Dołącz do czytelników
Brak wyników

Praktyczny Przewodnik Nauczyciela

23 marca 2022

NR 46 (Marzec 2022)

Aktywne nauczanie i uczenie się kluczem do sukcesu

0 96

„Idealne dla zdrowia mózgu jest połączenie zarówno ćwiczeń fizycznych, jak i umysłowych z kontaktami społecznymi”. Taką tezę stawia Arthur Kramer – profesor na Wydziale Psychologii Uniwersytetu Illinois. Jego zdaniem nie istnieje jeden warunek dobrej kondycji mózgu. Aktywność zarówno fizyczna, jak i intelektualna ma wpływ na to, jak funkcjonujemy. Jak zatem pracować z uczniami, aby zarówno nauczanie, jak i uczenie się przynosiło wymierne efekty?

Jaka aktywność rzeźbi mózg?

Kramer podkreśla, że wciąż zbyt mało wiemy na temat wzajemnego oddziaływania genomu i środowiska, żeby móc rekomendować konkretne aktywności dla poszczególnych osób, ponadto nigdy nie jest możliwe ustalenie jednego ogólnego rozwiązania, które będzie receptą dla każdego. Potrzeba różnorodnych rozwiązań, ponieważ ludzie są różni i mają różne potrzeby. Niewątpliwie jednak podstawą dbania o stan swojego mózgu jest prowadzenie życia pozbawionego używek, zapewnienie organizmowi odpowiedniej ilości i jakości snu, zbilansowanej diety, aktywności fizycznej oraz intelektualnej, a także życia towarzyskiego. 
Na funkcjonowanie naszego mózgu wpływa codzienny styl życia. Warto więc przyjrzeć się, jak wyglądają nasze kolejne dni, tygodnie, miesiące. Ile czasu spędzamy biernie, a ile będąc w ruchu; ile zjadamy pustych kalorii, a ile zdrowych zbilansowanych posiłków; ile wysiłku intelektualnego podejmujemy, a także jaka jest jakość naszych relacji z innymi ludźmi. To wszystko, czym karmimy nasz organizm, składa się na naszą codzienną dietę, która albo sprzyja dobrej kondycji mózgu, albo zaburza jego prawidłowe funkcjonowanie. 
Zdaniem badaczy, by być aktywnym fizycznie, należy ćwiczyć co najmniej trzy razy w tygodniu przez 30–60 minut, przy czym nie chodzi tu o wyczerpujące treningi, ale o umiarkowany wysiłek aerobowy (kardio), który ma przeważnie niewielką lub średnią intensywność, np. jazda na rowerze, bieganie. Należy przy tym pamiętać, że nie każda aktywność jest ćwiczeniem aerobowym. Inny wpływ na nasz organizm będzie miał wolny półgodzinny spacer z psem, a inny półgodzinny trening na bieżni w tempie np. 5,5 km/h przy nachyleniu powierzchni 3%, który zwiększy liczbę uderzeń serca i oddechów, co nie wystąpi podczas wolnego spaceru. Ważne jest, by dorośli własnym przykładem kształtowali w młodych ludziach nawyk wykonywania regularnych ćwiczeń aerobowych. Siedzący tryb życia, coraz częściej spotykany wśród dzieci i młodzieży, którzy długie godziny spędzają w szkolnych ławkach czy siedząc w domu przed komputerem podczas lekcji zdalnych, a następnie, czasami nawet kilka godzin, odrabiają stolikowe zadania domowe, natomiast wolny czas niejednokrotnie spędzają w pozycji leżącej lub siedzącej przed telefonem, ewentualnie komputerem czy telewizorem, niekorzystnie wpływa na ich zdrowie fizyczne oraz poznawcze (Fernandez, Goldberg, Michelin 2015: 89–104). Ważne jest, by nauczyciele podejmowali z uczniami tematy związane z dbaniem o stan własnego mózgu, co niewątpliwie przyczyni się do bardziej świadomego zarządzania sobą. Młodzi ludzie mają bardzo ogólną wiedzę na temat tego, jak uczy się mózg, czego potrzebuje cały organizm, by przygotować mózg do procesu efektywnego zapamiętywania, by lepiej się koncentrować, wykonywać zadania sprawniej i uważniej, by rozwiązywać problemy. 
Niektórzy uczniowie w wolnym czasie zanurzają się w lekturę książek, grają na instrumentach, malują, rzeźbią czy podejmują inne aktywności będące ich pasją, co jest niezwykle ważne z punktu widzenia rozwoju mózgu, ponieważ oprócz aktywności fizycznej konieczna jest także aktywność intelektualna. Istotne jest bowiem to, by stymulować mózg wielomodalnie, dając mu możliwość działania w obszarze zarówno poznawczym, np. czytanie, pisanie, rysowanie, rozwiązywanie quizów, uczenie się języka obcego, jak i ruchowym – w zakresie motoryki dużej, np. jazda na rowerze, biegi, skakanie przez skakankę, oraz motoryki małej, np. rzeźbienie, wycinanie, gra na instrumentach. Idealnie jest, gdy te aktywności zostaną ze sobą połączone, ponieważ zgodnie z regułą Hebba komórki, które równocześnie się uaktywniają, wykształcają wzajemne połączenia. Zdaniem neurobiologów neurony, które są często aktywowane w tym samym momencie, zwykle współpracują ze sobą i ostatecznie się łączą. Zasada ta ma poważne konsekwencje dla utrzymania sprawności mózgu. Jeżeli sieć wspierająca daną funkcję mózgu jest regularnie stymulowana dzięki praktyce i treningowi, to staje się silniejsza, co przyczynia się do optymalizacji wspieranej funkcji mózgu. Im rzadziej jednak sieci neuronalne się uaktywniają, tym słabsze stają się powiązania, a słabe powiązania ostatecznie obumierają (Fernandez, Goldberg, Michelin 2015: 31).
Ważne jest więc, by młodzi ludzie regularnie podejmowali działania aktywizujące ich zarówno poznawczo, jak i fizycznie.
Dla prawidłowego funkcjonowania mózgu niezwykle istotnym procesem jest mielinizacja, czyli powstawanie osłonek mielinowych, które na początku tworzą się w rdzeniu kręgowym, następnie w tyłomózgowiu i śródmózgowiu, a dopiero później w przodomózgowiu. Mielinizacja przyczynia się do rozwoju wyższych funkcji poznawczych, takich jak skupienie uwagi, utrzymywanie w pamięci potrzebnych informacji czy wielozadaniowość. Jest to proces trwający wiele lat. Niektórzy neurobiolodzy twierdzą nawet, że całe życie. Pewne jest natomiast to, że trening danej umiejętności znacznie przyspiesza tworzenie się mieliny w obszarach odpowiedzialnych za realizację danej funkcji, co potwierdziły badania przeprowadzone na pianistach, których obszary kory ruchowej, obejmujące reprezentację danych palców, są lepiej rozwinięte niż u osób niegrających na pianinie. Ponadto zauważono, że aksony istoty białej tych obszarów mózgowych były obficie pokryte mieliną (Rymarczyk 2019: 16). Ważne jest więc, by uświadamiać młodym ludziom, że warto regularnie aktywizować różne partie swojego ciała – te związane z motoryką zarówno dużą, jak i małą, co pozwala optymalizować rozwój fizyczny, poznawczy, emocjonalny i społeczny. 

POLECAMY

Dlaczego warto, by dzieci i młodzież byli aktywni fizycznie?

Zdaniem profesor Katarzyny Rymarczyk obniżenie aktywności fizycznej to jedno z największych zagrożeń dla zdrowia społeczeństwa. Badaczka przywołuje liczne eksperymenty prowadzone w ostatnich latach przez naukowców z dziedziny psychologii rozwojowej oraz neuronauk i podkreśla, że mała aktywność fizyczna i niski poziom sprawności skutkują niższymi wynikami w szkole, pogorszeniem się funkcji poznawczych, niekorzystnymi zmianami zarówno w metabolizmie mózgowym, jak i w strukturze mózgu, zwłaszcza w obszarach odpowiedzialnych za zapamiętywanie informacji, a także chorobami psychicznymi. Według Światowej Organizacji Zdrowia dzieci powinny co najmniej godzinę dziennie zagospodarować na aktywność fizyczną, np. bieganie, granie w piłkę, jazdę na rowerze, natomiast dwa, trzy razy w tygodniu powinny wykonywać ćwiczenia siłowe, co pozwala wzmacniać kości i poprawiać stan mięśni (Rymarczyk 2019: 14).
Jak dowodzą badania, ćwiczenia fizyczne przede wszystkim podnoszą poziom białka BDNF (brain-derived neurotrophic factor), przyczyniającego się do wzrostu nowych neuronów i łączenia komórek nerwowych między sobą, a także zwiększają przepływ krwi przez mózg, jednocześnie dostarczając większą ilość tlenu oraz substancji energetycznych i odżywczych.
Badania przeprowadzone dwukrotnie przez Arthura Kramera, podczas których testowano poziom funkcjonowania poznawczego oraz mózgi sprawniejszych fizycznie i mniej sprawnych dziewięcio- i dziesięciolatków, pokazały zależności pomiędzy fizycznym a poznawczym funkcjonowaniem dzieci. W jednym z badań wykazano, że dzieci sprawniejsze fizycznie radzą sobie lepiej niż te mniej sprawne z wykonaniem zadania, które wymaga ignorowania informacji nieistotnych i zwracania uwagi na wskazówki istotne. W mózgach dzieci sprawniejszych jądra podstawy są większe niż w mózgach dzieci mniej sprawnych, a wiadomo, że obszar ten odgrywa zasadniczą rolę w kontroli poznawczej, np. w przygotowywaniu, inicjowaniu, hamowaniu i przełączaniu reakcji. W innym badaniu dzieci sprawniejsze radziły sobie lepiej od mniej sprawnych z zadaniem wymagającym zapamiętania informacji. Ponadto dzieci sprawniejsze fizycznie miały większe hipokampy – ob-
szary w mózgu, które pełnią zasadniczą funkcję w procesie uczenia się – są odpowiedzialne za powstawanie nowych wspomnień. Jak wynika z badań, sprawność fizyczna dzieci wiąże się z lepszym funkcjonowaniem poznawczym oraz z większymi strukturami mózgowymi, które są odpowiedzialne za poziom wy-
konania zadania. Na skutek aktywności fizycznej poprawie ulegają funkcje wykonawcze, takie jak planowanie, pamięć operacyjna, hamowanie, wykonywanie kilku czynności jednocześnie (Fernandez, Goldberg, Michelin 2015: 93).   
Udział dzieci i młodzieży w zajęciach sportowych ma również pozytywny wpływ na kształtowanie umiejętności emocjonalnych i społecznych związanych z inicjowaniem i podtrzymywaniem relacji, radzeniem sobie z porażkami i zwycięstwami, pokonywaniem własnych słabości. Jest to szczególnie ważne w okresie dorastania, gdy nastolatkowie przechodzą szereg zmian biologicznych, psychicznych i społecznych, a w ich mózgach następuje reorganizacja, co powoduje, że młodzi ludzie stają się często drażliwi (Rymarczyk 2019: 16).
Profesor Maria Borkowska, wyjaśniając wpływ aktywności ruchowej człowieka na mózg, podkreśla, iż przełomowym odkryciem neurobiologii było zaobserwowanie, że neurogeneza, czyli powstawanie nowych komórek, jest procesem, który występuje nie tylko w życiu płodowym, lecz także w ciągu całego życia, przy czym aby nowo powstałe neurony mogły przeżyć, niezbędna jest aktywność fizyczna człowieka. Badaczka zwraca uwagę na aspekt ewolucyjny i tłumaczy jego znaczenie dla funkcjonowania obszarów odpowiadających za funkcje poznawcze, a mianowicie hipokampa i kory przedczołowej, dla których największy wpływ miały: przyjęcie przez człowieka pozycji pionowej, zmiana sposobu przemieszczania się na chód dwunożny oraz zmiana trybu życia człowieka, czyli takie zjawiska, jakie występują w rozwoju dziecka. Do tego, by człowiek mógł stać, chodzić i wykonywać inne złożone ruchy, niezbędne jest zintegrowane działanie mózgu, czyl...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Polonistyka"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy