Dołącz do czytelników
Brak wyników

Zabawy słowem i czytelnicze emocje
Scenariusz lekcji w gimnazjum

Artykuły z czasopisma | 8 grudnia 2017 | NR 11
44

Cele szczegółowe:

• wyodrębnianie w wyrazach pochodnych podstawy słowotwórczej i formantu,
• nazywanie formantów,
• tworzenie definicji,
• ćwiczenie czytania z podziałem na role,
• ćwiczenia redakcyjne

Nabywane umiejętności:

• tworzenie wyrazów pochodnych różnymi metodami,
• tworzenie definicji słowotwórczych, 
• poprawne stosowanie wyrazów w zdaniu,
• rozbudzanie zainteresowań czytelniczych

Środki 
dydaktyczne:

• Słownik języka polskiego PWN,
• Słownik synonimów,
• drewniane klocki lub kostki (do wyboru nauczyciela),
• karty z ćwiczeniami,
• kartki papieru (np. A3), flamastry

 

Przebieg lekcji

Lekcję zaczynamy od burzy mózgów. Nauczyciel prosi uczniów o skojarzenia związane z zabawą klockami i zapisuje propozycje na tablicy. Skojarzenia (np. układanie, budowle itp.) mają doprowadzić do wniosku, że tak samo jak klockami, możemy bawić się elementami języka, dokładać je do różnych wyrazów, odłączać. Język to zbiór elementów, które połączone ze sobą tworzą różne konstrukcje. Dzięki rozmaitym elementom możemy tworzyć i modyfikować wyrazy. W ten sposób przejdziemy do tematu lekcji i sformułowania definicji słowotwórstwa:

 

SŁOWOTWÓRSTWO – dział językoznawstwa, badający budowę wyrazów oraz środki i sposób ich tworzenia.


Za pomocą klocków w sposób obrazowy możemy także pokazać zasady budowania wyrazów, nazywając kolejno klocki wyrazem podstawowym i formantem.
    
         Np.: dom + ek
         za + budowa itp.

    
Warto w tym momencie określić funkcję formantów i podać ich typy:

  • przyrostki,
  • przedrostki.

Następnie nauczyciel rozdaje uczniom karteczki z poleceniami (załącznik nr 1), które młodzież może wykonywać w parach. Efekty pracy zapisują kolejno ochotnicy w tabelce przygotowanej wcześniej na tablicy. Ważne jest w tym momencie, by nauczyciel tłumaczył zjawisko oboczności tematów.

Kategoria znaczeniowa

Formant

Przykład (mianownik l. poj.)

zdrobnienia
spieszczenia

-ek, -ka, -ko, -ik, -usia, -uś, -unia

np. babusia, babunia, synuś

zgrubienia

-isko, -sko, -ysko, -idło, -ydło

np. krzaczysko

nazwy miejsc

-arnia, -alnia, -ownia

np. palarnia

nazwy wykonawców czynności

-nik, -owiec, -arz, -ak, -ista, -acz

np. wędrowiec, programista

nazwy narzędzi

-ak, -acz, -aczka, -arka

np. pisak, kopaczka

złożenia

-o-  

 

Następnie nauczyciel rozdaje uczniom przygotowane karty z zapisanymi fragmentami rozdziału pt. Burza powieści Przekłuwacze autorstwa Mariusza Kaszyńskiego (załącznik nr 2).

Uczniowie wykonują ćwiczenie nr 1 i wpisują do tabeli odnalezione wyrazy. Wskazują także wyrazy podstawowe. 

Podczas wykonywania ćwiczenia nr 2 uczniowie zastanawiają się nad znaczeniami form: wyprawa i wyprawka. Budują definicje obu wyrazów. Razem z nauczycielem formułują wniosek dotyczący znaczenia wyrazów zdrobniałych. Na przykład: Czasami wyraz zdrobniały może mieć zupełnie inne znaczenie niż wyraz podstawowy. 
    
Ćwiczenie nr 3 wprowadza nową kategorię słowotwórczą: złożenia. 
Po podaniu przez uczniów odpowiedniego słowa (czasomierz) nauczyciel tłumaczy, jak powstało to słowo. 

czas-o-mierz

Wyrazy podstawowe: czas, mierzyć.
Pojawia się kolejna kategoria formantów: wrostek.
Uczniowie zapisują ten przykład w ostatniej rubryce tabelki.

Warto się zastanowić, jaką funkcję pełni użycie tego określenia w tekście? Przykładowa odpowiedź: Jest synonimem słowa 
zegarek. Użyte, by uniknąć powtórzenia. 

Ćwiczenie nr 4 koncentruje się na neologizmach, dlatego gdy uczniowie wskażą poprawne wyrazy (przepowiadacz, przekłuwacz), ważna jest...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Polonistyka"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy