Tutoring szkolny jako edukacja ku mądrości – wybór, możliwość czy konieczność?

Akademia rozwoju nauczyciela

Albert Einstein, któremu przypisywana jest większość złotych myśli związanych z myśleniem twórczym, powiedział: „szaleństwem jest robić wciąż to samo i oczekiwać różnych rezultatów”, jak również to, że „większość nauczycieli traci czas na zadawanie pytań, które mają ujawnić to, czego uczeń nie umie, podczas gdy nauczyciel z prawdziwego zdarzenia stara się za pomocą pytań ujawnić to, co uczeń umie lub czego jest zdolny się nauczyć”.

Tymi wiodącymi według mnie cytatami (z punktu widzenia trenera twórczego myślenia) chciałabym zaprosić Państwa do krótkiej refleksji nad edukacją w polskiej szkole rozumianej jako proces systematycznego nauczania/uczenia się mądrego myślenia i nad postawą nauczyciela w roli tutora w świecie zmienności, niepewności, złożoności i niejednoznaczności, jakie panują w środowisku naszym i naszych uczniów, oraz podzielić się narzędziami stosowanymi przeze mnie w praktyce edukacyjnej. 
Nie jest tajemnicą, z jakimi wyzwaniami mierzy się współczesna rzeczywistość szkolna. Wśród nich wymienia się nieustannie dominujący model pruskiej szkoły, być może przydatny w erze industrialnej. Akcentuje się brak znaczącej metodyki pracy z uczniem – szytej na miarę XXI w., umożliwiającej wolność, niezależność i autonomię ucznia. Przywołuje się model nauki opartej nieustannie na formule „3 × Z” rozumianej jako: zakuć, zaliczyć, zapomnieć, zamiast „3 × Z” w odsłonie: zapytaj, zobacz, zadziałaj – modelu związanego ze zmianą postaw i zachowań. 
Coraz częściej słychać przekonanie, że szkoła jest miejscem nudy, braku skuteczności, a uczeń ją kończący nie posiada rozwiniętych kompetencji miękkich, czyli umiejętności społecznych (zdolności osobistych i interpersonalnych), które warunkują to, jak się zachowuje, integruje z innymi ludźmi czy też organizuje własną pracę.
W trakcie prowadzonych przeze mnie warsztatów przeznaczonych dla młodzieży i ich nauczycieli, tutoringu nauczycielskiego oraz sesji coachingowych, na pierwszych miejscach kompetencji, w których odczuwalne są deficyty, a możliwych do „zaopiekowania się” na już, plasują się: 

POLECAMY

  • brak umiejętności radzenia sobie ze stresem i presją czasu, 
  • brak umiejętności organizacji procesu uczenia się i zarządzania sobą w czasie,
  • negatywne nastawienie, pasywność, 
  • niewykorzystany potencjał twórczy, a co za tym idzie – nierozwijana kreatywność i brak otwartości na nowe rozwiązania,
  • brak umiejętności radzenia sobie z krytyką,
  • bierność, ospałość w działaniach, brak zaangażowania, 
  • rozproszona uwaga i związany z nią brak umiejętności skupienia się na celu, 
  • brak umiejętności aktywnego słuchania, 
  • niechęć do pracy zespołowej, 
  • negatywne nastawienie do zadań i wyzwań. 

Każdy człowiek, bez względu na swój wiek, powinien mieć szansę na indywidualne wsparcie. Zasługuje na to, aby się doskonalić na każdym etapie kształcenia w rozmaitych dziedzinach, umiejętnościach, zgodnie z etapami własnego rozwoju. Uczeń powinien wiedzieć, czemu ma służyć uczenie się; wiedzieć, jak określać cel, do którego może zmierzać – który z jednej strony pokaże mu korzyści płynące z pracy nad sobą, a z drugiej strony pozwoli stwierdzić, że cel, do którego zmierza, został już osiągnięty, i może podejmować kolejne decyzje, wyznaczać nowe cele (w tym edukacyjne), by ruszyć dalej. 

Czym jest i co nam daje edukacja ku mądrości?

Ideę tutoringu szkolnego można osadzić we współczesnej teorii i myśli pedagogicznej, w których coraz częściej popularyzowane jest podejście do edukacji uwzględniające wyzwolenie i refleksyjność jednostki oraz jej podmiotowość. To koncepcja emancypacyjna, w której postuluje się rozwijanie świadomości siebie, krytycznego podejścia do rzeczywistości społecznej, umiejętności rozwiązywania problemów oraz zdolności społecznych, które umożliwiają dialog społeczny (Płóciennik 2016). 
Jest to niezmiernie ważne z punktu widzenia nauczyciela polonisty – wychowawcy, który w ramach realizowanego przez siebie przedmiotu, niczym psycholog, ma możliwość holistycznego spojrzenia na swojego ucznia. Nie z pozycji oceniającej, lecz doceniającej. Spojrzenia aktywnego, zaangażowanego, ukazującego uczniowi realne cele możliwe do osiągnięcia w ramach przedmiotu. W szczególności cele dotyczące rozwoju osobistego i kompetencji miękkich. 
W praktyce edukacyjnej oznacza to, że celem oddziaływań nauczyciela powinien być rozwój ucznia na drodze jego samodzielnego wysiłku, kształtowanie jego krytycznego myślenia, otwartości na inność i konflikt poprzez sytuacje umożliwiające pokonywanie ograniczeń, odkrywanie przez uczniów własnego potencjału, opresyjnych mocy poszczególnych elementów świata zewnętrznego, a także uczenie ich stawiania pytań i samodzielnego poszukiwania sposobów rozwiązywania problemów (Czerpaniak-Walczak 2006). Edukacja ku mądrości wskazuje pedagogom możliwości organizacji warunków wspierających rozwój określonych umiejętności, cech i właściwości osobowościowych uczniów. 
Aby dookreślić pojęcie „mądrości”, należy przyjąć kilka założeń koncepcji psychologicznych. 
Przyjmuje się, że:

  • mądrość można rozwijać od najmłodszych lat, łącząc wiedzę z doświadczeniem życiowym, zakładając, że obejmuje ona także postawy, zdolności poznawcze, pewne cechy osobowości oraz motywację do działania;
  • mądrość nie jest prostą cechą – składa się, oprócz wiedzy i świadomości, z tolerancji wieloznaczności, umiejętności kierowania własnym życiem i rozwojem, z uwzględnieniem dobrostanu osobistego i dobra ogółu, z refleksyjnych odniesień do życia, zagadnień sensu życia oraz wartości i priorytetów życiowych, z umiejętności formułowania sądów, radzenia sobie z niepewnością oraz efektywnym działaniem w warunkach niedoboru informacji;
  • mądre myślenie i działania jednostki uzależnione są od ważnych struktur poznawczych: inteligencji analitycznej, praktycznej i twórczej. Według R.J. Sternberga konieczne jest integrowanie trzech obszarów zdolności jednostki: kreatywności (by tworzyć, mieć wizje, plany), inteligencji analitycznej (by umieć szacować, np. na ile coś jest nowe) i inteligencji praktycznej (by jednostka potrafiła wprowadzić pomysły w życie i przekonać się o ich wartości);
  • myślenie jest procesem złożonym, którego składowe to: myślenie refleksyjne, dialogiczne i dialektyczne.

Wykorzystanie w edukacji koncepcji mądrości prowadzi do zwiększenia aktywności uczniów, budowania ich wytrwałości w dążeniu do założonego celu oraz lepszej integracji, a przez to zrozumienia poznawanego materiału i treści (Pietrasiński 2001, Szmidt 2002, Czapiński 2004, Sękowski 2005, Sternberg 2007, Kałużna-Wielorób 2014, Płóciennik 2016).

Narzędzia do wykorzystania „na już”

Z moich trenerskich i tutorskich doświadczeń wynika, że bardzo pomocnym na co dzień narzędziem przeznaczonym dla osób, które chcą działać skutecznie i świadomie wpływać na własną naukę, postawy i swoje życie, jest mapa priorytetów. To narzędzie, które ma swoje źródło w coachingu, głęboko skłaniające do autorefleksji. Poprzez odpowiedzi na pytania uczeń pogłębia świadomość ważnych dla niego własnych wartości i celów.
Pytanie wyjściowe: „Co naprawdę ma znaczenie?”, buduje kontekst odpowiedzi na pozostałe pytania: 

  • Co mogę zrobić? / Co jest ważne?
  • Co jest pilne?
  • Co chcę zrobić w tym tygodniu?
  • Co zrobiłem(-łam) w minionym tygodniu?
  • Co zrobiłem(-łam) wcześniej?

Zapisane tematy powinny być ułożone w kolejności od najważniejszego do najmniej ważnego. Kiedy kolumna pierwsza „Co naprawdę ma znaczenie?” zostanie uzupełniona, nie powinna już ulegać zbyt wielu zmianom. 
Odpowiedzi na wymienione pytania zależą oczywiście od wielu czynników, w zależności od określonego obszaru czy też tematu lub problemu. Niemniej zawsze to, co dla ucznia ma największe znaczenie, stanowi kontekst dla odpowiedzi na pozostałe pytania. 

Jak stworzyć mapę priorytetów? 
Do stworzenia mapy priorytetów potrzebna jest duża kartka lub karton. Należy ją podzielić na sześć kolumn zawierających wymienione kategorie pytań. Określone zadania uczeń wpisuje na karteczkach indeksujących i przykleja w odpowiednich kolumnach. Kiedy określone zadanie zostanie zrealizowane, karteczka zostaje przeniesiona do innej, właściwej kolumny. 
Obraz celów jest dość dynamiczny – zmienny. Im więcej karteczek znajdzie się w kolumnach z zadaniami, które już zostały wykonane, tym większa będzie motywacja ucznia do dalszego działania. 

Tak rozumiane (dość strategiczne) podejście do uczenia łączy ze sobą sposób nauczania (niewątpliwie odmienny od tradycyjnego), trening rozwoju osobistego i coaching. Interdyscyplinarny charakter naszych czasów stawia nauczycielowi wymagania większe niż kiedykolwiek. Nauczyciel powinien być nie tylko specjalistą autonomicznej dziedziny wiedzy, jaką jest m.in. język polski, lecz także osobą biegłą w znajomości procesu uczenia się, potrafiącą odkrywać u swoich uczniów ich zasoby własne, mądrość, talent, podtrzymywać zapał, entuzjazm i motywację. Nie jest to zadanie łatwe dla wszystkich, co nie oznacza, że niemożliwe do spełnienia. 

Czym jest tutoring? 

Tutoring to proces jeden na jeden, rodzaj dobrowolnego „coachingu” dla dzieci i młodzieży, którego istotą są regularne spotkania podopiecznego/ucznia z tutorem („opiekunem”), podczas których młody człowiek samodzielnie ustala cele własnego rozwoju, a następnie je realizuje. Bazuje na relacji, interakcyjności, akceptacji i zaufaniu. To indywidualna praca z uczniem, przepełniona wzajemnym szacunkiem wynikającym z godności człowieka. Tutoring jest procesem zaplanowanym długoterminowo, opartym na zasobach ucznia, na jego mocnych stronach. 
Tutoring może:

  • być nastawiony na rozwój osobisty, rozwój „umysłowej elastyczności” uczniów, tak by w przyszłości potrafili myśleć samodzielnie i ufali własnym wnioskom i opiniom; by potrafili rozwiązywać proste i złożone problemy, umieli argumentować własne stanowiska i życiowe decyzje, mieli świadomość własnych mocnych stron, dążyli do odkrywania oraz rozwijania zainteresowań i pasji (Smith 2001, Beck 2008),
    lub 
  • przybierać formę tutoringu naukowego, gdzie tutor jest ekspertem, który może pomóc uczniowi rozwinąć się w jakiejś dziedzinie lub/i dyscyplinie nauki. 

Charakter tutoringu sprawia, że jest to metoda odzwierciedlająca wizję nowoczesnej edukacji, opierającej się na teorii konstruktywizmu pedagogicznego, w której kluczowy jest fakt, że wiedza jest społecznym wytworem, którego trwanie jest podtrzymywane przez środowisko (Pachociński 1999). W założeniach metody zadaniem tutora jest zapewnienie zindywidualizowanych narzędzi i technik do współpracy, by była ona efektywna i przyniosła wymierne korzyści obu stronom. 

Sztuka pytań prowadzących do rozwiązania

Wychodząc z założenia i przekonania, że rolą tutora jest ułatwienie rozwoju osobistego swoim uczniom, monitorowanie ich postępów, zapewnienie efektywnej komunikacji między uczniem a innymi osobami uczestniczącymi w procesie uczenia się (jak to ma miejsce w trakcie zajęć szkolnych – innymi uczniami) oraz gwarancja osobistego kontaktu z uczniem i pomoc w rozwiązaniu problemu, proponuję Państwu stosowanie w ramach prowadzonych przez siebie godzin wychowawczych czy też przedmiotu, jakim może być lekcja języka polskiego, techniki metaplanu. 
Metaplan to jedna z technik twórczego myślenia i rozwiązywania problemów, rozwijająca u uczniów umiejętność pozyskiwania i porządkowania informacji. Pozwala na efektywne opracowanie zagadnień z podstawy programowej czy też zagadnień o charakterze wychowawczym. Uczniowie, pracując zespołowo, rozpoznają, porządkują, a następnie rozwiązują konkretny problem, wykorzystując graficzny sposób prezentacji opracowanego materiału. 
Kluczowym elementem metody metaplanu jest sformułowanie pytania problemowego i umieszczenie go w centralnym miejscu na plakacie, arkuszu papieru flipchartowego, dzięki czemu uczniowie będą mieli nieustanną możliwość odnoszenia się do tematu, unikną błądzenia w poszukiwaniu sformułowanego problemu. 
Dobór zagadnień, tematów jest dość dowolny, zależny od realizowanych treści. Ważne jednak, aby był to problem otwarty, o charakterze dywergencyjnym, umożliwiający uczniom poszukiwanie i odkrywanie wielu różnych dróg jego rozwiązania, ćwiczący umiejętność myślenia płynnego, giętkiego i oryginalnego, czyli myślenia twórczego.
Poniżej kilka przykładów płynących z mojej praktyki: 

  • Co zrobić, aby szybko i efektywnie przyswoić materiał, np. twórczość Adama Mickiewicza? 
  • W jaki sposób opanować treści z zakresu gramatyki języka polskiego? 
  • Jak wyrabiać i rozwijać zdolność rozumienia utworów literackich oraz innych tekstów kultury?
  • Po czym poznać mądrość człowieka?
  • Kiedy i jak powiedzieć „nie”?
  • W jaki sposób zachęcić ucznia do rozwijania uzdolnień? 
     
  • Jak jest? – opis aktualnej s...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Polonistyka"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy