jest świat urządzony. Ci, którzy nie powinni mówić, mówią. A ci, którzy mogliby nie powiedzieć, nie mają nic do powiedzenia”. (Sławomir Mrożek Emigranci) 

Pytania:

„Świat przeszkadza mi w życiu”.
(Sławomir Mrożek Dziennik. Tom 1. 1962–1969)

Pytania:

 

PRZEKSZTAŁĆ PROBLEMY W NOWE ROZWIĄZANIA

PROBLEM

ROZWIĄZANIA

puszka Pandory
(Mitologia)

 

szkatułka z pieniędzmi Harpagona 
(Molier Skąpiec)

 

skrzypce
(Henryk Sienkiewicz Janko Muzykant)

 

kamizelka
(Bolesław Prus Kamizelka)

 

 

PODAJ JAK NAJWIĘCEJ OKREŚLEŃ KOŃCZĄCYCH ZDANIE

  epitety metafory porównania

personifikacje

Codziennie patrz na świat, jakbyś…
(Éric-Emmanuel Schmitt Oskar i Pani Róża)  

       

Dobrze widzi się tylko sercem, najważniejsze jest…
(Antoine de Saint-Exupéry Mały Książę)      

       

Jest taka cierpienia granica, za którą…
(Czesław Miłosz Walc)         

       

 

Podaj 10 nowych zastosowań

podkowa

(Stanisław Wyspiański Wesele)    

 

jabłko

(Biblia)

 

rękawiczka

(Friedrich Schiller Rękawiczka)         

 

 

Dokończ w oryginalny sposób tekst

„Niosła obrzydliwe, niepokojąco żółte kwiaty. Diabli wiedzą, jak się te kwiaty nazywają, ale są to pierwsze kwiaty, jakie się wiosną pokazują w Moskwie. (…) Skręciła z Twerskiej w zaułek i wtedy się obejrzała. (…) Szły Twerską tysiące ludzi, ale zaręczam panu, że ona zobaczyła tylko mnie jednego i popatrzyła na mnie (…). Posłuszny owemu żółtemu znakowi losu ja również skręciłem w zaułek i ruszyłem jej śladem. (…) I proszę sobie wyobrazić, że to właśnie ona odezwała się nieoczekiwanie:
– Podobają się panu moje kwiaty?
Miłość napadła na nas tak, jak napada w zaułku wyrastający spod ziemi morderca, i poraziła nas oboje od razu. Tak właśnie razi grom albo nóż bandyty! (…)”.

(Michał Bułhakow Mistrz i Małgorzata)

Kreatywność ucznia, kreatywność nauczyciela

Logika zaprowadzi cię z punku A do punktu B. 
Wyobraźnia zaprowadzi cię wszędzie.
Albert Einstein

Piątkowy poranek, jakiś czas temu, kiedy byłam jeszcze studentką, sala wykładowa na pierwszym piętrze tarnowskiej PWSZ. Jak zawsze z niecierpliwością czekam na zajęcia z metodyki. Zastanawiam się, co tym razem wydarzy się ciekawego. Do sali wchodzi mój ulubiony wykładowca. Oczywiście z głową pełną inspirujących pomysłów, z teczką pełną papierów w jednej ręce, w drugiej zaś z paczką podręczników oraz zbiorem przeróżnych pomocy dydaktycznych. Wszystko rozkłada na biurku tak, że trudno wepchnąć filiżankę z kawą. Wreszcie przemawia: „To jest krzesło”. Stawia je na ławce i pyta: „Co to jest? Do czego służy? Jak wygląda? Jak je można inaczej nazwać?”. Do dzisiaj mam te zajęcia przed oczami, widzę je, słyszę i czuję. Właściwie to od nich zaczęło się moje zamiłowanie do uczenia, do nauczania, do edukacji. Miałam szczęście spotkać na swojej drodze wybitnego metodyka. Dzięki Panu Zdzisławowi Krupie odkryłam te i inne kreatywne pomysły na zajęcia czerpane ze skarbnicy lektur Stanisława Bortnowskiego, Witolda Bobińskiego, Małgorzaty Taraszkiewicz, Edwarda de Bono i innych, które gorąco polecam jako kapitalną lekturę.

A teraz kilka słów o zwykłości i niezwykłości czytania klasyki. „Lekcje zwykłe to lekcje bez nadzwyczajnego pomysłu, pospolite, codzienne, co nie znaczy, że wyrobnicze. Nie unikniemy ich, bo poetą-nauczycielem tylko się bywa. Musimy jednak pokonywać przeciętność i dążyć do odkryć. Przeciwnikami naszej inwencji będą: lenistwo, przyzwyczajenie, bezpieczna powtarzalność, lęk przed ośmieszeniem się, obawa, że się nie uda”...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Polonistyka"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy