Dołącz do czytelników
Brak wyników

Biblioterapia jako metoda w pedagogice

Artykuły z czasopisma | 11 grudnia 2017 | NR 12
241

Książka to czynnik urabiający duszę, pisał Henryk Sienkiewicz . Wzbogaca, uczy, wychowuje, pomaga zrozumieć siebie.

,,Literatura od wieków inspiruje człowieka, zmusza go do refleksji. (…) Pozwala zapomnieć o kłopotach i szarościach dnia codziennego. Przenosząc czytelnika w czasie i przestrzeni, kształtuje jego wyobraźnię. Przyczynia się do jego dojrzewania emocjonalnego. Dostarczając wzorców, pomaga przebudowywać i rozbudowywać własny, wewnętrzny świat czytelnika”.  (Irena Borecka)

Stały kontakt dziecka z książką ma bardzo istotny wpływ na rozwój jego osobowości. Książka oddziałuje – poprzez swe treści – na myśli, uczucia i postępowanie, rozwija wrażliwość na piękno języka, wzbogaca słownictwo, pogłębia i poszerza wiadomości i zainteresowania, daje możliwość zrozumienia innych ludzi i otaczającego świata oraz pobudza wyobraźnię. Od dawna psychologowie zwracają uwagę rodzicom, nauczycielom i wychowawcom, że czytanie literatury odgrywa bardzo ważną rolę w rozwoju intelektualnym dziecka. Szczególnie docenia się funkcję dydaktyczną, wychowawczą, profilaktyczną, a także terapeutyczną literatury. Czytanie książek pozwala uchronić dziecko od negatywnych emocji, smutku, żalu czy gniewu, które silnie przeżywa. Literatura dziecięca kształtuje pozytywne wzory osobowe. Dlatego zaczęto doceniać książkę jako środek terapeutyczny o dużych możliwościach.

Biblioterapia jako metoda oddziaływania terapeutycznego stała się przedmiotem coraz większego zainteresowania. Literatura nabrała znaczenia terapeutycznego już za czasów panowania Ramzesa II. Wtedy bibliotekę traktowano jako ,,lecznicę dusz”. W XVII wieku jezuici prowadzący szpitale polecali swoim pacjentom czytanie książek religijnych oraz tekstów kontemplacyjnych. W XVIII wieku w klasztorach i zakonach szczególnie kładziono nacisk na refleksyjne czytanie. J. B. Dubos głosił wówczas, że człowiek musi mieć czymś zajęty umysł, bo w przeciwnym razie nudzi się i jest nieszczęśliwy. Później wprowadzono do szpitali teksty religijne i rozrywkowe. W XX wieku nastąpił rozwój zastosowania literatury w medycynie. Niestety, druga wojna światowa przerwała badania naukowców nad wpływem literatury na życie i zdrowie człowieka. W Polsce biblioterapię zaczęto rozpowszechniać w drugiej połowie lat sześćdziesiątych. Zaczęto zakładać coraz więcej bibliotek, w tym również w szpitalach. 

W roku 1966 Amerykańskie Stowarzyszenie Bibliotekarzy przyjęło oficjalnie, że ,,biblioterapia to użycie wyselekcjonowanych materiałów czytelniczych jako pomocy terapeutycznej w medycynie i psychiatrii, także poradnictwo w rozwiązywaniu problemów osobistych przez ukierunkowane czytanie”. 

Według E. Tomasik biblioterapia to ,,zamierzone działanie przy użyciu książki lub materiałów niedrukowanych (np. filmy, płyty DVD, audiobooki, obrazy itp.) prowadzące do celów rewalidacyjnych, resocjalizacyjnych czy ogólnorozwojowych”.

Celem biblioterapii jest psychiczne i duchowe wsparcie, np. w akceptacji własnej niepełnosprawności, akceptacji dziecka upośledzonego przez rodziców i kolegów, poprawie samopoczucia, ukazaniu wzorców, minimalizowaniu agresywnego zachowania, odzyskaniu wiary w siebie, przeciwdziałaniu lękom, depresji, wypełnianiu wolnego czasu. Cele zależą od potrzeb, wieku i rozwoju człowieka. 

Koniecznym elementem biblioterapii jest międzyosobowy kontakt indywidualny lub grupowy. Dobrze dobrana i odpowiednio omówiona książka może kompensować braki w psychice. Właściwy dobór literatury sprawi, że człowiek odzyska siły do pokonywania trudności, zapomni o niepowodzeniach, wzmocni się jego psychika, wyeliminuje niekorzystne stany emocjonalne.

Istnieją różne typy biblioterapii, w zależności od tego, jakie grupy specjalistów prowadzą tego typu terapię, np. nauczyciele, wychowawcy, lekarze, pielęgniarki, psychiatrzy. R. J. Rubin dzieli biblioterapię na trzy kategorie: 

  • Biblioterapia instytucjonalna – oznacza zastosowanie literatury, przede wszystkim dydaktycznej, do potrzeb indywidualnego ,,zinstytucjonalizowanego” (najczęściej chorego psychicznie) pacjenta. Tego typu terapię prowadzi na ogół lekarz. Stosuje się ją dla informacji o dolegliwościach chorego i dla jego relaksacji. Dominującymi pozycjami w tym przypadku będą lektury dydaktyczne i odprężające, np. beletrystyka.
  • Biblioterapia kliniczna – prowadzona w grupach pacjentów z chorobami psychicznymi, problemami emocjonalnymi lub behawioralnymi. Terapię tę prowadzi lekarz w porozumieniu z bibliotekarzem. Głównym celem biblioterapii klinicznej jest zdolność ,,wglądu w siebie” – we własne doznania i uczucia, co pomaga choremu zmienić jego sytuację psychologiczną. Stosuje się tutaj literaturę o charakterze wyobrażeniowym. 
  • Biblioterapia rozwojowa i wychowawcza – najbardziej klasyczna biblioterapia dla osób bez zaburzeń emocjonalnych oraz somatycznych. Stosuje się tu książki i materiały wyobrażeniowe i dydaktyczne dla potrzeb ,,normalnych użytkowników”, ale borykających się z problemami rozwojowymi (wychowawczymi). Ten rodzaj biblioterapii może być prowadzony w szkołach, świetlicach lub środowisku otwartym. Ma pomagać ludziom w rozwiązywaniu problemów, które niesie życie, wspierać rozwój uczniów. Biblioterapię rozwojową mogą prowadzić bibliotekarze, wychowawcy, nauczyciele.

Przedstawiony podział w swoim terapeutycznym zakresie obejmuje szeroki wachlarz tematyczny. Użyteczne są lektury, począwszy od łatwej prozy, przez lirykę (działanie odprężające, a także zaspokajające estetycznie), poradniki zdrowotne, medyczne (działanie dydaktyczne), a skończywszy na pozycjach filozoficznych, światopoglądowych, etycznych itd.

Według dr Marii Molickiej literatura pełni ważne funkcje:

  • przekazuje wiedzę, wzbogaca doświadczenia, ukazuje inne wzory myślenia, odczuwania i działania w sytuacjach emocjonalnie trudnych,
  • dostarcza wzorców osobowych dzięki opisom konkretnych ludzi, ich osobowości i działań,
  • wpływa na zmianę sposobu myślenia, 
  • wspiera przez akceptację – dziecko otrzymuje ją, gdy spotyka się z bohaterem zmagającym się z podobnymi problemami,
  • buduje nadzieję przez odpowiednie zakończenie książki,
  • działa kompensacyjnie, częściowo wyrównuje niezaspokojone potrzeby emocjonalne,
  • relaksuje, odpręża, 
  • odciąża umysł.

Czytanie o losach kogoś, kto ma podobne trudności, przeżywa podobne emocje, może być pocieszeniem. Poprzez doświadczenia innych możemy uczyć się lepszych sposobów radzenia sobie z kłopotami i mieć nadzieję, że nam tak jak bohaterowi też może się udać. Ze względu na ogromny potencjał, który w nim drzemie, tekst literacki może być wykorzystany przez pedagogów i psychologów do pomocy dzieciom, młodzieży 
i dorosłym. Jedną z takich form jest biblioterapia. Warto zwrócić uwagę na korelację między czytelnictwem a biblioterapią. 
W niektórych sytuacjach można postawić znak równości – czytelnictwo jest tym samym, co biblioterapia. Jednak w czytelnictwie może się terapia realizować, ale wcale nie musi. Natomiast w biblioterapii – terapia jest celem podstawowym, który należy zrealizować. W czytelnictwie musi dochodzić do bezpośredniego kontaktu osoby czytającej z książką. Inaczej jest w biblioterapii, tu adresat nie musi czytać, może słuchać jak terapeuta czyta lub słuchać nagrań. 

Warto wspomnieć o modelu biblioterapeutycznym, który składa się z następujących etapów:

  • czytanie, słuchanie lub oglądanie, np. książek, filmów, fragmentów utworów,
  • identyfikacja z postaciami literackimi bądź z sytuacjami fikcyjnymi; identyfikując się z bohaterem literackim, czytelnik wyraża swoje uczucia,
  • przeżycia będące efektem kontaktu z utworem/dziełem, mogą być negatywne lub pozytywne, mają na celu uaktywnienie lub wyciszenie emocji uczestnika biblioterapii,
  • katharsis – oczyszczenie, odreagowanie napięć, poczucie ulgi,
  • wgląd – wprowadzenie nowych treści, uczuć do systemu przeżywania, odkrywanie lub pogłębianie wewnętrznego świata czytelnika,
  • zmiany w psychice uczestników, np. zmiana postawy, zachowania w takim stopniu, aby pacjent dążył do zmiany,
  • ewaluacja – jest niezbędna, ponieważ w tym momencie biblioterapii pacjent sam uświadamia sobie, jakie zaszły zmiany po terapii.

Aby program biblioterapeutyczny przyniósł zadowalające efekty, opracowując go, należy przestrzegać następujących zasad: 

  • swoboda uczestnictwa,
  • uwzględnienie potrzeb, problemów i preferencji członków grupy,
  • dostosowanie środków terapeutycznych do możliwości percepcyjnych i fizycznych poszczególnych członków grupy,
  • dostosowanie poziomu i tempa zajęć do możliwości uczestników,
  • zaakceptowanie gotowości pacjentów do uczestnictwa w terapii,
  • włączenie do programów biblioterapeutycznych elementów innych terapii wspomagających proces powrotu do zdrowia, np. muzykoterapia, arteterapia,
  • korzystanie z doświadczeń innych biblioterapeutów oraz wymiana materiałów terapeutycznych dla wzbogacenia warsztatu pracy.

W szkole znajduje zastosowanie biblioterapia wychowawcza, której celem może być wspieranie zdrowia psychicznego ucznia, wyeliminowanie agresji, akceptacja siebie i innych, pokonanie lęków, problemów w nauce itp. W pracy z dziećmi można opierać się na trzech typach biblioterapii:

  • klasycznej,
  • terapii przez baśń,
  • bajce terapeutycznej.

Biblioterapia klasyczna polega na systematycznym prowadzeniu zajęć z książką, których celem jest dążenie do estetycznego wychowania dziecka poprzez kontakt ze słowem pisanym i czytanym. Działanie przez odpowiednio dobrane teksty pogłębia samoobserwację, co prowadzi do bardziej świadomego kierowania sobą. Literatura musi być tak dostosowana, aby ukazywała wzory zachowań, relaksowała, poprawiała nastrój, odciążała od sytuacji tymczasowej. Ten typ biblioterapii można wykorzystać do pracy z dziećmi w różnym wieku, a także z młodzieżą. 

Terapię przez baśń stosuje się w pracy z dziećmi od czwartego do dziewiątego roku życia. Baśnie są bardzo cennymi utworami, w których wyeksponowane są wartości moralne, baśnie dokładnie określają, kogo i za co spotyka nagroda lub kara. Istnieje wyraźny podział na dobro i zło, a zło najczęściej przegrywa. Dzieci identyfikują się z pozytywnymi postaciami, a odrzucają negatywne. W takiej sytuacji rozpoczyna się budowanie systemu wartości dziecka. Szczęśliwe zakończenie baśni przynosi radość, zadowolenie, nadzieję, optymizm. Rzeczywistość baśniowa odzwierciedla myślenie dziecka, dzięki czemu mały człowiek może lepiej zrozumieć świat i siebie, ma poczucie ładu, porządku, czuje się bezpiecznie. 

Joanna Olech pisze: ,,Baśń – wczesny pokarm intelektualny. Mruczanki, kołysanki, bajki… Pierwsze ogniwo kodu kulturowego, w jaki wyposażamy nasze dzieci. Z poziomu dzikusa słowo podnosi małego człowieczka na poziom refleksji i odpowiedzialności. Nasze wyobrażenia o honorze, uczciwości, sprawiedliwości i miłości mają swoje korzenie w baśniach usłyszanych w dzieciństwie”. 

Wartość baśni doskonale określają słowa dr Marii Molickiej: ,,Dzieciom trzeba czytać baśnie – co do tego chyba nikt nie ma wątpliwości. Dlaczego jednak trzeba to robić? Ponieważ baśnie dają dzieciom poczucie bezpieczeństwa, podnoszą ich samoocenę, uczą radzenia sobie w różnych sytuacjach, uczulaj...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Polonistyka"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy