Dołącz do czytelników
Brak wyników

Praktyczny Przewodnik Nauczyciela

10 marca 2021

NR 40 (Marzec 2021)

Jak pobudzać mózg do twórczego działania?
Tajniki treningu kreatywności

0 114

Człowiek z natury jest istotą twórczą, a więc zdolną do tworzenia nowych rzeczy. Niezwykłe właściwości mózgu pozwalają mu zarówno na tworzenie nowych jakości zupełnie od podstaw, jak i na wykorzystywanie posiadanych już zasobów do łączenia ich w nową, a jednocześnie wartościową, jakość, w efekcie czego powstają wytwory cenniejsze pod pewnym względem, np. naukowym, praktycznym czy estetycznym. Co zatem znaczy bycie kreatywnym?

Kreatywność, która odróżnia człowieka od innych gatunków na Ziemi, związana jest z wyobraźnią. Jednak samo wyobrażanie sobie czegoś nie świadczy o kreatywności, a to, że określamy kogoś mianem osoby kreatywnej, wiąże się z faktem wytworzenia przez nią czegoś. Kreatywność wymaga zatem aktu tworzenia i – jak twierdzi Ken Robinson – można ją nazywać wyobraźnią stosowaną. Jego zdaniem odnosi się do inteligencji i nie chodzi tu wcale o inteligencję rozumianą jako zdolności naukowe, ale jako zdolność myślenia, którego najwyższą formą jest myślenie twórcze. Każdy człowiek rodzi się z pokładami kreatywności, jednak nie każdy je rozwija, co może mieć związek z powszechnym przekonaniem, że kreatywność, podobnie jak IQ, jest stała i nie mamy na nią wpływu (Robinson 2012, s. 57, 67).

POLECAMY

Krzysztof Szmidt, opisując działania mające na celu pobudzanie kreatywności, definiuje ją jako zdolność człowieka do w miarę częstego generowania nowych i wartościowych wytworów: rzeczy, idei, metod działania. W związku z tym, mimo iż coraz częściej słyszymy o kreatywnej szkole czy kreatywnej zabawie, kreatywni mogą być tylko ludzie, a nie przedmioty czy zjawiska (Szmidt 2013, s. 24–25).

Warto podkreślić, że kreatywność nie wiąże się jedynie ze sztukami pięknymi, ale może odnosić się do różnych typów aktywności, a co za tym idzie – również do tych, które są praktykowane w szkole poza lekcjami muzyki, plastyki czy techniki. Mówienie o byciu twórczym nie zakłada posiadania tej cechy w określonym stopniu, każdy człowiek przejawia bowiem umiejętności twórcze w jedyny dla siebie sposób, co wiąże się z jego zainteresowaniami, możliwościami intelektualnymi, ruchowymi, społecznymi, a także z jego bagażem doświadczeń. Niestety, doświadczenia młodych ludzi przyczyniają się często do tego, że z pełnych pomysłów dzieci wyrasta młodzież, której pomysłowość jest nieporównywalnie mniejsza od tej dziecięcej. 

Czy kreatywność można ćwiczyć?

Jeśli możliwe jest ćwiczenie ruchów dowolnych lub pamięci, to dlaczego nie mielibyśmy ćwiczyć myślenia twórczego? To pytanie stawia prof. Edward Nęcka w książce Trening twórczości, podkreślając jednocześnie, iż wątpliwości, które się rodzą w związku z odpowiedzią na to pytanie, wynikają stąd, że wszyscy ludzie wiedzą, że używają pamięci, a tylko niektórzy zdają sobie sprawę z tego, że myślą twórczo, ta druga czynność uchodzi więc za nadzwyczajną i związaną z nieoczekiwanymi, niesterowalnymi aktami natchnienia (Nęcka 2019, s. 15–16).

Zdaniem Pauliny Mechło i Olgi Geppert, autorek książki Trening innowacyjnego myślenia, ktoś, kto jest twórczy, ćwiczy wyobraźnię, rozwija myślenie, dba o swój umysł, trenuje swój intelekt: pamięć, koncentrację i spostrzeganie, pielęgnuje swoją wrażliwość, znajduje sobie twórcze zajęcia, poszukuje inspiracji, jest otwarty na ludzi, pomysły i idee, jest ciekawy i odważny, próbuje pomimo niepowodzeń, a każdy dzień traktuje jako szansę na stworzenie czegoś nowego (Mechło, Geppert 2020, s. 7). 
Ken Robinson zwraca uwagę na dwa rodzaje kreatywności: tę, która dotyczy edukacji i może być ćwiczona poprzez zastosowanie odpowiednich technik, i tę, którą określa się jako kreatywność osobistą napędzaną pasjami i postawami, opisywaną jako praktyczny proces podejmowania prób zrobienia czegoś oryginalnego, rozpoczynający się od przeczucia, a następnie złożony z generowania nowych pomysłów, wyobrażania sobie różnych możliwości i rozważania alternatywnych rozwiązań. Twórcza praca jest zatem delikatną równowagą pomiędzy generowaniem pomysłów i ich przesiewaniem i udoskonalaniem. Ponadto ludzie, którzy działają twórczo, kochają środki wyrazu, którymi pracują, a zatem muzycy kochają dźwięki, tancerze – ruch, matematycy – liczby, a nauczyciele kochają uczyć (Robinson 2012, s. 69–71).

Co blokuje kreatywność?

Kreatywność to rodzaj magii będącej cechą odróżniającą dzieci od dorosłych. Dzieci przyjmują to, co odbierają zmysłami, takim, jakim to jest, akceptują otaczający je świat. Inaczej czynią dorośli, którzy myślą bardziej stereotypowo i rzadko wychodzą poza schematy. Rozwijanie kreatywności wymaga przestrzeni pozwalającej na to, by otworzyć umysł i bez obawy przed oceną pozwolić działać wyobraźni. Potrzeba zatem przedszkoli i szkół, w których dorośli będą – jak mówi Brené Brown – strażnikami tej przestrzeni, w której uczniowie będą mogli swobodnie oddychać, iść za głosem własnej ciekawości i poznawać świat, a przy tym być, kim chcą, i niczym się z tego powodu nie martwić (Brown 2019, s. 34). Przestrzeń, o której mówi B. Brown, pozwala wszystkim ludziom otworzyć się i działać, bez względu na ich indywidualne zdolności i możliwości. Ma to szczególne znaczenie dla uczniów ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi, których tak wielu jest w naszych środowiskach edukacyjno-wychowawczych. Ich bagaż przeżyć niejednokrotnie wypełniony jest przykrymi doświadczeniami, których konsekwencje odczuwają często przez długi czas. Dzieje się tak dlatego, że za ich przywoływanie odpowiedzialny jest przedklinek – część mózgu, której zadaniem jest monitorowanie siebie, swoich działań i stosunku do rzeczywistości, a najnowsze badania wyjaśniają również jego rolę w przejawach kreatywności i stanach związanych ze zwiększoną samoświadomością.

Czego jeszcze potrzeba, by poruszyć umysł ucznia i pobudzić go do działania? Przede wszystkim należy mieć na uwadze, że umysł otwiera się, gdy jest spokojny i zaciekawiony, gdy może wyjść poza schemat, ma odpowiednią ilość czasu, nie czuje presji związanej z ocenianiem. Projektując przestrzeń rozwojową młodych ludzi:

  • pomagajmy im robić małe kroki naprzód,
  • wspierajmy ich, bo razem możemy więcej,
  • bądźmy elastyczni i dajmy im być elastycznymi,
  • planujmy atrakcyjne dla nich zajęcia,
  • dajmy im cieszyć się twórczością,
  • nie poganiajmy, pamiętając, że „yyy” to oznaka zastanowienia,
  • dajmy zadziałać ich wyobraźni,
  • wyzwalajmy naturalne zachowania,
  • otwierajmy umysły,
  • świetnie się bawmy,
  • ćwiczmy bez nudy i lęku.

Jak uwolnić kreatywność uczniów?

Nieodzownym elementem twórczego działania jest ciekawość poznawcza, rozumiana jako skupienie uwagi na przedmiotach i zjawiskach, połączona z aktywnym, nieobojętnym uczuciowo poznaniem ich (Gurycka 1977, s. 38). Przejawia się ona od urodzenia w dziecięcej potrzebie eksplorowania świata, a następnie w tak licznie zadawanych przez dzieci pytaniach, najpierw o charakterze faktograficznym, później konsekwencje i przyczyny, wreszcie w zainteresowaniu problemami. Jeżeli dziecko nie szuka odpowiedzi na pytania u innych osób, lecz w dalszym ciągu trudni nimi własny umysł i żywo poszukuje wszystkiego, co mogłoby mu na nie odpowiedzieć, to znaczy, że ciekawość stała się u niego pozytywną siłą umysłową (Dewey 1988, s. 57). To właśnie zadawanie pytań oraz gotowość do eksplorowania otaczającej nas rzeczywistości stanowią składniki intelektualnego sukcesu dzieci (Medina 2012, s. 132–134), dlatego tak ważne jest, by stwarzać uczniom warunki pobudzające ich do takiego właśnie działania. 

Co istotne, dotyczy to również uczniów ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi, ponieważ, jak pisze Speck: Dziecko czerpie naukę z codziennych przeżyć. Ogólne spowolnienie rozwoju, z którym mamy do czynienia w przypadku osób z niepełnosprawnością intelektualną, nie jest zdeterminowane tylko przez intelektualny deficyt, ale także przez inne czynniki, takie jak bodźce, wychowanie, środowisko, przy czym należy pamiętać, że są one w dużym stopniu poddawane psychofizycznym i energetycznym procesom. Ponadto motywacja do działania, która u uczniów z niepełnosprawnością intelektualną jest słaba, w znacznym stopniu zależy od samodzielności, a tę kształtuje się najlepiej w warunkach nieobciążających człowieka. Potrzeba więc takiego środowiska, w którym poprzez ćwiczenia uczniowie będą kształtowali motywację do działania (Speck 2015, s. 141–144).
Andrew Fuller w Psychologii geniuszu daje konkretne wskazówki, jak uwolnić geniusz dziecka na poszczególnych etapach rozwojowych. Są to działania bardzo proste i możliwe do stosowania zarówno w przestrzeni szkolnej, jak i domowej.

Co możemy zrobić z dzieckiem w wieku szkolnym?

  • Pokazujcie, że fajnie jest się uczyć i rozwijać.
  • Stwarzajcie sytuacje pozwalające na poczucie sprawstwa i odnoszenie sukcesów.
  • Pozwalajcie doświadczać.
  • Rozmawiajcie, wyrażajcie opinie, szukajcie argumentów, rozwiązań.
  • Pytajcie i dawajcie możliwość zadawania pytań.
  • Dawajcie do zrozumienia, że błąd to rzecz ludzka.
  • Doceniajcie.
  • Unikajcie schematycznego myślenia.
  • Szukajcie niestandardowych rozwiązań.
  • Bądźcie towarzyszami, nie doradcami.
  • Razem wychodźcie, wyjeżdżajcie, oglądajcie, słuchajcie, wąchajcie, smakujcie, uprawiajcie lenistwo.
  • Pokazujcie, jak ważne są: empatia, asertywność, aktywne słuchanie.
  • Utrwalajcie przekonanie, że mózg jest jak mięsień, który robi się silniejszy i sprawniejszy w miarę użycia.
  • Dawajcie czas (Fuller 2017, s. 31–37).

Każde dziecko rozwija się we własnym tempie, a zatem wskazówki Fullera należy traktować nie jako gotowe rozwiązania, ale jako inspirację do projektowania przestrzeni pozwalającej na bycie kreatywnym. Razem twórzmy, cieszmy się, wymyślajmy, np. pisząc połówkowe wiersze, robiąc bigosy poetyckie, uprawiając twórcze pisanie, bawiąc się słowami, tworząc oryginalne treści (Szmidt 2013). Traktując muzykę jako inspirację, pobudzajmy wyobraźnię, malujmy, twórzmy nasze światy, planujmy działania w formie mapy marzeń, wymyślajmy różne funkcje danych przedmiotów, a także różnorodne zastosowania artykułów spożywczych, wyrażajmy siebie w twórczości artystycznej, np. obróbce drewna, garncarstwie, fotografii, muzyce, plastyce. A przy tym wszystkim dobrze się bawmy. Najważniejsze jest bowiem, by każdy uczeń, bez względu na możliwości intelektualne, miał sposobność eksplorowania świata, doświadczania, zadawania pytań, wykorzystywania wyobraźni, tworzenia.

Szkolny trening kreatywności

Skoro, jak twierdzi K. Szmidt, kreatywność to zdolność człowieka do w miarę częstego generowania nowych i wartościowych wytworów (Szmidt 2013, s. 22), wskazane byłoby zatem, by nauczyciele dbali o regularność podejmowanych w tym zakresie działań, biorąc pod uwagę trzy główne procesy twórcze i trzy odpowiadające im rodzaje twórczości:

  • Eksploracje – twórczość eksploracyjna rozumiana jako badanie, dociekanie, poszukiwanie, odkrywanie czegoś, myślenie pytajne, czyli zdolność dostrzegania problemów i sytuacji problemowych, formułowania pytań problemowych, redefiniowania problemów/reformułowania pytań.
  • Kombinacje – twórczość kombi...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Polonistyka"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy