Dołącz do czytelników
Brak wyników

Praktyczny Przewodnik Nauczyciela

12 września 2018

NR 26 (Wrzesień 2018)

Asertywność
w komunikacji pomiędzy nauczycielem i uczniami

Człowiek jest istotą społeczną, która nieustannie porozumiewa się z innymi: aby dowiedzieć się, jak trafić do najbliższego sklepu spożywczego, umówić się na randkę, wyrazić niezadowolenie, powiedzieć komplement, rozwiązać spór, odrzucić prośbę czy też na nią przystać. Asertywność to styl komunikacji, którym można się posłużyć w każdej z wymienionych sytuacji. 

owszechnie asertywność jest kojarzona z umiejętnością mówienia „nie”. Jest to jedynie część prawdy. Słowo „asertywny” pochodzi z języka angielskiego i oznacza tyle, co „stanowczy, nieznoszący sprzeciwu”. Potocznie w języku angielskim słowo „asertywność” jest używane w znaczeniu „pewność siebie”. W takim rozumieniu jest stosowane także w języku polskim, a więc osoba asertywna to osoba pewna siebie, z adekwatnym poczuciem własnej wartości. Ogólnie o asertywności można powiedzieć, że jest to sztuka pełnego wyrażania siebie, uczciwego, stanowczego komunikowania własnych uczuć, postaw, opinii czy pragnień z równoczesnym poszanowaniem uczuć, postaw, opinii i pragnień innych osób. 

Czym asertywność jest, a czym nie jest?    

Asertywność nie jest wrodzona. Jest zmienna i zależna od sytuacji. Przykładowo, jesteśmy w stanie wyrażać asertywnie swoje uczucia i prawa, jednak w niektórych sytuacjach możemy mieć kłopot w byciu sobą w sytuacjach trudnych, konfliktowych. Zarówno agresywność, jak i uległość są postawami skrajnymi w porównaniu z postawą asertywną. Uległość polega na rezygnacji z respektowania swoich praw, podporządkowania się innym. Ma ona miejsce, kiedy ktoś nad nami dominuje (faktycznie lub tak nam się wydaje). Agresja dotyczy sytuacji, kiedy to my sami dominujemy nad kimś, i przejawia się poprzez szantaż (np. emocjonalny), inwazję, rozkazywanie, pouczanie, przemoc słowną (i niestety czasem fizyczną). Zarówno uległość, jak i agresja to zachowania, które na krótką metę, w konkretnej sytuacji, mogą się nawet okazać skuteczne, ale w dłuższej perspektywie, ponawiane, powtarzane, są zgubne dla obu stron. Zwłaszcza kiedy dotyczą ważnych obszarów życiowych.
Asertywność nie jest strategią, która pomaga postawić na swoim. Podkreśla raczej to, że człowiek panuje nad swoim zachowaniem i to on decyduje o swoim postępowaniu. Podobnie styl asertywny wiąże się z uznaniem tego, że inni także panują nad swoim zachowaniem, i rezygnuje z prób odebrania im tej kontroli. Zachowując się asertywnie, możemy uczciwie przyznać się do swoich myśli i pragnień i nie oczekiwać, że inni automatycznie nam ulegną. Wyrażamy szacunek dla uczuć i opinii innych bez konieczności przyjmowania ich punktu widzenia lub postępowania zgodnie z ich oczekiwaniami lub wymaganiami. Nie oznacza to bynajmniej, że postępując asertywnie, przestajemy liczyć się z pragnieniami innych. Wsłuchujemy się w ich oczekiwania, a następnie podejmujemy decyzję, czy chcemy na nie przystać. Możemy to zrobić, nawet jeśli wolelibyśmy postąpić inaczej. Jest to jednak nasz wybór. 
Ilekroć zgadzamy się z innymi, robimy to z własnej woli. Często jednak czujemy się bezradni, ponieważ zapominamy, że decyzja należy do nas. Postępując asertywnie, możemy także wyrażać nasze preferencje co do zachowania innych. Możemy w asertywny sposób poprosić, aby ktoś grzeczniej się do nas odnosił, wyświadczył nam jakąś przysługę lub wykonał zadanie, którego się podjął. Jednocześnie będziemy zdawać sobie sprawę, że to, czy ta osoba spełni naszą prośbę, zależy wyłącznie od niej – bo tak jest w istocie.

Tabela 1. Typy zachowań i ich charakterystyka
TYP ZACHOWANIA PRZYCZYNA TAKIEGO ZACHOWANIA CZYNNIKI RYZYKA
ULEGŁE
  • strach przed brakiem aprobaty ze strony innych,
  • strach przed reakcją innych,
  • przekonanie, że trzeba być grzecznym,
  • unikanie konfliktów,
  • manipulacja
  • utrata poczucia własnej wartości,
  • poczucie krzywy, złość, frustracja,
  • zachęcanie innych do dominacji,
  • wybuch agresji spowodowany kumulacją uczuć
AGRESYWNE
  • strach przed nieotrzymaniem tego, co się chce,
  • brak wiary w samego siebie,
  • przekonanie, że wcześniej takie zachowanie było skuteczne,
  • wyładowanie złości,
  • manipulacja
  • konflikty w relacjach z innymi,
  • utrata szacunku do samego siebie,
  • utrata szacunku do innych,
  • stres,
  • potencjalna przemoc,
  • rezultaty odwrotne niż zamierzone,
  • brak szacunku innych, obawa przed nami
ASERTYWNE
  • zadowolenie z siebie i innych,
  • pozytywne założenie: ja jestem OK, ty jesteś OK,
  • szacunek dla siebie i innych,
  • pomoc w osiąganiu celów,
  • wzrost wiary w siebie,
  • nieranienie innych,
  • poczucie kontroli nad swoim życiem
  • brak sympatii z uwagi na wyrażanie swoich odczuć,
  • etykietka człowieka idącego przez życie w zgodzie z własnym kodeksem postępowania,
  • zmiany w naszych relacjach z innymi

Korzyści z bycia asertywnym

Przyswojenie sobie umiejętności asertywnego zachowania może okazać się trudne. Większość z nas, dorastając, nie ma okazji nauczyć się, jak z niej korzystać w efektywny sposób. Ponadto asertywność czasem kłóci się z naszymi wewnętrznymi pokusami. Zdarza się, że chcemy naciskać na innych, aby wykonali nasze polecenia, a czasem rozpaczliwie boimy się konfliktu. Asertywność może oznaczać powstrzymywanie się przed automatyczną reakcją na określone sytuacje. Taka umiejętność nie przychodzi łatwo. A jednak asertywność wiąże się z wieloma korzyściami:

  1. Pozwala ograniczyć konflikty, niepokój i niezadowolenie w relacjach z innymi;
  2. Pozwala czuć się dobrze w towarzystwie innych, ponieważ wiemy, że dość dobrze poradzimy sobie z większością sytuacji;
  3. Pozwala skoncentrować się na teraźniejszości; nie musimy pozwalać na to, by proces komunikacji został zniekształcony ze względu na stare urazy lub oderwane od rzeczywistości lęki dotyczące przyszłości;
  4. Pozwala nam zachować szacunek dla samych siebie i jednocześnie nie pozbawiać go innych; choć pozwala innym myśleć o nas, co tylko im się żywnie podoba, przyczynia się także do budowania ich szacunku względem nas;
  5. Przyczynia się do zwiększenia pewności siebie poprzez ograniczenie naszych prób sprostania wzorcom wyznaczonym przez innych oraz ograniczenie potrzeby aprobaty;
  6. Przyznaje innym prawo do życia zgodnie z ich wolą, czego efektem jest to, że nie czują oni do nas tak dużej niechęci z powodu naszych prób kontrolowania ich życia;
  7. Przywraca nam kontrolę nad własnym życiem, a obniżając poziom bezradności, może także przyczyniać się do złagodzenia depresji;
  8. Jest to jedyna strategia, która naprawdę pozwala nam i innym w pełni zaistnieć w relacji.

Asertywny nauczyciel

Teresa Zubrzycka-Maciąg stwierdza, że współcześnie zawód nauczyciela wymaga dobrze opanowanych umiejętności interpersonalnych. Konstruktywnie budowane relacje z innymi mogą być źródłem satysfakcji, zadowolenia i szczęścia, jednak jeśli przebiegają nieprawidłowo, mogą stać się przyczyną konfliktów, samotności, frustracji i zaburzeń psychicznych. Asertywność jest jedną z umiejętności interpersonalnych, które są szczególnie istotne w budowaniu dobrych, pozytywnych relacji pomiędzy nauczycielem i uczniem. Dobra komunikacja, w tym komunikacja asertywna, ma fundamentalne znaczenie w pracy w szkole. Powinna występ...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Polonistyka"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy