Dołącz do czytelników
Brak wyników

Otwarty dostęp , Praktyczny Przewodnik Nauczyciela

13 maja 2021

NR 41 (Maj 2021)

Uzasadnij!

Retoryka – sztuka pięknego i skutecznego przemawiania. Siła perswazji dostępna nielicznym, wytrawnym mówcom? Czy może umiejętność przydatna każdemu człowiekowi? Jak pracować nad kształtowaniem kompetencji przynależnych tej dziedzinie języka i czy w ogóle jest to możliwe?

Elementy sztuki pięknego przemawiania były obecne w programie nauczania języka polskiego pod różnymi postaciami. Gdyby się nad tym dobrze zastanowić, to i pisemne formy argumentacyjne stanowiły rodzaj wprawek, i ustna forma egzaminu maturalnego. Łatwo zatem dojść do wniosku, że ćwiczenia obejmujące perswazję oraz logiczne formułowanie myśli występowały niemal na każdym etapie edukacyjnym. Od pewnego zresztą czasu stanowią odrębny element podstawy programowej w szkołach ponadpodstawowych.

POLECAMY

Oczywiste jest, że chcemy, aby nasi uczniowie wypowiadali się w sposób nie tylko poprawny, lecz także logiczny. Nigdy zatem dość ćwiczeń, w ramach których mają szansę na podjęcie żonglerki słownej. Szczególnie, jeśli celem dodatkowym jest wykazanie, na ile skuteczne są ich starania, czy potrafią przekonać do swojego stanowiska, a przede wszystkim to, że potrafią wyrazić własne zdanie w sposób kulturalny i zorganizowany, że wiedzą, co chcą powiedzieć.

Efekt kuli śnieżnej

Jednym z prostszych, ale bardzo skutecznych ćwiczeń, jest zadanie, w ramach którego młodzi ludzie ustalają wspólne stanowisko na zasadzie tzw. śnieżnej kuli. Zaczynamy od tego, że każdy z uczniów przygotowuje np. pięć ważnych dla niego wartości.

W kolejnym kroku młodzi ludzie dobierani są losowo w pary i mają spośród swoich typów wskazać tylko cztery – takie, z którymi się zgadzają. Później tworzone są zespoły trzyosobowe i należy zdecydować się na trzy elementy. Ostatecznie dzieci pracują w czwórkach, a ich zadaniem jest wybrać jedną, najistotniejszą dla wszystkich ideę. Po tym etapie przedstawiciele każdej z grup uzasadniają stanowisko całego zespołu. Średnio na przygotowanie w każdym z kolejnych kroków dajemy młodym ludziom około trzech minut (z wyjątkiem ostatniego, gdy możemy ten czas nieco wydłużyć). Prezentacja efektów rozmów powinna trwać około minuty. 

Można się zastanawiać, czy takie działania mają jakiś sens, a jeśli mają, to jaki. Przecież to tylko chwila wymiany myśli i wspólne ustalenie frontu. A jednak. Jest to doskonała okazja, by w przyjaznych, dość bezpiecznych warunkach spróbować przekonać innych do własnego stanowiska. Jak słusznie zauważają dzieci, można uzyskać tyle różnych odpowiedzi, ile będzie zespołów, bo dla każdego coś innego będzie istotne. Siła zadania polega również na tym, że wspaniale eksponuje założenie, w myśl którego nie ma jednego, dobrego rozwiązania. Zależnie od indywidualnych potrzeb i doświadczeń otrzymujemy zbiór indywidualnych odpowiedzi. I każda z nich jest przemyślana, poparta argumentami i właściwa. 

Kontrowersyjny temat dyskusji

Inną, bardzo popularną formą pracy nad rozwijaniem kompetencji związanych z retoryką, są wszelkiego rodzaju debaty i dyskusje. Ciekawie robi się zwłaszcza wtedy, gdy uczniowie pracują nad abstrakcyjnym (np. wyższość pączka wiedeńskiego nad drożdżówką z serem) lub kontrowersyjnym tematem (np. czy Wokulski był stalkerem). Jasne jest, że zarówno forma, jak i temat rozważań ściśle zależą od wieku uczestników ćwiczenia – warto jednak wspomnieć o tym, że właściwie nie istnieją limity mówiące o tym, że aby prowadzić zajęcia tą metodą, musimy zebrać dzieci, które ukończyły trzynasty rok życia. Można nawet czasami odnieść wrażenie, że im młodsi adwersarze, tym ciekawsze i mniej szablonowe argumenty możemy usłyszeć.  

Czego uczą nas kontrolowane dyskusje? Oprócz sprawnego posługiwania się tworzywem językowym (co szczególnie ważne, gdy zdecydujemy się na dyskusję punktowaną lub debatę oksfordzką, w których język wypowiedzi jest jednym z ocenianych elementów), dajemy młodym ludziom pole do sprawdzenia się. Jak to jest, kiedy musisz stanąć przed zgromadzeniem i głośno opowiedzieć się po jednej ze stron konfliktu? Jakich argumentów użyjesz, by przekonać np. rodziców, by zmienili zdanie w kluczowej dla ciebie sprawie? Jak sformułować myśl, by przekazać to, co się chce, i nikogo nie urazić? Dlaczego odnosimy się wyłącznie do argumentów, a nie formułujemy argumentów godzących w przeciwnika? Na te oraz wiele innych pytań odpowiedź niesie właśnie wspólne debatowanie. Choć pozornie może się wydawać, że nie skorzystamy z wiedzy zdobytej w trakcie zadania w codziennym życiu, tak naprawdę jednak jest to jedna z bardziej przydatnych umiejętności. 

Nagraj się

Uczniowie często podnoszą argument, w myśl którego trudno jest im wygłosić swoje wystąpienie w obecności rówieśników. Ciekawym rozwiązaniem może się wtedy okazać przygotowanie krótkiego nagrania prezentującego opinię na określony temat. Jest to jedno z zadań, dzięki którym młody człowiek ma szansę zmierzyć się nie tylko z określoną partią materiału, lecz także z samym sobą, kompozycją wypowiedzi, czy oswoić z okiem kamery (co szczególnie istotne w obecnym czasie). Dodatkowym walorem zadania jest również to, że w żaden inny sposób nie możemy zademonstrować zainteresowanemu mowy jego ciała, a ta jest niezwykle istotna (wszelkiego typu grymasy czy gesty często wykonywane są mimowolnie, nie zdajemy sobie z nich sprawy, dopóki sami nie zobaczymy, jak widzą nas inni). 

Oczywiście, może się okazać, że nie każdy nastolatek będzie marzył o tym, by stać się youtuberem czy influencerem i nagrywanie filmików stanie się nie tylko przykrym obowiązkiem, ale wręcz zadaniem przekraczającym możliwości. Każdorazowo, na wstępie  do tego typu aktywności, należy porozmawiać z młodymi ludźmi i dać im przyzwolenie na wybranie najbardziej odpowiadającej im formy pracy. I nie chodzi o to, by „odpuszczać”. Podkreślanie zatem proponowanych przez nauczyciela ćwiczeń, wskazywanie na ich walor praktyczny i życiowy, a przy okazji na korzyści dydaktyczne może stać się dla nauczyciela nie lada wyzwaniem retorycznym. Jeśli jednak wszystko to nie przyniesie rezultatu i uczeń nadal stroni od przygotowania nagrania, warto być elastycznym. Przymusem i siłą zdziałamy znacznie mniej, niż przyjaznym budowaniem poczucia bezpieczeństwa i dawaniem oparcia. 

30 sekund

Dosyć ciekawym pomysłem na rozwijanie kompetencji związanych z pięknym i efektywnym przemawianiem może się okazać praca z aplikacją flipgrid (darmowe narzędzie do pobrania na urządzenia mobilne). Jednym z zadań, które możemy zaproponować młodym ludziom, jest nagranie 30-sekundowych odpowiedzi na postawione pytanie. Pulę pytań tworzymy wraz z uczniami lub opracowujemy samodzielnie. Istotny jest efekt. Warto na przykład ustalić, że przywoływane argumenty nie mogą się powtarzać lub dotyczyć tego samego aspektu omawianego zagadnienia. Dzięki temu trenujemy nie tylko syntetyczne przedstawienie myśli, lecz także kreatywność. W myśl zasady: zaskocz mnie i powiedz coś, co nie zostało jeszcze powiedziane.

O zaletach wykorzystania flipgrida można by było długo opowiadać. Dość, by powiedzieć, że sama aplikacja jest intuicyjna w obsłudze. Choć młode pokolenie chce uchodzić za doskonale obeznane z technologią, często okazuje się, że dobrze porusza się tylko w środowisku mediów społecznościowych (ponieważ z nich najczęściej korzysta). Gdy chcemy zaproponować inne możliwości, pojawiają się kłopoty. W przypadku tego narzędzia raczej nie spotkamy się z trudnościami. Oczywiście, zawsze może znaleźć się ktoś, kto będzie miał kłopot. Zasadniczo jednak aplikacja jest bardzo przyjazna i łatwa w obsłudze. Warto zaproponować wykonanie takiego ćwiczenia choćby w ramach nieobowiązkowego wyzwania.

Łyk inspiracji

Punktem wyjścia dla rozpoczęcia ćwiczeń retorycznych można uczynić wystąpienie prof. Jerzego Bralczyka 

Jak mówić, by nas słuchano. Ze względu na długość wykładu warto podzielić go na mniejsze fragmenty (wybrać to, co dla nas najistotniejsze, choć tak naprawdę cała przemowa jest doskonałym popisem retorycznym i trudno z któregokolwiek elementu zrezygnować) lub poprosić, by młodzi ludzie zapoznali się z nim samodzielnie (choć skutki mogą być dalekie od naszych oczekiwań). Przy okazji rozważań teoretycznych nad funkcjonalnością języka dajemy naszym uczniom niepowtarzalną okazję do spotkania z jednym z największych autorytetów językoznawczych. Być może sami z siebie nigdy by do takiego nagrania nie sięgnęli, a przecież zaprezentowane „sztuczki” można z łatwością wykorzystać nie tylko podczas realizacji zadań szkolnych, ale przede wszystkim w życiu.

By dodatkowo zmotywować młodych ludzi do pracy nad własnym warsztatem, można również spróbować zorganizować w szkole koło dyskusyjne bądź przystąpić do działającego w lokalnej społeczności ugrupowania (w wielu miastach Polski działają np. toastmasterzy). Ciekawym pomysłem jest również zaproszenie zaprzyjaźnionej szkoły lub szkół do wspólnego debatowania. Pozwala to nie tylko rozwijać naszą młodzież w zakresie sprawności językowej, lecz także budować kompetencje związane ze współpracą czy nawiązywaniem i podtrzymywaniem znajomości. Najważniejsze jednak, że aby podejmować takie lub podobne działania, możemy swobodnie korzystać z dostępnych narzędzi do pracy zdalnej. I nawet sytuacja pandemiczna, w której się znaleźliśmy, nie stanie na przeszkodzie, by się rozwijać. 

Przypisy