Dołącz do czytelników
Brak wyników

Akademia rozwoju nauczyciela

15 grudnia 2017

NR 18 (Maj 2017)

Utopia Wisławy Szymborskiej czytana przez „cyfrowych tubylców”

0 13

Obserwacja rzeczywistości szkolnej dowodzi, że systematycznie powiększa się grupa uczniów, która nie czyta poezji i poza przymusem lekcyjnym nie poświęca czasu na jej lekturę. Możliwości, jakie stworzyła nauczycielom rewolucja cyfrowa w szkole, warto też odnosić do tekstów zaliczanych do kanonu poezji literatury polskiej.

Od Wielkiej liczby do Utopii w e-szkole

Utopia jest utworem poetyckim, który od lat budzi bardzo duże zainteresowanie szkolnych polonistów. Częstopublikowany w podręcznikach szkolnych i przywoływany w materiałach dla nauczycieli stanowi przedmiot wzmożonych działań analityczno-interpretacyjnych na lekcjach języka polskiego. Wisława Szymborska zamieściła ten arcyciekawy wierszw tomiku Wielka liczba z 1976 roku, obok tak znakomitych tekstów poetyckich jak Miniatura średniowieczna, Recenzja z nie napisanego wiersza, Życie na poczekaniu, Pochwała siostry, Portret kobiecy, Żona Lota, Liczba Pi, Parada wojskowa czy Cebula. Po raz kolejny Utopia zaistniaław zbiorze Widok z ziarnkiem piasku (1996).Opublikowany w serii „Biblioteka Poetycka Wydawnictwa a5” tomik zawierał 102 najbardziej reprezentatywne utwory z różnych okresów twórczości Noblistki.

Poezja Wisławy Szymborskiej sprzyja refleksji nad przejawami codzienności, nad pozornie prostymi czynnościami i przedmiotami, które przywołane w wersach i strofach zaczynają iluminować znaczeniami. To również pochylenie się nad pięknem sztuki, która ubogaca nasz świat swoim istnieniem. Utopia stanowi jedną z wypowiedzi autorki Radości pisania wykraczających poza te konwencje. Poetka zabiera nas, czytelników w poetycką podróż do miejsca, którego lokalizacji nie sposób ustalić i które wydaje się zbyt idealne, aby mogło istnieć poza czytelniczą wyobraźnią. 

Utopia, zaliczana do klasyki polskiej poezji po 1945 roku, jest utworem o sporym potencjale oddziaływania na uczniowską wyobraźnię.Przed szkolnym polonistą otwierawiele twórczych perspektyw pracy z tekstem literackim. Dzisiaj, w dobie dominacji mediów elektronicznych, będą to multitechnologie – coraz częściej i z coraz lepszym skutkiem uaktywniane w edukacji polonistycznej. Obecność cyfrowych środków dydaktycznych  warsztacie współczesnego nauczyciela to konsekwencja e-rewolucji i efekt dostosowania się edukacji do wymogów społeczeństwa informacyjnego. Refleksyjny polonista w coraz większym stopniu – obok tradycyjnych nośników analogowych (książka, papierowa gazeta lub czasopismo, plakat) – uaktywnia formy przekazu sytuujące się w obszarze technologii informacyjnych (np. e-booki, aplikacje edukacyjne, dostęp do repozytoriów cyfrowych, grafikę komputerową, blogi, memy i inne sposoby komunikowania w sieci). Korzystanie z narzędzi cyfrowych w dydaktyce szkolnej to konieczność, ponieważ dla uczniów wirtualna rzeczywistość jest naturalnym środowiskiem, w którym funkcjonują jako „cyfrowi tubylcy”. 

Obecnie nauczyciele języka polskiego angażują młodzież w pracę zróżnymi tekstami kultury. W tym obszarze edukacyjnym następuje silne uaktywnienie multitechnologii. Z reguły, choć nie zawsze, sięgnięcie po cyfrowe środki dydaktyczne intensyfikuje proces docierania do treści nauczania, które sytuują się w „filologii oka”, „filologii ucha” czy nauczaniu polisensorycznym. 

Możliwości, jakie stworzyła nauczycielom rewolucja cyfrowa w szkole, warto też odnosić do tekstów zaliczanych do kanonu literatury polskiej. Niewykluczone, że część nauczycieli potraktuje ten postulat jako zbędne i nieracjonalne działanie, jako wymuszone poszukiwanie elektronicznych „miejsc wspólnych” z młodym odbiorcą. Dla niektórych nauczycieli sięgnięcie po środki cyfrowe może nawet oznaczać profanację klasycznego tekstu, którego nie powinno się inkrustować formami „kultury obrazka”. Zasadność tych refleksji podważa obserwacja rzeczywistości szkolnej, która dowodzi, że systematycznie powiększająca się grupa uczniów nie czyta poezji i poza przymusem lekcyjnym nie poświęca czasu na jej lekturę. Przy ogromnym filologicznym uwielbieniu do literackiego kształtu Utopii i innych klasycznych tekstów nie jest dla mnie obojętnym fakt, że współcześni uczniowie obcują z treścią i formą głównie w cyberprzestrzeni, a coraz częściej także na portalach społecznościowych.

Analiza i interpretacja Utopii ze wsparciem cyfrowym

Multitechnologie są wykorzystywane w edukacji polonistycznej coraz bardziej kreatywnie i skutecznie. Niektórzy ze szkolnych polonistów opanowali tę niełatwą sztukę obcowania z edukacyjną cyfryzacją do perfekcji. Kiedy rzecz ma dotyczyć „cyfrowych odczytań” tekstów klasycznych, maleje aprobata nauczycieli (nawet tych z najkrótszym stażem pracy) do podejmowania takich wyzwań na „godzinach polskiego”. 

Najprostsze działanie cyfrowe, związane z kształtowaniem odbioru Utopii wszkole podstawowej, wiążą się z działaniami uaktywnianymi wcześniej w rzeczywistości analogowej. Lekcję rozpoczyna głośna lektura wiersza. Przedmiotem zainteresowania uczniów staje się fakt, że podmiot liryczny zrezygnował ze szczegółowego przedstawienia topografii lądu. Jeszcze niedawno poprosiłabym uczniów o uważną obserwację mapy konturowej wyspy w przygotowanej karcie pracy, a następnie o zaznaczenie ołówkiem lub kredkami ważnych miejsc, skrupulatnie odnotowanych przez poetkę. Dziś coraz częściej zachęcam do sięgnięcia po narzędzia cyfrowe, ponieważ multitechnologieszybciej i efektywniej poddają wizualizacji poszczególne obszary wyspy. Tu warto skorzystać z programów graficznych, po które uczniowie z zapałem sięgają w działaniach pozalekcyjnych, chociażby z powszechnie dostępnego Painta. 

 

Cyfrowa mapa powinna zawierać następujące miejsca „tekstowej wyspy”:

  • źródło „Ach Więc To Tak”,
  • jezioro „Głębokiego Przekonania”,
  • „Dolinę Oczywistości”,
  • jaskinię, „w której leży sens”,
  • górę „Pewność Niewzruszona. Ze szczytu jej roztacza się Istota Rzeczy”.

 

Powyższa propozycja to klasyczny przekład intersemiotyczny w nowej, „elektronicznej” odsłonie. Rozmowa o tym, jak powinna wyglądać taka mapa, utworzona na podstawie analizy przestrzeni w tekście poetyckim Wisławy Szymborskiej, pozwoli „przyjrzeć” się kluczowym elementom struktury wiersza. Wymiana refleksji o tym, jak na podstawie informacji w wierszu należy przedstawić wizualnie „drzewo Słusznego Domysłu” 
(„o rozwikłanych wiecznie gałęziach”) lub „olśniewająco proste drzewo Zrozumienia”może być wspaniałym wstępem do „ćwiczeń wyobraźni” i rozwijania działań twórczych uczniów, może też służyć doskonaleniu sztuki argumentacji i przedstawiania własnych sądów na forum klasy. Oczywiście, cyfrowa postać fikcyjnego świata posłuży nauczycielowi do uświadomienia istnienia przenośni jako środka wyrazu artystycznego 
i sformułowania wniosku, że oprócz sensu dosłownego elementy świata realnego (drzewa, źródło, jezioro, jaskinia, góra, dolina) mają sens metaforyczny. Przeprowadzona z wykorzystaniem narzędzi cyfrowych analiza wiersza umożliwi uczniom odpowiedź na zawarte w temacie lekcji pytanie: Dlaczego „mimo powabów wyspa jest bezludna”? 

Dla nastolatków (dzisiaj gimnazjalistów, po reformie – uczniów siódmej i ósmej klasy) proponuję ekstremalną wyprawę na wyspę Utopię.Typowa interpretacja tekstu w realiach szkolnych zostaje poprzedzona prezentacją multimedia...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Polonistyka"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy