Dołącz do czytelników
Brak wyników

Scenariusz lekcji do filmu Cicha noc

Artykuły z czasopisma | 9 listopada 2020 | NR 38
18
Temat lekcji „Cicha noc, święta noc” – czy na pewno? Filmowy portret polskiej rodziny
Grupa wiekowa szkoły ponadpodstawowe
Czas realizacji 2 lub 3 godziny lekcyjne*
Zagadnienia edukacyjne
  • Wielka emigracja ekonomiczna. Polacy wobec historii najnowszej.
  • Wyzwania współczesności: różne oblicza migracji.
  • „Miałeś, chamie, złoty róg”. W zaklętym kręgu polskości.
  • Wizja rodziny i ojczyzny w Cichej nocy.
  • Dziedziczenie i jego znaczenie kulturowe. Omówienie motywu na podstawie wybranych dzieł filmowych i literackich.
Cele operacyjne Uczeń/uczennica: 
  • potrafi scharakteryzować różne typy emigracji oraz ich skutki,
  • rozpoznaje i klasyfikuje wydarzenia ukazane w filmie, np. jako niestereotypowe lub symboliczne,
  • podejmuje refleksję nad złożonym problemem dziedziczenia majątku,
  • doskonali umiejętność analizy porównawczej między tekstem literackim a filmem.
Formy 
i metody pracy
  • praca zespołowa, 
  • praca w parach, 
  • dyskusja, 
  • opis gęsty, 
  • metaplan

 

POLECAMY

Przebieg zajęć

  1. Rozstania i powroty. Emigracja jako doświadczenie indywidualne i zbiorowe Polaków.
  • Wprowadzenie. Nauczyciel prowadzi z uczniami krótką rozmowę moderowaną na temat historycznych migracji Polaków oraz ich odbicia w tekstach kultury. Uczniowie przypominają sobie najważniejsze etapy w dziejach polskiej emigracji:
    Wskazówka: nauczyciel może wybrać zagadnienia do omówienia i zrealizować proponowane zadania w krótszym czasie.
    –    Począwszy od klęski powstania listopadowego emigracja staje się wielkim tematem polskiej literatury oraz osobistym doświadczeniem najważniejszych twórców (Adama Mickiewicza, Juliusza Słowackiego oraz Cypriana Kamila Norwida). Emigracyjne centrum stanowi Paryż. Przebywał w nim także Fryderyk Chopin. Najważniejszy zainspirowany tym doświadczeniem utwór to „Pan Tadeusz” – polska epopeja narodowa.
    –    Zjawisko emigracji politycznej trwa przez cały okres zaborów, a nasila się po upadku kolejnych powstań. Oprócz Francji Polacy osiedlają się także w Wielkiej Brytanii, Szwajcarii, Niemczech oraz w Ameryce Północnej.
    –    Począwszy od 2. połowy XIX wieku drugim czynnikiem skłaniającym do wyemigrowania z ziem polskich stają się powody ekonomiczne. Polscy robotnicy i chłopi masowo wyjeżdżają do krajów Europy Zachodniej oraz do Stanów Zjednoczonych, Kanady, Brazylii i Argentyny. (Do tej ostatniej w przededniu II wojny światowej przybywa także Witold Gombrowicz).
    –    W czasie wojny, ale także tuż przed nią i po niej, ma miejsce emigracja polskich Żydów do wielu krajów na całym świecie. Jej głównym powodem są prześladowania antysemickie, które odżyły w Polsce w wyniku zaplanowanej przez aparat partyjny kampanii antysemickiej w latach 1968–1971.
    –    Po II wojnie światowej odżywa emigracja polityczna. Polscy politycy, intelektualiści i oficerowie tworzą silne ośrodki kulturalne w Londynie i w Paryżu, gdzie wydawana jest „Kultura” – słynny emigracyjny miesięcznik, którego redaktorem był przez cały okres jego istnienia Jerzy Giedroyc. Na emigracji we Francji i w USA przebywa Czesław Miłosz; w tych krajach oraz we Włoszech i w Meksyku mieszka Sławomir Mrożek. Emigracja polityczna nasila się w latach 80. w efekcie represji politycznych wprowadzonych w wyniku stanu wojennego po karnawale „Solidarności”. W tym czasie wyjazdy Polaków są jednak w równym stopniu motywowane ekonomicznie.
    –    Po roku 1989 ustaje emigracja z przyczyn politycznych, ale nasila się emigracja zarobkowa Polaków, zwłaszcza po wejściu do Unii Europejskiej w 2004 roku. Szczególnie dużo osób wyjeżdża do Wielkiej Brytanii (blisko 1 milion).
  • Ćwiczenie. Zgodnie z powyższymi informacjami emigracja zarobkowa nie jest doświadczeniem nowym w dziejach naszego kraju. By zwrócić uwagę na pewne stałe cechy i trudności wiążące się z wyjazdem „za chlebem”, uczniowie (mogą zostać podzieleni na grupy) otrzymują 3 fragmenty dramatu Sławomira Mrożka Emigranci (załącznik nr 1). Nauczyciel informuje ich pokrótce, że bohaterami tego opublikowanego w 1974 roku jednoaktowego dramatu są dwaj mężczyźni – AA oraz XX – witający razem na obczyźnie Nowy Rok. Zadaniem uczniów jest przeanalizowanie zamieszczonych poniżej fragmentów oraz wskazanie podobnych sytuacji, zdarzeń i zachowań postaci w filmie Cicha noc Piotra Domalewskiego (zob. Tabela 1).
  • Dyskusja. Na kanwie wykonanego w poprzednim kroku ćwiczenia nauczyciel aranżuje dyskusję na temat przyczyn i skutków emigracji zarobkowej. Przykładowe pytania, jakie może zadać swoim uczniom:
    –    O czym świadczy to, że w dramacie Sławomira Mrożka Emigranci z 1974 roku odnaleźć można podobne motywy i spostrzeżenia dotyczące emigracji, jak w późniejszym o ponad 40 lat filmie Cicha noc?
    –    Czy emigracja Polaków za granicę zmienia swoje formy? Jakie elementy pozostają w niej stałe?
    –    Czy istnieje coś takiego, jak kondycja emigranta? Czym mogłaby się ona charakteryzować?
    –    Jakie skutki wywiera w życiu rodziny emigracja jednego z jej członków?
    –    Jakie są pozytywne, a jakie negatywne skutki masowych migracji ludności?
    –    Czy kraje takie, jak Polska powinny zapobiegać wyjazdowi swoich obywateli za granicę? Dlaczego tak / dlaczego nie?
    Wskazówka. Jeśli nauczyciel dysponuje wystarczającą ilością czasu, może wykorzystać także film dokumentalny Leszka Dawida Bar na Wiktorii (2003), opowiadający o wyjeździe dwóch młodych mężczyzn z Kluczborka do Londynu w poszukiwaniu pracy. W przejmującym dokumencie reżyser przedstawia trudności, z jakimi muszą zmierzyć się jego bohaterowie podejmujący decyzję o emigracji w przededniu wstąpienia Polski do Unii Europejskiej. Czas trwania filmu: 50 minut.
  1. Magia świąt? Polska wigilia w Cichej nocy.
  • Wprowadzenie. Tytuł filmu Piotra Domalewskiego wprost nawiązuje do jednej z najpopularniejszych kolęd – akcja filmu toczy się bowiem w dzień wigilijny. Podczas wprowadzenia nauczyciel może zapytać uczniów o skojarzenia na temat Wigilii i Świąt Bożego Narodzenia. Zapewne będą one obejmowały m.in. zestaw świątecznych zwyczajów i tradycji, takich jak dzielenie się opłatkiem, składanie życzeń, ubieranie choinki, przygotowywanie dwunastu potraw na wigilijny stół, spotkania rodzinne itd. Czy wymieniane skojarzenia tworzą stereotypowy lub wyidealizowany obraz? 
  • Ćwiczenie. W filmie Cicha noc „polskie święta” zostały odarte z ich ucukrowanego, sielskiego stereotypu. W ćwiczeniu chodzi o to, by uczniowie zwrócili baczną uwagę na daleki od idealnego obrazu przebieg świąt w domu Adama, a także jego powrotu do rodzinnego domu. W tym celu nauczyciel prosi klasę o wskazanie możliwie wielu szczegółów tych wydarzeń, które odbiegają od stereotypowej wizji „spokojnych, radosnych świąt” (tzw. opis gęsty). Ćwiczenie można zrealizować w formie burzy mózgów na forum klasy lub w parach, a następnie (w drugim kroku) na forum.
     
Tabela 1. Podobieństwa między Emigrantami Sławomira Mrożka a Cichą nocą
Fragmenty Emigrantów Sławomira Mrożka Podobieństwa sytuacji, zachowań 
bohaterów i motywów w Cichej nocy
AA - No to czemu żeś nie pojechał ich odwiedzić? Ty przecież możesz, ty nie jesteś polityczny. Mógłbyś pojechać do domu na wakacje.
XX - Jakie wakacje, ja nie mam żadnych wakacji.
AA - Mógłbyś się postarać.
XX - Niech mnie ręka boska broni! Czy ja tu jestem po to, żeby mieć wakacje? Ja tu jestem, żeby zarabiać. Ja będę miał wakacje, kiedy wrócę. Cały tydzień. Położę się w sadzie na kocu i będę spał. Palcem nie kiwnę. Otworzę jedno oko, popatrzę, czy niebo jest jeszcze nad nami - i znowu zasnę. (...) Potem wstanę i ubiorę się elegancko. W same zagraniczne rzeczy.
AA - Po co?
XX - Jak to po co - bo będę miał imieniny.
AA – Imieniny?
XX - Tak, to będzie akurat w maju. Zaprosi się całe miasteczko. No, może nie całe. Tych paru, co ja ich nie lubię, to się nie zaprosi. Żeby im było żal. Zarżnie się wieprzka, cielaka albo krowę... Nakupi się wódki... Żeby dla wszystkich starczyło. I żeby jeszcze zostało... Niech mają, niech się cieszą, niech widzą, że pan z zagranicy przyjechał. A te wszystkie rzeczy, co je tu kupię i tam przywiozę, będą wystawione w sieni, każdy sobie popatrzy. Ale macać nie pozwolę. Nie wolno. Tylko oglądać. Szwagra się postawi, żeby pilnował. Chociaż może lepiej nie, szwagier też niepewny. (…)
Przykładowe odpowiedzi:
  • wypożyczenie luksusowego auta przez Adama przed przyjazdem do domu, by zaimponować bliskim i swojej dziewczynie,
  • przywiezione z zagranicy sprzęty w domu rodzinnym Adama, o których opowiada jego dziadek,
  • marzenia Adama koncentrujące się na własnej firmie, która pozwoliłaby uwolnić się od pracy najemnej,
  • nieufność bohatera wobec szwagra, Marcina, przeradzająca się w otwartą wrogość po pobiciu Jolki.
AA - Dlaczego się nie uczysz języka? (XX krztusi się w dalszym ciągu, ale już sztucznie, żeby zyskać na czasie). Pytam, dlaczego się nie uczysz języka!
XX - Jakiego języka?
AA - Obcego! (...) Odpowiesz mi czy nie?
XX - To znaczy po ichniemu?
AA - Nie irytuj mnie. Wiesz dobrze, o co cię pytam. W tym kraju jesteś analfabetą. Gorzej - głuchoniemym. Kiedy wreszcie przestaniesz być kaleką?
XX - Ja po ichniemu gadał nie będę.
AA - Dlaczego? Żyjesz przecież tutaj, w tym kraju, jesz, pijesz, chodzisz ulicami, jak inni ludzie. Więc dlaczego nie chcesz mówić jak oni? Mógłbyś znaleźć lepszą pracę...
XX - To nie są ludzie.
AA - Nie?
XX - Nie. Tutaj nie ma ludzi.
AA - A gdzie są, twoim zdaniem?
XX - U nas.
AA - Aha.
Przykładowe odpowiedzi:
  • rozmowa Adama z ojcem, podczas której poruszają temat emigracji („Po to jest ten kraj, żebyśmy mogli się tutaj czuć ludźmi” – mówi ojciec),
  • prześladujące bohaterów i przekazywane z pokolenia na pokolenie poczucie niższości i klęski (degradacja ekonomiczna polskiej prowincji),
  • przedwczesny, tajemniczy powrót Pawła z Holandii i rywalizacja z bratem,
  • trudności w znalezieniu pracy na miejscu, w Polsce mimo posiadania dobrego wykształcenia (dowcip Jolki o tym, że żeby zarabiać 1,5 tysiąca złotych, trzeba mieć tytuł magistra)
XX - Albo to ja nie widzę, jak kręcisz, kiedy dostaję list od rodziny? Idziesz wtedy do kąta i czytasz książkę do góry nogami. Aż żal bierze. Bo ty nie dostajesz żadnych listów.
AA - Nie dostaję, bo nie potrzebuję.
XX - Akurat. Nie dostajesz, bo nikt do ciebie nie pisze. Ani ty do nikogo, ani nikt do ciebie. (...) Ja wrócę.
AA - Dokąd?
XX - A dokąd by? Do domu. Ja mam dokąd wrócić. Ja wrócę, a ty zostaniesz. Beze mnie. Ty przecież nie możesz wrócić. Ty już nigdy nie wrócisz. (pauza) No i co, nie jesteś już taki mądry? (...)
AA - Nie, ty także nie wrócisz.
XX - Ja? A niby dlaczego, myślałby kto... (...)
AA - Czemu nie?
XX - Ja mam żonę i dzieci.
AA - Też mi nowina! To ja pierwszy o nich pomyślałem. Tak, masz żonę i dzieci i właśnie dlatego do nich nie wrócisz. Po co narażać rodzinę na przykrości. No i jak, zostaniesz ze mną? (pauza) Zostaniesz, zostaniesz, już widzę, że zostaniesz. Zostaniemy tu razem. Będziesz posyłał dzieciom prezenty na gwiazdkę, one to lubią. A co do żony... Czy jesteś pewien, że ona ciebie tak bardzo potrzebuje?
XX - Nie...
AA - No widzisz, wszystko sie dobrze składa...
Przykładowe odpowiedzi:
  • brak ojca Adama na wszystkich fotografiach, gdyż całe lata przebywał za granicą,
  • żal i pretensje Adama do ojca o to, że nie brał udziału w wychowywaniu swoich dzieci,
  • rozterki Adama dotyczące osiedlenia się na stałe w Holandii,
  • rozpad związku Adama i Joanny podczas jego nieobecności w kraju,
  • słowa matki Adama: „Ta zagranica nam życie zniszczyła. I tobie zniszczy”


Pytanie: Które postacie oraz jakie wydarzenia i elementy świata przedstawionego zakłócają…

  • …przyjazd Adama do domu?
    Przykładowe odpowiedzi:
    –    mężczyzna w autobusie grożący Adamowi za filmowanie kamerą cyfrową,
    –    korzystanie przez jadących autobusem mężczyzn z „bezpłatnej” toalety,
    –    wręczenie przez Adama łapówki w wypożyczalni samochodów,
    –    pijany mężczyzna przechodzący przez drogę w czasie podróży Adama,
    –    dziadek kopiący psa na podwórzu,
    –    brzydka, deszczow...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Polonistyka"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy