Dołącz do czytelników
Brak wyników

Praktyczny Przewodnik Nauczyciela

6 września 2021

NR 43 (Wrzesień 2021)

Kształtowanie postawy odpowiedzialności za grzeczność językową

0 12

Etykieta (czyli grzeczność) językowa to zbiór przyjętych w danej społeczności wzorów językowych zachowań grzecznościowych, zwyczajowo przyporządkowanych określonym sytuacjom pragmatycznym, takim jak: spotkanie znajomej osoby, wyświadczenie nam przez kogoś przysługi, sprawienie komuś przykrości czy odniesienie przez kogoś sukcesu. Wskazane sytuacje wymagają takich zachowań, jak: powitanie (np. Dzień dobry, Cześć, Hej), podziękowanie (np. Dziękuję bardzo, Dzięki,

POLECAMY

Jesteś wspaniała!), przeproszenie (np. Przepraszam, Nie gniewaj się, Tak mi przykro), gratulacje (np. Gratuluję, Proszę przyjąć nasze gratulacje, Cieszę się)”. Tak pojęcie etykiety językowej wyjaśnia Małgorzata Marcjanik (Marcjanik 2007), według której etykieta językowa stanowi składnik triady aksjologicznej: dobro–piękno–prawda, a zatem ideał wartości absolutnych nazywanych w starożytnej Grecji eudajmonią (por. Zgółka 1988, Puzynina 1992).

Marcjanik wskazuje na wieloaspektowość grzeczności językowej, która stanowi część każdej wypowiedzi: Grzeczność „wpleciona jest w każdą niemal wypowiedź językową kierowaną przez konkretną osobę do konkretnej osoby (bądź konkretnych osób).

Komunikując się, zmuszeni jesteśmy do wyboru któregoś z wariantów formalnojęzykowych grzeczności. Na przykład jeżeli jesteśmy z kimś na ty, to użyjemy w rozmowie z nim form typu: Otwórz okno, a nie: Czy mógłbym prosić o otwarcie okna?” (Marcjanik 2007: 13). Językoznawczyni podkreśla nieostrość granic między mówieniem dobrym, estetycznym i prawdziwym, co – jej zdaniem – najłatwiej zaobserwować na przykładzie negatywnego mówienia niedobrego, nieładnego i nieuczciwego/
kłamliwego (Marcjanik 2007: 12).

Normy grzecznościowe należą do norm obyczajowych, a odpowiadające im zachowania grzecznościowe podlegają presjom społecznym, takim jak brak akceptacji czy dezaprobata.

Na polską etykietę językową składają się dwie podstawowe normy:

  • okazywanie szacunku partnerowi dialogu z jednoczesnym umniejszaniem roli własnej osoby,
  • przejawianie zainteresowania sprawami ważnymi dla partnera oraz jego najbliższej rodziny.

Rozwinięciem powyższych norm są następujące szczegółowe zasady:

  • zasada współodczuwania,
  • zasada demonstrowania chęci przebywania w towarzystwie partnera,
  • zasada deklarowania pomocy partnerowi,
  • zasada składania dowodów pamięci,
  • zasada dyskrecji.

Wyrażenia językowe pełniące funkcje grzecznościowe ujęte są w dwa typy:

  • wyrażenie predykatywne/orzekające – sprowadzają się one do wskazywania podyktowanych konwencją grzecznościowych relacji między partnerami komunikacji językowej; nazywane są autonomicznymi aktami etykiety; należą do nich: podziękowania, powitania, pożegnania, przeproszenia, życzenia, pozdrowienia, gratulacje, kondolencje, toasty, dedykacje, przedstawianie się,
  • wyrażenie niemające na ogół mocy predykatywnej, ale będące etykietalną obudową innych aktów; należą do nich między innymi formy adresatywne/nazywania rozmówcy, np. Panie profesorze, części orzeczeń złożonych, np. Pozwolę sobie przypomnieć, zdania składnikowe wypowiedzeń złożonych, np. Jeżeli pan pozwoli, to usiądę na chwilę, tryb pytający w funkcji trybu rozkazującego, np. Czy może mi pan skasować bilet?
  •  

    Większość aktów mowy zakłada dwie role komunikacyjne: nadawcę i adresata, przy czym role te mogą być odgrywane zarówno w bezpośrednim akcie komunikacyjnym (twarzą w twarz), jak i w kontakcie pośrednim, co jest dziś bardzo częste z uwagi na komunikację zapośredniczoną przez Internet (poczta e-mail, media społecznościowe).

    Dwiema podstawowymi warstwami zachowań językowych, w tym grzecznościowych, są warstwy: oficjalna i nieoficjalna, a pomiędzy nimi warstwa neutralnych zachowań grzecznościowych, która dotyczy interakcji zachodzących w miejscach publicznych.

    Etykieta językowa, tak jak ogólna, przechodzi przemiany, co wiąże się ze zmianami społecznymi, cywilizacyjnymi, politycznymi (Marcjanik 2001: 281–291).

    Sprawne posługiwanie się językiem wymaga od nadawcy, by mówił w sposób, który pozwala odbiorcy:

    • czuć się w kontakcie z nadawcą akceptowany i szanowany,
    • odbierać adresowany do niego komunikat jako estetyczny, w tym poprawny i nieobraźliwy,
    • czuć, że nadawca mówi prawdziwie: szczerze, bez wzbudzania u odbiorcy podejrzliwości (Marcjanik 2007: 11).

    Kultura języka jako przejaw kultury społecznej

    Kultura języka jest ściśle związana z kulturą społeczną, o czym pisał już w 1965 r. w „Języku polskim” Zygmunt Klemensiewicz. Traktował on język jako dobro narodowe i kulturowe, a komunikację językową jako elementarną formę obcowania społecznego. Jego zdaniem komunikat ma treść i formę językową, która może być rozmaicie ukształtowana, kształt zaś, tj. forma, pozostaje w związku z psychicznymi właściwościami mówiącego, m.in. z jego kulturą. Dlatego też w polszczyźnie występują teksty o różnym stopniu grzeczności, uprzejmości i delikatności (Klemensiewicz 1965: 5).
    Grzeczność językowa jest ściśle związana z grzecznością niejęzykową/niewerbalną, która dzieli się na:

    • grzeczność ponadjęzykową – w jej skład wchodzą fonetyczne cechy mówienia, takie jak intonacja, barwa głosu, natężenie głosu, tempo mówienia,
    • grzeczność pozajęzykowa – dotyczy mimiki, gestów, postawy i ruchów ciała, sposobu „zagospodarowania” przestrzeni, w tym odległości od drugiej osoby.

    To, jakich gestów używamy w danej sytuacji, jaka mimika twarzy czy ton głosu nam towarzyszy, zależy od konwencji typowej dla danego kręgu kulturowego. Umiejętności te nabywamy w procesie uczenia się języka i socjalizacji. Na przykład w kulturze polskiej powitaniu werbalnemu towarzyszą gesty podania ręki czy skinienia głową, składaniu gratulacji mimika twarzy komunikująca: Cieszę się razem z tobą oraz wysoki ton wypowiedzi, a składaniu kondolencji niski ton wypowiedzi oraz wyraz twarzy wskazujący na dzielenie uczucia smutku. Konflikt między werbalnym a niewerbalnym wyrażaniem siebie zakłóca akt komunikacji. Ustalenia dotyczące odpowiedniości między wypowiedziami a elementami niewerbalnymi, np. gestami czy tonem głosu, wynikają z ogólnej zasady stosowności pragmatycznej zachowań, w tym grzecznościowych (Marcjanik 2007: 13–19).

    Język w obliczu zmian technologicznych

    Wraz ze zmianami w zakresie technologii, które w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat zachodzą w bardzo szybkim tempie, zmienia się również codzienne życie ludzkie, a co się z tym wiąże – zachowania zarówno niewerbalne, jak i werbalne. Jan Grzenia, omawiając komunikację językową w Internecie, podkreśla, że jedną ze szczególnych trudności, na które napotykamy, jest ustalenie wpływu technologii na komunikowanie się, tym bardziej że zagadnienie to obejmuje nie tylko dyscypliny techniczne, ale sięga głębiej do zagadnień związanych z psychologią i socjologią komunikacji (Grzenia 2008: 52–58).

    Niewątpliwie jednak nasz sposób komunikowania się w Internecie, tak jak w bezpośrednich relacjach, wpływa na opinię o nas samych. Dzięki kulturalnemu zachowaniu jesteśmy lepiej postrzegani niż niegrzeczni krytykanci, dlatego warto uczniom uświadomić, że swoboda wypowiedzi nie oznacza przyzwolenia na wszystko i braku odpowiedzialności. Nie warto zatem dołączać do sfory sieciowych drapieżników przez upowszechnianie krzywdzących i szyderczych wypowiedzi, ponieważ powielając hejt, zaczynasz być postrzegany jako hejter (Naruszewicz-Duchlińska 2019: 59).

    W kontekście etykiety językowej niewątpliwie jedną z głównych kwestii języka w Internecie jest hejt, który stał się dzisiaj narzędziem komunikowania się, chociaż, jak podkreśla w Psychologii hejtu Mateusz Grzesiak, hejter często nie uświadamia sobie zjawiska hejtu w sieci. Autor zwraca uwagę na to, że Polacy jako naród bardzo często dają negatywną informację zwrotną, a zatem zdaniem psychologa hejt jest nad Wisłą sankcjonowany kulturowo i stał się ogólnie przyjętą formą komunikacji. To, że hejt stał się w Polsce normą, wynika z faktu, iż jako naród niewiele wiemy o hejcie i „wrzucamy do jednego worka mowę nienawiści wraz z twórczą krytyką” (Grzesiak 2017: 22–26). Niezwykle ważne jest więc, by młodzi ludzie zrozumieli, na czym polega zjawisko hejtu, w czym się przejawia, co stanowi źródło hejtu, jaka jest perspektywa hejtera i hejtowanego oraz jak można je minimalizować, a najlepiej, jak hejtu unikać.

    Modelowanie zachowań, czyli jak pracować nad kulturą języka w szkole

    Marian Bugajski – specjalista w dziedzinie językoznawstwa normatywnego i teorii komunikacji językowej – podkreśla, że pojęcie pracy nad językiem, mimo że tak często bywa, nie może mieć negatywnej wartości, a zatem nie wystarczy wskazywanie i potępianie błędów. Niezwykle ważne jest opieranie się na pozytywnych wartościach, a zatem właściwa praca nad językiem powinna opierać się na pojęciu normy, o czym pisał Doroszewski w „Poradniku Językowym” już 1949 r.: „Szerzenie wiedzy o języku, a dokładniej mówiąc – o jego normie, powinno być zatem sposobem panowania nad jego żywiołem. Nie należy jednak wykluczać bezpośredniej ingerencji w system językowy, zdarza się bowiem, że codzienne potrzeby nazewnicze np. zmuszają nas do interwencji w dziedzinie spontanicznie się rozwijających faktów, a coraz większa liczba faktów dojrzewa do takiej interwencji”  (Doroszewski 1949: 26–27).
    Praca nad kulturą języka jest zdaniem Doroszewskiego jedną z najważniejszych form realizowania łączności teorii z praktyką (Doroszewski 1968: 18) i jest ona jednoznaczna z kształtowaniem kultury umysłowej społeczeństwa, myślenia i reakcji celowych (Doroszewski 1967a: 1–5), a zatem praca nad kulturą języka, którego główną funkcją jest funkcja poznawcza, powinna dążyć do kształtowania odpowiednich reakcji na bodźce wyrazowe (Doroszewski 1967b: 57–66). Niezwykle ważne jest, by w szkole nie tylko mówić o komunikacji, ale przede wszystkim, by poprzez modelowanie zachowań kształtować w młodych ludziach poczucie odpowiedzialności za komunikację.

    Badania neurobiologiczne wskazują, że mózg najlepiej uczy się we współpracy z innymi mózgami, co wynika ze społecznego charakteru naszego gatunku, a zachowania innych ludzi mają na nas ogromny wpływ, ponieważ wywołują w mózgu stany analogiczne do tych, jakie powstają, gdy sami wykonujemy daną czynność. Dlatego też nauczyciele powinni mieć na uwadze, że oprócz tego, co mówią do uczniów, istotne jest, w jaki sposób to robią. Mechanizm ten, zwany mechanizmem neuronów lustrzanych, został odkryty przez zespół prof. Giacomo Rizzola...

    Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

    Co zyskasz, kupując prenumeratę?
    • 6 wydań magazynu "Polonistyka"
    • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
    • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
    • ...i wiele więcej!
    Sprawdź

    Przypisy