Dołącz do czytelników
Brak wyników

Praktyczny Przewodnik Nauczyciela

14 stycznia 2022

NR 45 (Styczeń 2022)

Zainteresowanie i emocje jako kluczowe elementy efektywnego treningu poznawczego uczniów

0 248

Mózg jest narządem, który odróżnia nas od innych gatunków. Tym, co czyni nas wyjątkowymi, nie jest siła naszych mięśni ani wytrzymałość kości, ale nasz mózg.

Przywołany przez Michaela S. Gazzanigę w książce Istota człowieczeństwa cytat (Gazzaniga 2020: 17) niewątpliwie wskazuje na wyjątkowość ludzkiego mózgu w porównaniu z innymi istotami żywymi, jednak autor zwraca uwagę, iż – po pierwsze – liczba dyscyplin naukowych, które zajmują się jego badaniem, spowodowała powstanie niezliczonych dziedzin wiedzy na temat mózgu, a tym samym ogromu danych, których uporządkowanie jest niemożliwe. Po drugie – odkrycia naukowe dokonane na podstawie badań mózgu, prowadzone z wykorzystaniem technik neuroobrazowania, rodzą liczne pytania, takie jak: 

POLECAMY

  • Ile jest typów informacji, które pobudzają konkretne, przypisywane im okolice mózgu? 
  • Jakie informacje aktywizują każdą z tych okolic? 
  • Dlaczego w naszym mózgu istnieją wyspecjalizowane okolice odpowiedzialne za te, a nie inne formy aktywności? 
  • Co się dzieje, kiedy nie ma w nim obszaru aktywizującego się w reakcji na dany typ informacji? 

Gazzaniga podkreśla, że wciąż wiele jest niewiadomych dotyczących tego, jak mózg kieruje ludzkimi myślami i działaniami, a jedną z fascynujących i wciąż badanych kwestii jest to, w jaki sposób myśl wydostaje się z głębi nieświadomości i staje się świadoma (Gazzaniga 2020: 19). 
Pytania o to, jak funkcjonuje mózg, coraz częściej stawiają również nauczyciele, by projektować przestrzeń rozwojową uczniów możliwie najlepiej. I chociaż mózg jest wciąż tajemniczym organem, wiemy na jego temat już tyle, że możemy wykorzystywać te informacje podczas zajęć szkolnych w taki sposób, by zapewnić dzieciom i młodzieży efektywny proces uczenia się. 

Czym jest trening poznawczy i jak go organizować?

Na to pytanie odpowiada w książce Trening poznawczy prof. Edward Nęcka, według którego, opisując treningi mentalne, należy zwrócić uwagę na ich wydatność i długotrwałość, oraz na to, czy efekty treningu się generalizują, a zatem czy obejmują one tylko sprawność, która jest ćwiczona, czy również sprawności ogólne, w tym inteligencję, a więc czy stanowią one skuteczne narzędzie usprawniania różnych funkcji umysłu (Nęcka 2018: 7, 9). Trening poznawczy jest oddziaływaniem na sprawność umysłową człowieka poprzez aktywne angażowanie jego funkcji poznawczych. Trzeba jednak mieć na uwadze to, że ze względu na ograniczenia związane z motywacją uczestników treningu powinien on trwać od dwóch do czterech tygodni, ponieważ po tym czasie mija efekt nowości, co skutkuje coraz większym znudzeniem uczestników. Ponadto należy pamiętać, że umiejętności ćwiczone podczas treningu ulegają automatyzacji, co oznacza, że zadania wykonywane są coraz szybciej i z coraz mniejszym wysiłkiem, a to potęguje poczucie nudy, która nie sprzyja procesowi uczenia się (Nęcka 2018: 13–14). Warto więc, by nauczyciele, planując zajęcia, pamiętali, że pobudzenie mózgów uczniów do myślenia jest o wiele łatwiejsze, gdy wprowadzany jest element nowości i zaskoczenia. Rutynowe działania powodują, że uczniowie pracują z coraz mniejszym zaangażowaniem.  
Profesor Edward Nęcka, opisując, na czym polega trening poznawczy, wyróżnia jako jego cechę konieczność wystąpienia zmian w architekturze umysłu. Wyjaśnia to, porównując ludzki mózg do kilkupiętrowej budowli, której poszczególne kondygnacje różnią się poziomem złożoności zachodzących tam zjawisk, co wiąże się z różną ilością czasu potrzebnego do wytworzenia się reakcji – raz są one szybkie i automatyczne, innym razem wolniejsze z uwagi na złożony system przetwarzania informacji między wejściem – percepcją, np. wzrokową, słuchową – a wyjściem, np. czynnościami motorycznymi. W przetwarzaniu informacji od bodźca do reakcji biorą udział: wiedza, procesy pamięciowe, myślenie, czyli procesy i struktury poznawcze, a także elementy motywacyjno-emocjonalne, natomiast na wyższym piętrze mózgu – budowli zlokalizowane są uwaga, kontrola poznawcza i pamięć robocza, a zatem funkcje poznawcze (Nęcka 2018: 19–23). 
Uwaga jest niezwykle ważną funkcją poznawczą pozwalającą koncentrować się na tym, co istotne, a ignorować to, co nie ma znaczenia. Można ją stymulować poprzez wprowadzanie nowości, podkreślanie tego, co się wyróżnia na tle innych elementów, nadawanie sensu i znaczenia, a także poprzez uwydatnianie, np. głośność i wyrazistość. Należy jednak uwzględniać niejednorodność konstruktu, jakim jest uwaga, której zadaniem jest również selekcjonowanie pola percepcyjnego, co powoduje na przykład wyczulenie na dane sygnały, np. zagrożenia (Nęcka 2018: 24–25). Ważne jest zatem, by zarówno nauczyciele podczas lekcji, jak i uczniowie podczas nauki w szkole i poza nią nadawali sens temu, czego się uczą, a także by informacje, które docierają do mózgów młodych ludzi, były dla nich interesujące. 
Niezwykle ważnymi umiejętnościami, które powinni nabywać podczas edukacji uczniowie, są umiejętność selekcjonowania docierających do nich bodźców, wyłaniania z szumu informacyjnego tego, co istotne, a także eksponowania tego, np. graficznie. 
Ważne jest zatem nie tylko to, by uczniowie wiedzieli, czego się mają uczyć, lecz także to, w jaki sposób mają to robić, zwłaszcza że coraz częściej mamy do czynienia ze zjawiskiem zakłócającym trening poznawczy, mianowicie z wielozadaniowością, np. czytając książkę, sięgamy po telefon, by sprawdzić pocztę elektroniczną czy przejrzeć internet, co powoduje, że skupienie uwagi staje się we współczesnym świecie towarem deficytowym, a to niewątpliwie nie wpływa pozytywnie na skuteczność efektywnego myślenia. Udowodnili to badacze z Uniwersytetu Stanforda, którzy w celu sprawdzenia rezultatów wykonywania przez prawie trzystu wielozadaniowców różnych aktywności intelektualnych, przeprowadzili badania, z których wyciągnęli następujące wnioski: u wielozadaniowców zdolność koncentracji jest gorsza niż u osób wykonujących pojedyncze aktywności, przy czym najwięcej trudności sprawia im selekcja informacji i ignorowanie tych, które nie są istotne. Efektem wielozadaniowości jest rozproszenie, co wiąże się z tym, że proces przenoszenia uwagi trwa ułamek sekundy, a tym samym, gdy zmieniamy aktywność, mózg jeszcze przez chwilę pozostaje przy tym zadaniu, na którym koncentrowaliśmy się wcześniej. 
Anders Hansen, szwedzki psychiatra, wyjaśnia zjawisko wielozadaniowości w następujący sposób: 

To, że mózg ma co pewien czas „przezbrojenia” i tkwi jeszcze przez chwilę przy poprzedniej czynności, w języku naukowym nazywa się pozostałością uwagi (ang. attention residue). W rzeczywistości, jeśli zdaje ci się, że pisanie e-maila zajmuje ci tylko kilka chwil, cena jest o wiele wyższa niż te sekundy, które mu poświęciłeś. Nie sposób dokładnie określić, jak długi jest czas owego przezbrojenia, ale wyniki badań wskazują, że po takim przeniesieniu uwagi mózg potrzebuje kilku minut na ponowne stuprocentowe skupienie się na zadaniu. 

Należy zatem uświadomić uczniom, że mózg do tego, by efektywnie myślał, potrzebuje skupienia się na jednej czynności, a więc ważne jest, by młodzi ludzie unikali sytuacji, gdy jednocześnie czytają / rozwiązują zadanie / piszą wypracowanie i co kilka minut sięgają po telefony. Jest to istotna kwestia do omówienia z uczniami, tym bardziej że, jak podkreśla szwedzki psychiatra Anders Hansen, współcześni zarówno dorośli, jak i nastolatkowie średnio co dziesięć minut sięgają po telefon, a zatem ich uwaga jest nieustannie rozpraszana, co nie sprzyja efektywnemu treningowi poznawczemu (Hansen 2020: 75–79, 181).  
Zdolność myślenia i rozwiązywania problemów zależy również od kontroli poznawczej, czyli zdolności umysłu do wpływania na przebieg własnych procesów, takich jak np. hamowanie natrętnych myśli, dostosowywanie się do zmian, utrzymywanie w pamięci celu własnej aktywności. Pozwala ona umysłowi ogarnąć chaos poprzez hamowanie dominującej reakcji, przełączanie się między zadaniami, a także aktualizację zawartości pamięci roboczej, w której zachodzą elementarne operacje przetwarzania informacji. 
Zadaniem pamięci roboczej jest godzenie bieżącego przetwarzania informacji z chwilowym utrzymywaniem w aktywnej postaci innych porcji informacji, które mimo iż w danym momencie nie są potrzebne, mogą okazać się istotne za chwilę. Ograniczona pojemność pamięci roboczej wpływa na liczbę elementów możliwych do chwilowego przechowania, na ilość czasu, który jest potrzebny, by wykonać bieżące operacje przetwarzania, oraz na możliwość szybkiego i elastycznego koncentrowania się na kolejnych reprezentacjach umysłowych (Nęcka 2018: 26–31). 
Nauczyciele powinni więc zadbać o to, by uczniowie potrafili kontrolować swój umysł poprzez umiejętność przekierowywania swoich myśli, np. w sytuacji, gdy pojawiają się choćby zniekształcenia poznawcze, czyli: 

  • myślenie czarno-białe, np. Jestem kompletną porażką. Niczego nie potrafię, 
  • perfekcjonizm, np. Powinienem być pierwszy na mecie, 
  • myśli katastroficzne, np. Na pewno nie zdam matury, 
  • negatywna generalizacja, np. Już nikomu nie można ufać, 
  • czytanie w myślach, np. On na pewno mnie nie lubi, 
  • obwinianie się, np. To wszystko moja wina, jestem beznadziejna. 

(Tannock 2014: 41–44) 

Dostrzeganie zniekształceń poznawczych pozwala wyzwolić się z pułapek, w które wpadamy, tracąc jednocześnie możliwość prowadzenia efektywnego treningu poznawczego. 
Profesor Edward Nęcka za warunek skuteczności treningu poznawczego uznaje transfer wprawy, czyli przeniesienie sprawności z zadań wykonywanych podczas ćwiczeń na inne, nieznane dotąd zadania, 
podkreślając, że od mierzenia temperatury ciała jej wysokość nie spada, a zatem pomiar efektów treningu przy użyciu procedur stanowiących podstawę ćwiczeń treningowych jest mało istotny. 
Badacz wyróżnia dwa rodzaje transferu: 

  • Transfer bliski (ang. near-transfer effect) występuje wtedy, gdy skutki treningu ujawniają się w testach lub w zadaniach angażujących ćwiczoną funkcję, ale innych niż te, z których korzystano podczas ćwiczeń. […] 
  • Transfer daleki (far-tranfer effect) następuje wtedy, gdy trenowanie jednej funkcji poprawia działanie innych sprawności poznawczych. 

Skutki treningu ulegają wówczas generalizacji, niejako rozlewają się na cały umysł, ponieważ inteligencja ogólna przejawia się w każdym zadaniu poznawczym, choć w różnym stopniu, w zależności od charakteru i wymagań zadania. Nauczyciele, projektując proces uczenia się uczniów, muszą wiedzieć, że powtarzanie tych samych operacji umysłowych skutkuje efektem samego ćwiczenia, co przejawia się w coraz szybszym i sprawniejszym wykonywaniu danej aktywności, zatem coraz lepszą automatyzacją. Brakuje natomiast refleksyjnego podejścia do zadania, co powoduje, że wprawa w wykonywaniu danego zadania nie przenosi się na umiejętność radzenia sobie w realnych życiowych sytuacjach (Nęcka 2018: 34–38). 

Co mogą robić nauczyciele, by zapewnić uczniom efektywny trening poznawczy?

Jordan Shapiro w książce Nowe cyfrowe dzieciństwo pisze: 

Przygotowanie do życia w przyszłości nie polega na praktykowaniu obsługi nowych technologii, ale raczej na zapoznaniu i wdrożeniu uczniów w nowe sposoby myślenia.    

(Shapiro 2018: 170)

Myślenie jest tym, co daje człowiekowi przewagę nad innymi „geniuszami”, takimi jak komputery czy odnoszący wielkie sukcesy Google, które stanowią tylko bladą imitację ludzkiego mózgu, ponieważ nie potrafią radzić sobie ze znaczeniem. Człowiek natomiast ma niezwykłą umiejętność myślenia, czyli złożonego aktu poznania – przetwarzania informacji w mózgu, dzięki czemu jest zdolny do radzenia sobie ze światem idei, uczuć, pragnień i doświadczeń. 

Myślenie jest procesem poznawczym, w którym mózg wykorzystuje informacje ze zmysłów, emocji, pamięci do tworzenia reprezentacji umysłowych, takich jak pojęcia, obrazy, schematy i skrypty, oraz do manipulowania nimi. 

Człowiek jako istota myśląca posiada niezwykłą zdolność asymilowania doświadczeń, obiektów czy idei do znanych kategorii umysłowych oraz do podejmowania tego samego rodzaju działania wobec nich lub nadawania im tej samej etykiety (Zimbardo, Johnson, McCann 2021: 87–90) .
Niezwykła zdolność ludzkiego mózgu pozwala na tworzenie umysłowych kategorii zwanych pojęciami, które umożliwiają człowiekowi organizowanie wiedzy. Każdy jednak tworzy pojęcia na podstawie własnych doświadczeń, dlatego rozumienie pojęć przez różnych ludzi będzie się od siebie różniło. Pamiętać o tym powinni nauczyciele, którzy chcąc rozwijać elastyczność myślenia u uczniów, oprócz powszechnych w szkołach pojęć sztucznych, które s...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Polonistyka"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy