Dołącz do czytelników
Brak wyników

Praktyczny Przewodnik Nauczyciela

14 stycznia 2022

NR 45 (Styczeń 2022)

Scenariusz lekcji kształcącej umiejętność myślenia lateralnego

0 354
Dla kogo?  Uczniowie szkół ponadpodstawowych
Czas trwania 4 godziny dydaktyczne
Cele zajęć Uczeń/uczennica:
  • umieją wymienić strategie skuteczne w nabywaniu umiejętności myślenia,
  • potrafią wyjaśnić, na podstawie stworzonej przez siebie gałęzi logicznej, jakie jest znaczenie myślenia lateralnego,
  • wiedzą, jak konstruować mapy myśli,
  • konstruują mapę myśli, na podstawie której prezentują, jak mogą zmienić swoje sposoby uczenia się, by nie odtwarzać informacji, tylko myśleć efektywnie,
  • zajmują głos w dyskusji na temat skutecznego treningu poznawczego, czyli sposobów rozwijania myślenia
Materiał 
dla nauczyciela 
i uczniów 
Czarny kamyk [w:] Edward de Bono, Myślenie lateralne. Czym jest i jak wiele znaczy, Warszawa 2015


Proponowany przebieg zajęć

  • Uczniowie po przyjściu do klasy otrzymują małe przylepne karteczki w kształcie chmurek i wpisują, co pobudza/zachęca ich do myślenia. Chmurki przylepiają na tablicy/ścianie. 
  • Uczniowie czytają zdanie napisane na tablicy/wyświetlone na ekranie: „Myślenie jest w cenie” i wyjaśniają, jak rozumieją te słowa w kontekście edukacji, pracy zawodowej, życia codziennego.
  • Nauczyciel czyta historię Czarny kamyk, a uczniowie próbują znaleźć rozwiązanie problemu przedstawionego w tekście. Nauczyciel wyjaśnia uczniom, na czym polega myślenie lateralne, a na czym myślenie wertykalne, i wspólnie się zastanawiają, dlaczego myślenie lateralne jest tak ważne w codziennym życiu.
  • Nauczyciel zarządza losowy podział na czteroosobowe grupy (np. według kolorów wyciągniętych patyczków) i prosi, by uczniowie stworzyli gałęzie logiczne rozpoczynające się od słów: 

Jeżeli myślę lateralnie, to…

POLECAMY

  • Nauczyciel prezentuje filmik na temat tworzenia map myśli, a następnie prosi, by każda grupa zapoznała się z przygotowanym materiałem informacyjnym i stworzyła mapę myśli dotyczącą tego, jak rozwijać myślenie, czyli jak skutecznie trenować mózg.
  • Uczniowie zapoznają się z tekstami, tworzą mapy myśli, a następnie prezentują je i dyskutują o tym, jak mogą zmienić swoje sposoby uczenia się, by nie odtwarzać informacji, tylko myśleć efektywnie.
  • Na podsumowanie zajęć każdy uczeń konfrontuje to, co napisał na początku na karteczce-chmurce: co pobudza/zachęca mnie do myślenia, z tym, czego dowiedział się o treningu poznawczym podczas zajęć, i kończy zdanie: 

By skutecznie trenować swój mózg i uczyć się myślenia, będę…, 
    
które następnie zapisuje w ważnym dla siebie miejscu jako „przypominajkę”.

Czarny kamyk

Dawno temu, kiedy osoba dłużna komuś pieniądze za nieuregulowanie długu mogła zostać wrzucona do więzienia, pewien londyński kupiec miał nieszczęście być winnym lichwiarzowi ogromną sumę pieniędzy. Lichwiarzowi, staremu i brzydkiemu, podobała się piękna nastoletnia córka kupca. Złożył następującą ofertę: powiedział, że anuluje dług, jeśli w zamian dostanie dziewczynę.
Zarówno kupiec, jak i jego córka byli tą propozycją przerażeni. Zatem przebiegły lichwiarz zaproponował, żeby pozwolili o wszystkim zdecydować Opatrzności. Rzekł im, że włoży do pustej sakiewki czarny i biały kamyk, a następnie dziewczyna wyjmie tylko jeden z nich. Jeśli wybierze czarny, zostanie jego żoną, a dług jej ojca przestanie istnieć. Jeśli wybierze biały, pozostanie ze swoim ojcem, ale dług również będzie anulowany. Jeśli jednak odmówi wyciągnięcia kamyka, jej ojciec zostanie wrzucony do więzienia, a ona będzie przymierać głodem.
Kupiec niechętnie wyraził na to zgodę. Rozmawiali w jego ogrodzie, stojąc na ścieżce usłanej kamykami. Lichwiarz schylił się, by podnieść dwa kamyki. Kiedy to robił, dziewczyna, która ze strachu obserwowała go bardzo uważnie, zauważyła, że podniósł i włożył do sakiewki dwa czarne kamyki. Następnie polecił jej wybrać kamyk, który miał zdecydować o losie jej i jej ojca.    

Wyobraź sobie, że stoisz na ścieżce w ogrodzie kupca. Co byś zrobił, gdybyś był tą nieszczęsną dziewczyną? Gdybyś musiał jej coś doradzić, co byś jej podpowiedział?
Jakiego rodzaju myślenia użyłbyś, by rozwiązać ten problem? Możesz uważać, że dokładna logiczna analiza sytuacji pomoże znaleźć rozwiązanie, jeśli jakieś istnieje. Ten typ myślenia jest prostym myśleniem wertykalnym. Drugi rodzaj to myślenie lateralne.
Osoby używające myślenia wertykalnego zazwyczaj nie mogą pomóc dziewczynie znajdującej się w tej sytuacji. Według ich analizy istnieją trzy możliwości:

  • Dziewczyna powinna odmówić wzięcia kamyka.
  • Dziewczyna powinna pokazać, że w sakiewce są dwa czarne kamyki, i zdemaskować lichwiarza jako oszusta.
  • Dziewczyna powinna wziąć czarny kamyk i poświęcić się, by uchronić ojca przed więzieniem.

Żadna z tych propozycji nie jest dobra, ponieważ jeśli dziewczyna nie weźmie kamyka, jej ojciec pójdzie do więzienia, a jeśli go weźmie, będzie musiała poślubić lichwiarza.
Ta historia pokazuje różnicę pomiędzy myśleniem wertykalnym a lateralnym. Osoby myślące w pierwszy sposób koncentrują się na fakcie, że dziewczyna musi wziąć kamyk, natomiast te, których myślenie jest lateralne, skupiają się na kamyku, który zostanie w sakiewce. Pierwsza grupa patrzy na sytuację w jak najbardziej rozsądny sposób, a następnie logicznie i skrupulatnie szuka rozwiązania. Druga grupa zazwyczaj analizuje położenie dziewczyny pod różnymi kątami, zamiast przyjąć najbardziej obiecujący punkt widzenia i podążać jego torem. 

Dziewczyna z historii z kamykiem włożyła rękę do sakiewki i wyciągnęła kamyk. Nie patrząc na niego, wypuściła go z ręki i pozwoliła, by upadł na ścieżkę, gdzie natychmiast zagubił się pośród wszystkich innych.
„Och, jaka ze mnie niezdara” – powiedziała – „ale proszę się nie martwić, jeśli zajrzysz, panie, do sakiewki, będziesz w stanie powiedzieć, który kamyk wzięłam, patrząc na kolor tego, który pozostał”.

Kamyk, który został w sakiewce, jest oczywiście czarny, więc trzeba założyć, że dziewczyna wzięła biały, ponieważ lichwiarz nie będzie śmiał przyznać się do nieuczciwości. W ten sposób, używając myślenia lateralnego, dziewczyna zmienia sytuację, która wydaje się beznadziejna, w wyjątkowo korzystną. 

Mapy myśli w 10 krokach 

Wszyscy wiemy, że mapy myśli to jeden ze skuteczniejszych sposobów na uwolnienie kreatywności i przelanie swoich myśli na papier w formie wizualnej. Skorzystajmy z przejrzystego poradnika, który pokazuje nam, jak skutecznie notować1.

Gałąź logiczna 

Gałąź logiczna to narzędzie, które pozwala przewidzieć konsekwencje, np.:

  • Jeśli nie wezmę parasola, gdy będzie padał deszcz, to zmoknę. 
  • Jeśli zmoknę, to będzie mi zimno. 
  • Jeśli zmarznę, to się zaziębię… itd. 

Gałąź logiczna ma następującą postać graficzną:
 

 

Ulotka dla uczniów


Na podstawie: E. Nęcka, Trening poznawczy. Czy umysł można trenować, tak jak trenuje się mięśnie?, Sopot 2018.

Ważne, przyciągające uwagę jest to, co nowe lub wyróżniające się z tła, np. poprzez kolor. Istotną cechą stymulacji jest ruch w polu widzenia, bo może on sygnalizować szansę lub zagrożenie. Ważne, a więc przyciągające uwagę, jest to, co ma sens lub znaczenie. 
Ważną właściwością uwagi jest to, że ma ona ograniczoną przepustowość: koncentracja na jednym obiekcie ogranicza, a często wyklucza jakiekolwiek działania na innych obiektach. Te inne mogą działać na system nerwowy, ale są przetwarzane pozauwagowo lub przeduwagowo, czyli szybko, automatycznie, bez udziału świadomości. Ponadto uwaga wiąże się z wysiłkiem poznawczym, a jej skupianie na jednym obiekcie lub źródle stymulacji przez dłuższy czas powoduje zmęczenie. Dlatego miarą sprawności uwagi jest nie tylko to, czy dobrze oddziela ona bodźce ważne od nieważnych, lecz także to, czy potrafi nie tracić zdolności do koncentracji na ważnych bodźcach w dłuższym okresie.
Podstawowym zadaniem kontroli poznawczej jest przełamywanie automatyzmów umysłowych. W każdym z nas jest ich bardzo wiele, a większość codziennych, powtarzalnych czynności wykonujemy „na autopilocie”, czyli szybko, ale bezmyślnie. To samo dotyczy czynności ściśle umysłowych. Wiadomo na przykład, że niektóre słowa automatycznie kojarzą się w pary (matka – ojciec), prawdopodobnie w związku z częstością ich współwystępowania. Kojarzenie słów według innej reguły, choćby według rymu (matka – chatka), wymaga przełamania tego automatyzmu. Kontrolę poznawczą definiuje się jako zdolność umysłu do wpływania na przebieg własnych procesów. Jest to coś w rodzaju samorządu umysłu. Najważniejsze przejawy tego...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Polonistyka"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy