Dołącz do czytelników
Brak wyników

Biblioterapia jako metoda w pedagogice

Artykuły z czasopisma | 11 grudnia 2017 | NR 12
69

Książka to czynnik urabiający duszę, pisał Henryk Sienkiewicz . Wzbogaca, uczy, wychowuje, pomaga zrozumieć siebie.

,,Literatura od wieków inspiruje człowieka, zmusza go do refleksji. (…) Pozwala zapomnieć o kłopotach i szarościach dnia codziennego. Przenosząc czytelnika w czasie i przestrzeni, kształtuje jego wyobraźnię. Przyczynia się do jego dojrzewania emocjonalnego. Dostarczając wzorców, pomaga przebudowywać i rozbudowywać własny, wewnętrzny świat czytelnika”.  (Irena Borecka)

Stały kontakt dziecka z książką ma bardzo istotny wpływ na rozwój jego osobowości. Książka oddziałuje – poprzez swe treści – na myśli, uczucia i postępowanie, rozwija wrażliwość na piękno języka, wzbogaca słownictwo, pogłębia i poszerza wiadomości i zainteresowania, daje możliwość zrozumienia innych ludzi i otaczającego świata oraz pobudza wyobraźnię. Od dawna psychologowie zwracają uwagę rodzicom, nauczycielom i wychowawcom, że czytanie literatury odgrywa bardzo ważną rolę w rozwoju intelektualnym dziecka. Szczególnie docenia się funkcję dydaktyczną, wychowawczą, profilaktyczną, a także terapeutyczną literatury. Czytanie książek pozwala uchronić dziecko od negatywnych emocji, smutku, żalu czy gniewu, które silnie przeżywa. Literatura dziecięca kształtuje pozytywne wzory osobowe. Dlatego zaczęto doceniać książkę jako środek terapeutyczny o dużych możliwościach.

Biblioterapia jako metoda oddziaływania terapeutycznego stała się przedmiotem coraz większego zainteresowania. Literatura nabrała znaczenia terapeutycznego już za czasów panowania Ramzesa II. Wtedy bibliotekę traktowano jako ,,lecznicę dusz”. W XVII wieku jezuici prowadzący szpitale polecali swoim pacjentom czytanie książek religijnych oraz tekstów kontemplacyjnych. W XVIII wieku w klasztorach i zakonach szczególnie kładziono nacisk na refleksyjne czytanie. J. B. Dubos głosił wówczas, że człowiek musi mieć czymś zajęty umysł, bo w przeciwnym razie nudzi się i jest nieszczęśliwy. Później wprowadzono do szpitali teksty religijne i rozrywkowe. W XX wieku nastąpił rozwój zastosowania literatury w medycynie. Niestety, druga wojna światowa przerwała badania naukowców nad wpływem literatury na życie i zdrowie człowieka. W Polsce biblioterapię zaczęto rozpowszechniać w drugiej połowie lat sześćdziesiątych. Zaczęto zakładać coraz więcej bibliotek, w tym również w szpitalach. 

W roku 1966 Amerykańskie Stowarzyszenie Bibliotekarzy przyjęło oficjalnie, że ,,biblioterapia to użycie wyselekcjonowanych materiałów czytelniczych jako pomocy terapeutycznej w medycynie i psychiatrii, także poradnictwo w rozwiązywaniu problemów osobistych przez ukierunkowane czytanie”. 

Według E. Tomasik biblioterapia to ,,zamierzone działanie przy użyciu książki lub materiałów niedrukowanych (np. filmy, płyty DVD, audiobooki, obrazy itp.) prowadzące do celów rewalidacyjnych, resocjalizacyjnych czy ogólnorozwojowych”.

Celem biblioterapii jest psychiczne i duchowe wsparcie, np. w akceptacji własnej niepełnosprawności, akceptacji dziecka upośledzonego przez rodziców i kolegów, poprawie samopoczucia, ukazaniu wzorców, minimalizowaniu agresywnego zachowania, odzyskaniu wiary w siebie, przeciwdziałaniu lękom, depresji, wypełnianiu wolnego czasu. Cele zależą od potrzeb, wieku i rozwoju człowieka. 

Koniecznym elementem biblioterapii jest międzyosobowy kontakt indywidualny lub grupowy. Dobrze dobrana i odpowiednio omówiona książka może kompensować braki w psychice. Właściwy dobór literatury sprawi, że człowiek odzyska siły do pokonywania trudności, zapomni o niepowodzeniach, wzmocni się jego psychika, wyeliminuje niekorzystne stany emocjonalne.

Istnieją różne typy biblioterapii, w zależności od tego, jakie grupy specjalistów prowadzą tego typu terapię, np. nauczyciele, wychowawcy, lekarze, pielęgniarki, psychiatrzy. R. J. Rubin dzieli biblioterapię na trzy kategorie: 

  • Biblioterapia instytucjonalna – oznacza zastosowanie literatury, przede wszystkim dydaktycznej, do potrzeb indywidualnego ,,zinstytucjonalizowanego” (najczęściej chorego psychicznie) pacjenta. Tego typu terapię prowadzi na ogół lekarz. Stosuje się ją dla informacji o dolegliwościach chorego i dla jego relaksacji. Dominującymi pozycjami w tym przypadku będą lektury dydaktyczne i odprężające, np. beletrystyka.
  • Biblioterapia kliniczna – prowadzona w grupach pacjentów z chorobami psychicznymi, problemami emocjonalnymi lub behawioralnymi. Terapię tę prowadzi lekarz w porozumieniu z bibliotekarzem. Głównym celem biblioterapii klinicznej jest zdolność ,,wglądu w siebie” – we własne doznania i uczucia, co pomaga choremu zmienić jego sytuację psychologiczną. Stosuje się tutaj literaturę o charakterze wyobrażeniowym. 
  • Biblioterapia rozwojowa i wychowawcza – najbardziej klasyczna biblioterapia dla osób bez zaburzeń emocjonalnych oraz somatycznych. Stosuje się tu książki i materiały wyobrażeniowe i dydaktyczne dla potrzeb ,,normalnych użytkowników”, ale borykających się z problemami rozwojowymi (wychowawczymi). Ten rodzaj biblioterapii może być prowadzony w szkołach, świetlicach lub środowisku otwartym. Ma pomagać ludziom w rozwiązywaniu problemów, które niesie życie, wspierać rozwój uczniów. Biblioterapię rozwojową mogą prowadzić bibliotekarze, wychowawcy, nauczyciele.

Przedstawiony podział w swoim terapeutycznym zakresie obejmuje szeroki wachlarz tematyczny. Użyteczne są lektury, począwszy od łatwej prozy, przez lirykę (działanie odprężające, a także zaspokajające estetycznie), poradniki zdrowotne, medyczne (działanie dydaktyczne), a skończywszy na pozycjach filozoficznych, światopoglądowych, etycznych itd.

Według dr Marii Molickiej literatura pełni ważne funkcje:

  • przekazuje wiedzę, wzbogaca doświadczenia, ukazuje inne wzory myślenia, odczuwania i działania w sytuacjach emocjonalnie trudnych,
  • dostarcza wzorców osobowych dzięki opisom konkretnych ludzi, ich osobowości i działań,
  • wpływa na zmianę sposobu myślenia, 
  • wspiera przez akceptację – dziecko otrzymuje ją, gdy spotyka się z bohaterem zmagającym się z podobnymi problemami,
  • buduje nadzieję przez odpowiednie zakończenie książki,
  • działa kompensacyjnie, częściowo wyrównuje niezaspokojone potrzeby emocjonalne,
  • relaksuje, odpręża, 
  • odciąża umysł.

Czytanie o losach kogoś, kto ma podobne trudności, przeżywa podobne emocje, może być pocieszeniem. Poprzez doświadczenia innych możemy uczyć się lepszych sposobów radzenia sobie z kłopotami i mieć nadzieję, że nam tak jak bohaterowi też może się udać. Ze względu na ogromny potencjał, który w nim drzemie, tekst literacki może być wykorzystany przez pedagogów i psychologów do pomocy dzieciom, młodzieży 
i dorosłym. Jedną z takich form jest biblioterapia. Warto zwrócić uwagę na korelację między czytelnictwem a biblioterapią. 
W niektórych sytuacjach można postawić znak równości – czytelnictwo jest tym samym, co biblioterapia. Jednak w czytelnictwi...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Polonistyka"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy