Dołącz do czytelników
Brak wyników

Praktyczny Przewodnik Nauczyciela

12 marca 2020

NR 35 (Marzec 2020)

Analizowe TrIKi

Sformułowanie „analiza tekstów kultury” zazwyczaj wywołuje u naszych uczniów negatywne skojarzenia. Pierwsze słowo wiąże się według nich z nudą, liczeniem głosek, wersów, określaniem podmiotu lirycznego, narratora itp. Fraza „tekst kultury” jest z kolei dla nich zbyt enigmatyczna. Nie do końca wiedzą, co się pod tym pojęciem kryje, które wytwory działań ludzkich są tekstami kultury? Czas odczarować te słowa!

Jak analizować teksty pisane?

Gdy mamy do czynienia z tekstem pisanym, na początku musimy rozstrzygnąć, czy reprezentuje on epikę, lirykę czy dramat. Od tego bowiem zależy cały ciąg dalszych pytań prowadzących do analizy. Następnie należy określić konwencję literacką, czyli odpowiedzieć na pytanie: który zespół norm wypracowanych w danej epoce reprezentuje analizowany utwór? Mogą to być: klasycyzm, marinizm, sentymentalizm, romantyzm, realizm, naturalizm, impresjonizm, symbolizm, ekspresjonizm itp. Kolejne pytania zależą od rodzaju, do którego należy dany utwór. Jeśli mamy do czynienia z liryką, musimy odpowiedzieć na kilka następujących pytań:

  • Kto występuje w tekście?
  • Czym jest wiersz?
  • Jaki sposób obrazowania występuje w wierszu?
  • Jaki typ przeżyć występuje w wierszu?
  • Jaki gatunek reprezentuje utwór?

Pierwsze pytanie wymusza określenie podmiotu lirycznego. Próbujemy dowieść: czy podmiot liryczny uzewnętrznia swoje przeżycia i przedstawia świat wewnętrzny (wtedy mówimy o liryce bezpośredniej), czy podmiot liryczny chowa się za opisem i jego refleksję poznajemy przez konstrukcję świata przedstawionego (wtedy mówimy o liryce pośredniej), czy podmiot liryczny jest konkretną postacią, a jej słowa możemy przypisać autorowi (wtedy mówimy o liryce maski), czy podmiot liryczny nie może być identyfikowany z autorem (wtedy mówimy o liryce roli), czy podmiot liryczny jest indywidualny, czy zbiorowy?
Aby w pełni odpowiedzieć na pytanie, kto występuje w tekście, należy określić jeszcze bohatera lirycznego, czyli osobę, o której się mówi w wierszu, i adresata lirycznego, czyli osobę, do której jest skierowana wypowiedź podmiotu lirycznego. Kolejne, ważne pod kątem analizy, pytanie brzmi: czym jest wiersz? Aby na nie odpowiedzieć, należy zwrócić uwagę na wypowiedź liryczną, która może przybierać różne postacie, np.:

  • sytuację wyznania, gdy podmiot liryczny ujawnia swoje uczucia;
  • sytuację narracyjną, gdy podmiot liryczny opowiada o czymś lub opisuje coś;
  • sytuację dramatyczną, gdy utwór ma budowę małej scenki.

Najważniejszy chyba element analizy dzieła lirycznego to sposób obrazowania, jaki występuje w wierszu. Może to być obrazowanie realistyczne, kreacyjne (inaczej konstruktywistyczne) lub fantastyczne. Na obrazowanie poetyckie duży wpływ mają środki stylistyczne, których znajomość i umiejętność rozpoznawania są niezbędne do pełnej analizy. Ważnym pytaniem jest także to o typ przeżyć występujących w wierszu. Możemy mieć do czynienia np. z:

  • liryką miłosną;
  • liryką filozoficzną;
  • liryką religijną;
  • liryką polityczną i patriotyczną.

Dopełnieniem analizy dzieła lirycznego jest określenie gatunku, jaki reprezentuje, i wskazanie cech gatunkowych tekstu. 
Ogrom pojęć potrzebnych do analizy tekstu lirycznego może przerażać, dlatego trzeba uczynić wszystko, by uczniowie nie czuli się zasypani tymi terminami i by analiza nie kojarzyła im się z nudą. Jak tego dokonać? Możemy np. na stronie Quizlet z pojęć i ich wyjaśnień stworzyć fiszki. Uczniowie będą je odwracać i w ten sposób poznawać ważne definicje. 
Aby analiza dzieła lirycznego nie była trudna i nudna, można np. odwrócić sytuację i zamiast pytać uczniów, kim jest podmiot liryczny itp., zaznaczyć w tekście wiersza różnymi kolorami poszczególne informacje składające się na elementy analizy, np. na czerwono informacje o podmiocie lirycznym, na zielono – o środkach stylistycznych. Zadaniem uczniów jest odgadnąć, jakie informacje kryją się pod poszczególnymi kolorami. Na przykład uczeń powinien określić, że czerwonym kolorem oznaczono podmiot liryczny, i powiedzieć wszystko, co na temat podmiotu lirycznego wiadomo z tekstu.
Podobnie jak w sytuacji dzieła lirycznego czynimy z analizą tekstu epickiego, czyli zadajemy szereg pytań o elementy składowe, m.in.:

  • Z jakich elementów składa się świat przedstawiony?
  • Kiedy rozgrywa się utwór?
  • Jaka jest motywacja działań bohaterów?
  • Jaki gatunek reprezentuje dany tekst?

Aby odpowiedzieć na pierwsze pytanie, należy znać takie pojęcia, jak: postać literacka, fabuła, wątek, akcja. Postać literacka może być: pierwszoplanowa (główna), uboczna, epizodyczna; pozytywna, negatywna; zindywidualizowana, stereotypowa; statyczna, dynamiczna; aktywna, pasywna. Fabuła, z kolei, może być: jednowątkowa, wielowątkowa, epizodyczna. O tym, z jaką fabułą mamy do czynienia, decyduje to, z jakich wątków się składa. Wątek może być: główny, uboczny, epizodyczny. Jeśli np. na fabułę składają się wątek główny, poboczny, epizody, to obserwujemy fabułę wielowątkową. Ważnym elementem świata przedstawionego, oprócz postaci, fabuły i wątku, jest akcja, czyli „stanowiący podstawę budowy wątku głównego ciąg zdarzeń”. Mówiąc o niej, musimy mieć na uwadze takie elementy, jak: przedakcję (informacje o zdarzeniach poprzedzających akcję), zawiązanie akcji, rozwinięcie akcji, rozwiązanie akcji, poakcję (informacje o dalszych losach bohaterów i zdarzeniach późniejszych).
Po określeniu, z jakich elementów składa się świat przedstawiony, należy zastanowić się, kiedy rozgrywa się utwór. W tej kwestii wyróżniamy: czas akcji i czas narracji. Pierwszy to ten, w którym żyją bohaterowie i rozgrywają się przedstawione wydarzenia. Jeśli zestawimy go z czasem, w którym żyje autor dzieła, możemy mówić wówczas o epice współczesnej, historycznej i fantastycznej. Drugi czas, czyli czas narracji, to ten, w którym istnieje osoba opowiadająca. Jeśli posługuje się ona czasem przeszłym, mamy do czynienia z narracją relacjonującą, jeśli czasem teraźniejszym – narracją unaoczniającą.
Analizując tekst epicki, trzeba także zwrócić uwagę na motywację działań bohaterów. Może ona być: fantastyczna (gdy losy osób występujących podporządkowane są siłom pozaziemskim), społeczna, psychologiczna, biologiczna. Ważne jest również określenie gatunku, jaki reprezentuje dany tekst. Wśród najważniejszych wymienia się: nowelę, opowiadanie, powieść, epos, esej, felieton, reportaż.
Obok omówionych wcześniej liryki i epiki występuje także dramat. Analizując dzieło należące do tego rodzaju, można zadać cztery podstawowe pytania:

  • Kto występuje w tekście?
  • Jak zbudowany jest dramat?
  • Jakie rodzaje komizmu odnajdziemy w tekście?
  • Jaki gatunek dramatyczny reprezentuje dany utwór?

W tekście dramatycznym występują jedynie bohaterowie, którzy prowadzą ze sobą dialog oraz wygłaszają monologi. W dramacie antycznym występował również chór, który oceniał wydarzenia i komentował czyny bohaterów. Warto przyjrzeć się również budowie dramatu. Będzie on się składał z tekstu głównego, który stanowią wszystkie wypowiedzi bohaterów, oraz z tekstu pobocznego, którym są didaskalia – informacje dla inscenizatorów. W dramacie antycznym będziemy wymieniać prolog, parodos, epeisodiony, stasimony i exodos jako części składowe. Od czasów Szekspira wymienione części zastąpią akty i sceny. W dramacie odnajdziemy wyraziście zarysowaną akcję, na którą składają się: ekspozycja (zawiązanie), rozwinięcie, punkt kulminacyjny, perypetia (nagły przełom, odmiana losu) i rozwiązanie. Istotne są również elementy dynamizujące akcję, czyli konflikt lub intryga.
W niektórych tekstach dramatycznych (szczególnie w komediach) należy zwrócić uwagę na komizm. Wyróżniamy trzy sposoby wywoływania śmiechu: komizm słowny, komizm sytuacyjny, komizm postaci. Podczas analizy tekstu dramatycznego trzeba także przyjrzeć się gatunkom dramatycznym. Wśród nich wymieniamy: tragedię antyczną, tragedię klasycystyczną, tragedię szekspirowską, dramat romantyczny, komedię charakterów, dramat średniowieczny, dramat symboliczny, dramat obyczajowo-psychologiczny, dramat naturalistyczny, dramat groteskowy.

Jak analizować teksty wizualne?

...

Dalsza część jest dostępna dla użytkowników z wykupionym planem

Przypisy