Dołącz do czytelników
Brak wyników

Akademia rozwoju nauczyciela

13 grudnia 2017

NR 16 (Styczeń 2017)

Jak nauczyciel ukierunkowany na rozwój ucznia wspiera jego aktywność i zaangażowanie w trakcie czytania klasyki

0 13

Co by było, gdyby?

Wielkie osiągnięcia zaczynają się od wielkich pytań.
Joseph S. Edwards

Pewnego razu na jednym z tutorialów poprosiłam swojego tutee o podanie dziesięciu dowolnych słów, z którymi mógłby się identyfikować. Pomimo zaskoczenia oraz trudności wymienił leksemy, które zostały potraktowane jako punkt wyjścia do naszej współpracy. Wyrazy te stały się bazą do stworzenia eseju traktującego o czytaniu i interpretowaniu wybranej przez studenta lektury. Szukając idealnego rozwiązania na wspieranie aktywności i zaangażowania w trakcie pracy nad tekstem postawiłam pytanie: „Co by było, gdybym stwarzała sytuacje wymagające twórczego myślenia?”. Z pomocą przyszedł mi Jerzy Pilch, który na papierowej serwetce, wydobytym z kieszeni ołówkiem firmy UHU, wypisał dziesięć słów swojego życia, a raczej dziesięć swoich słów w felietonie o takim właśnie tytule. Zainspirowany Camusem Mentzel, zainspirował Pilcha, ten 
z kolei ideę podał dalej. Dziękuję.

Zastosowana przeze mnie metoda to analogia do badania podejmowanego przez humanistę nad znaczeniem słów w tekstach kultury, szczególnie zaś w tekstach klasyków. Zarówno w jednym, jak i w drugim przypadku uobecnia się dla mnie ta sama perspektywa oglądu zjawiska – słuchanie, zaciekawienie oraz kreatywność. Akt twórczy stanowi swoisty proces poznawczy oraz denotacyjny, zatem próba jego dekodowania to również w pewnym sensie odkrywanie swojej tożsamości przez poznającego oraz badającego, a także tożsamości otaczającego świata, ludzi, zjawisk. Dzieje się to wraz z wybraną przeze mnie metodologią: językoznawczą (semantyczno-leksykalną), historycznoliteracką (hermeneutyczną) czy wybraną szkołą (biografizm, krytyka emocjonalna, feministyczna). Rekonstruując świat mówiącego, objaśniam jednocześnie świat sobie poprzez czytanie i interpretowanie innych światów. Idąc wspomnianym tropem, badam i interpretuję różne teksty, a narzędzi mam wiele.

Czytając i interpretując klasykę, analizuję nie tylko fizyczne wytwory same w sobie, a także różne ich konteksty kulturowe, historyczne, antropologiczne, społeczne, dzięki którym i w których one istnieją. Tekst mogę odizolować od autora, kontekstu historycznego, intertekstualnych nawiązań, mogę również pominąć badania statystyczne, ukształtowanie stylu, składni. Tekst mogę pociąć na kawałki, przepuścić przez sito różnorodnych analiz. Tekst jednak jest dla mnie jak człowiek, który go powołał do życia. To byt społeczny, osadzony w odpowiednim miejscu i czasie, z taką, a nie inną historią. Historia ta natomiast to nic innego jak odbicie świata nadawcy. Powstały obraz jest interpretowalny. Zawsze pozostają pytania o grę nadawcy z odbiorcą – o moje kompetencje odbiorcy. To pytania o otwartość mojego umysłu, wrażliwość oraz tolerancję na język – świat drugiego człowieka.

Idąc tym tropem, rozpoczynam własną grę nadawcy tekstu z jego odbiorcami pod nazwą otwarty umysł. Na rozgrzewkę proponuję dwadzieścia pytań rozwojowych dla każdego nauczyciela ukierunkowanego na rozwój ucznia, który chce i potrafi wspierać jego aktywność i zaangażowanie w trakcie czytania klasyki. Zainspirował mnie Ellis Paul Torrance swoim zbiorem reguł stymulujących twórcze myślenie, który to zestaw stał się punktem wyjścia do sformułowania listy pytań. Zapraszam do kreatywnego działania!

Pytać, aby myśleć, myśleć, aby pytać

Nie staraj się poznać odpowiedzi, spróbuj zrozumieć pytanie. 
Konfucjusz

„Nauczyciele często zadają pytania i wymagają od uczniów odpowiedzi. Uczenie polega właśnie na zadawaniu pytań – ktoś nam je zadaje lub zadajemy je sobie sami. Bez dobrych pytań nie ma nauczania”. Myśląc o wykorzystaniu pytań w czytaniu klasyki na lekcjach polskiego, mam nieodpartą potrzebę uczynienia punktem wyjścia moich rozważań koncepcję pytań kluczowych jako elementu oceniania kształtującego w praktyce. Autorką cytowanej myśli jest Danuta Sterna, ekspertka Centrum Edukacji Obywatelskiej, które poprzez program „Szkoła Ucząca Się” pomaga uczniom skuteczniej się uczyć. 

Rekonstruując świat mówiącego, objaśniam jednocześnie świat sobie poprzez czytanie i interpretowanie innych światów.

 

Pytania, w zależności od formy i kontekstu, mogą otwierać lub zamykać komunikację. Z jednej strony służą one zebraniu informacji, rozwijaniu, podtrzymaniu relacji z innymi, sprawdzeniu, co rozumiemy, czego się uczymy, wyjaśnianiu, potwierdzaniu usłyszanych treści, z drugiej zaś strony – mogą mieć charakter kontrolowania, egzekwowania, zastraszania, manipulowania. Mnie jednak zależy na takich pytaniach, które stymulują kreatywność i innowację, wzmacniają współpracę, otwierają możliwości, pomagają rozwiązywać konflikty oraz mają pozytywny wpływ na rozwój ucznia, wspierają jego aktywność i zaangażowanie. W trakcie czytania klasyki pytania mają za zadanie zaciekawić lekturą, zmotywować do pracy nad nią, natchnąć do interpretacji dzieła oraz pomóc odnaleźć najlepsze odpowiedzi. 

Stawianie dobrych, otwartych, wzmacniających pytań to umiejętność, której można i trzeba się uczyć. To jedna z kluczowych kompetencji z zakresu niedyrektywnej komunikacji werbalnej. Doskonalenie jej ma zasadniczy wpływ na prawidłowe i efektywne prowadzenie dyskursu mieszczącego się w ramach procesu uczenia (się) ucznia i nauczyciela. Jako argument posłuży mi krótkie ćwiczenie pochodzące z książki Marilee Adams Myślenie pytaniami. Zastanówmy się i przypomnijmy sobie, kiedy natknęliśmy się na pytanie prowadzące do jakiejś pozytywnej zmiany 
w naszym życiu. To może być pytanie, które ja zadałam albo ktoś zadał je mnie. Pomyślmy: „Jak brzmiało to pytanie?”, „Jaki efekt wywołało?”, „Co było w tym pytaniu, co wywołało taką zmianę?”, „Co by się nie wydarzyło, gdyby to pytanie nie zostało zadane?”.

Zadawanie pytań wymaga świadomości ich struktury, łączy się z celem oraz intencją, w jakich użył je mówiący. Komunikaty typu: „Po co mi to wszystko?” mają deliberatywny charakter, tj. mówiący zadaje pytanie sobie, wyrażając określone emocje, lub: „Kto to widział takie rzeczy?!” są nacechowanym stylistycznie pytaniem retorycznym. W przypadku zdania pytajnego komunikacja polega na tym, że: „mówiący domaga się udzielenia mu odpowiedniej informacji”. Jak podaje Encyklopedia językoznawstwa ogólnego: „Zdania pytajne dzielimy na rozstrzygające i uzupełniające. Za pomocą pierwszych szukamy potwierdzenia lub zaprzeczenia danej treści, drugie służą do zwracania się do słuchacza o uzupełnienie informacji jakimś brakującym szczegółem”. Różne typy pytań wpływają na poczucie świadomości oraz odpowiedzialności nadawcy pytania oraz jego odbiorcy. Nie każde zdanie pytajne jest rzeczywistym pytaniem. Pytania mają odmienną efektywność, zatem warto stawiać na te otwarte, problemowe, kluczowe, które tworzą przestrzeń do dialogu z klasyką. 

Fantastyczne wyjaśnienie, czyli co by było, gdyby nauczyciel(-ka)…

■    Cenił(-a) myślenie twórcze ucznia?
■    Czynił(-a) ucznia bardziej wrażliwym i otwartym na środowisko?
■    Zachęcał(-a) do zadawania pytań, eksperymentowaniai manipulowania rzeczami i ideami?
■    Uczył(-a) sposobów systematycznego sprawdzania każdego pomysłu?
■    Strzegł(-a) się przed narzucaniem sztywnych schematów poznawczych?
■    Rozwijał(-a) twórczą atmosferę?
■    Uczył(-a) tolerancji w stosunku do nowych lub różnorodnych idei?
■    Uczył(-a) cenić własne pomysły?
■    Uczył(-a) umiejętności unikania niepotrzebnej kary ze strony kolegów?
■    Dostarczał(-a) wiedzy o procesie twórczym?
■    Rozwiewał(-a) trwogę przed arcydziełem?
■    Wspierał(-a) i darzył(-a) zaufaniem uczenie się inicjowane przez samego ucznia?
■    „Zabijał(-a) uczniowi ćwieka”?
■    Stwarzał(-a) sytuacje wymagające twórczego myślenia?
■    Tworzył(-a) sytuacje wymagające zarówno aktywności, jak i spokoju?
■    Udostępniał(-a) środki do realizacji pomysłów?
■    Popierał(-a) zwyczaj pełnej realizacji pomysłów?
■    Rozwijał(-a) konstruktywny krytycyzm?
■    Wspierał(-a) zdobywanie wie...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Polonistyka"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy