Dołącz do czytelników
Brak wyników

Polski w praktyce

16 lipca 2018

NR 25 (Lipiec 2018)

Sposób na poezję

0 329

Podczas egzaminów, jeśli jest wybór, uczniowie chętniej wybierają prozę niż poezję. A przecież przy interpretacji wiersza mamy dużo więcej wolności niż przy interpretacji prozy. Fragment powieści trzeba interpretować w kontekście całości, której można do końca nie znać lub nie pamiętać. Wiersz to twór zamknięty, skończony, nawet będąc częścią cyklu, broni się sam. A jednak… Kiedy zdawałam maturę, interpretację porównawczą wybierali na egzaminie dojrzałości tylko startujący na polonistykę. I to nie wszyscy. Przez lata niewiele się zmienia. Interpretacja wiersza odstrasza prawie tak skutecznie jak interpretacja sztuki. Poezja – nie tylko w szkole – nie jest współcześnie doceniana i lubiana. Refleksje na ten temat snują sami poeci.

Muzo, nie być bokserem
to nie być wcale.
Ryczącej publiczności poskąpiłaś nam.
Dwanaście osób jest na sali,
już czas, żebyśmy zaczynali.
Połowa przyszła, bo deszcz pada,
reszta to krewni. Muzo.

Szymborska Wisława, fragment utworu Wieczór autorski

Poezja na lekcji

By podczas egzaminu uczeń sięgnął po wiersz, trzeba go z tekstem lirycznym oswoić. Lekcje z poezji mogą być przyjemne i owocne, kiedy podejdziemy do nich niesztampowo. Warto uświadomić uczniom, że interpretacja nie jest odpowiedzią na pytanie, o czym napisał poeta, tylko szukaniem znaczeń, wieloznaczności. Do unaocznienia tej prawdy powinien posłużyć prosty, w miarę współczesny tekst. Skomplikowana kompozycja i głęboka metaforyka może utrudnić zrozumienie przykładu. Weźmy wiersz Tadeusza Różewicza. To zadanie na dosłownie kilkanaście minut.

 

Tadeusz Różewicz, 
fragment utworu Pusty pokój

Pusty pokój

pusty?
przecież ja w nim jestem
 jestem piszę
wsłuchuję się w ciszę
 
na poduszce wgłębienie
po twojej głowie
wypełnia
wygładza
czas

Po odczytaniu wiersza pozwólmy mówić uczniom (dobrze by było wyświetlić tekst bądź skopiować i rozdać uczniom). Pracując nad tekstem, lepsze są interpretacyjne nieścisłości, interpretacje niepełne niż te oczekiwane, powtórzone za podręcznikiem czy nauczycielem. Snujmy rozważania, mnóżmy odczytania, niech jedynym ograniczeniem w swobodzie interpretatora będzie zgodność z tekstem. O jaką pustkę może chodzić? Czy to samotność, kryzys twórczy, nieszczęśliwa miłość? Rozstanie? Kto zostawił wgłębienie na poduszce? To dobrze, że czas wygładza wgłębienie? Cisza pomaga czy przeszkadza? Wysłuchajmy wszystkich propozycji. Zaskoczymy uczniów brakiem kategorycznego rozstrzygnięcia. Nie wiemy przecież, czy tekst to zapis przemyśleń i refleksji ogólnych, głębokich, czy refleksja wrażliwego poety, który reaguje na ulotną chwilę, codzienne zdarzenie, doświadczenie – on pracuje, żona wyszła z pokoju. Na dowód powyższego cytat z poetki:

„Pewnego dnia przychodzę do niej pod koniec jej spotkania z krytyczką i interpretatorką jej wierszy. Słyszę, jak pyta: »Wisławo, co u ciebie właściwie znaczą te chmury?«. »Chmury? – odpowiada Szymborska. – No, chmury znaczą chmury. A cóż by innego? « I już”. (Fragment książki Michała Rusinka Nic zwyczajnego. O Wisławie Szymborskiej).

Podążanie z interpretacją za nauczycielem jest mało interesujące i odtwórcze. Szczególnie kiedy kanon narzuca nie do końca bliskie uczniom teksty. Zamiast tego warto wprowadzić do programu zajęcia, które zapewnią nam czas na interpretację tego, co uczniowi bliskie, a potem przejść do kryzysów wiary czy żądzy władzy. Takim tematem może być na przykład brak weny. Ten doskwiera uczniom, kiedy ślęczą nad białą kartką, czekając na pomysł na opowiadanie, argument czy interpretację. Męki i kryzysy twórcze przeżywali również wielcy artyści  Ważna jest także forma, a budowa wiersza jest bliska albo nawet tożsama piosence, po której tekst młodzież sięga z własnej woli.

Hej, fragment utworu Teksański

Herbata stygnie, zapada zmrok,
a pod pióremciągle nic 
Obowiązek obowiązkiem jest,
piosenka musi posiadać tekst 
Gdyby chociaż mucha zjawiłasię,
mogłabym jązabić
A później to opisać...
W moich słowachsłoma czai się, 
nie znaczą nic 
Jeśli szukasz sensu, prawdy w nich –
zawiedziesz się


Teksty piosenek to skarbiec tekstów chętnie omawianych przez młodzież. Dość ryzykowne jest pozostawienie całkowitej swobody w ich wyborze, bowiem ich wartość artystyczna jest różna, poza tym pewnie zdarzyłyby się niecenzuralne słowa i treści. Dobrałabym teksty piosenek, korespondujące z tymi, które planuję omawiać. Zanim – na przykład – zaproponujemy teksty Jana Kochanowskiego czy Piotra Skargi, pochylmy się nad tekstami współczesnych, lubianych i słuchanych autorów – Grzegorza Ciechowskiego, Muńka Staszczyka, Marii Peszek czy Sztywnego Pala Azji. W takiej wersji nawet rozmowy o patriotyzmie i powinnościach wobec ojczyzny będą dla młodego człowieka mniej abstrakcyjne, co da nam szansę na pokazanie, że interpretacja tekstu może być ciekawym przeżyciem.


Grzegorz Ciechowski, fragment utworu 
Nie pytaj o Polskę

Nie pytaj mnie, co ciągle widzę w niej,
Nie pytaj mnie, dlaczego w innej nie,
Nie pytaj mnie, dlaczego ciągle chcę,
Zasypiać w niej i budzić się.

Te brudne dworce
Gdzie spotykam ją,
Te tłumy, które cicho klną,
Ten pijak, który mruczy 
coś przez sen
Że PÓKI MY ŻYJEMY, 
ona żyje też.


Dużym zaskoczeniem wśród uczniów jest czytany jako wstęp do lekcji tekst Brzechwy Na straganie. Można posłużyć się wersją śpiewaną, jest ich sporo w internecie, np. Drobnutki Cezika pod tym samym tytułem. Taki start wśród starszej młodzieży zagwarantuje nam sto procent uwagi. Najistotniejsze dla mnie jest, żez takiego prostego, poetyckiego tekstu każdy bez trudu odczyta sens. Puenta wygłoszona przez kapustę i problemy warzyw są wspaniałym dowodem na skuteczność mówienia metaforycznego o ludzkich wątpliwościach i zgryzotach, a także wspaniałym wstępem do omawiania bardzo poważnej filozofii i literatury egzystencjalnej. A może warto pokusić się o zestawienie tekstu Brzechwy z młodopolskimi tekstami poetów dekadentów?

Jan Brzechwa, fragment utworu 
Na straganie

A kapusta rzecze smutnie: 
„Moi drodzy, po co kłótnie, 
Po co wasze swary głupie, 
Wnet i tak zginiemy w zupie!”.


Poezja oddziałuje na odbiorcę, a odczucia, które wzbudza, nie mogą być przez nikogo ocenione jako błędne. W parze z utrwalaniem tego przekonania musi jednak iść świadomość kontekstów. Interpretacja może być pogłębiona dzięki wiedzy, jaką posiadamy. Okaże się wówczas, że treść i forma dzieła mówi więcej. By to uzmysłowić i zapamiętać, przydatne będą wyraziste przykłady i warsztaty praktyczne. Najlepszą metodą objaśnienia choćby wagi kontekstów jest doprowadzenie do sytuacji, w której uczeń staje się poetą. Omawiając nawzajem swoje autorskie teksty, uczniowie zauważą, że im więcej wiedzą o drugiej osobie, tym pełniejsza jest interpretacja tego, co napisała. Poniższy przykład ilustruje kompleks koleżanki z klasy, której nieśmiałość wynika z posiadania piegów.


Przekraczam próg sali

Widzę spojrzenia
Kropki niezgody 
Inność niezawiniona
Dar czy przekleństwo?

(tekst napisany przez uczennicę lat 16)

Dobrym ćwiczeniem jest omawianie tekstów zestawionych w parach. Zestawienie na zasadzie podobieństwa bądź kontrastu ułatwia uczniom odszukiwanie treści. Czego nie odgadną (na przykład przezsilne zmetaforyzowanie) w jednym utworze, może uda się dostrzec w drugim. Ta metoda jest dobra również dlatego, że na maturze interpretacja porównawcza pojawia się dość często.

Nawet dalekie uczniom teksty można przybliżyć, podając je w atrakcyjnym zestawieniu. Łatwiej przełkną niełatwą literaturę romantyczną, jeśli podczas lekcji poznają także – zazwyczaj bliskie młodzieży – pesymistyczne nuty pobrzmiewające w młodopolskich tekstach oraz dość czytelny, współczesny wiersz nie sprawiający problemów interpretacyjnych. To propozycja zajęć na co najmniej 2 godziny. Przygotowujemy następujące  teksty: Małgorzata Hillar My z końca XX wieku, Kazimierz Przetrwa-Tetmajer Któż nam powróci, Adam Mickiewicz Oda do Młodości. Po czynnościach wstępnych (przedstawienie celów lekcji, odczytanie utworów, objaśnienie wątpliwości) proponujemy rozmowę o problematyce podanych tekstów i wysłuchujemy wstępnych propozycji interpretacyjnych, zwracamy uwagę na środki artystyczne, które pojawiają się w utworach. Następnie uczniowie w grupach przygotowują plakat opracowany w formie graficznej – sylwetkę człowieka i nanoszą jego cechy, marzenia, dążenia z prawej strony arkusza (w brzuchu można wkleić tekst wiersza). Mogą używać określeń, ale także ikonek, symboli, rysunków, strzałek itp. Część druga zajęć to analiza tekstu. Najistotniejsze, w jaki sposób przedstawione są treści (np. w odzie wiele wykrzyknień, u Tetmajera zdań pytających, w wierszu współczesnym oszczędny, prosty język, epitety). Jaki to ma wpływ na nastrój wiersza i jego wymowę? Spostrzeżenia z analizy i cytaty zapiszemy po lewej stronie arkusza. Podsumowaniem będzie oczywiście próba zestawienia utworów i odpowiedzi na pytanie, co łączy zaprezentowanych w nich ludzi, a co ich różni? Taki zapis może stanowić notatkę w zeszycie. 

Przykładowa wypowiedź ucznia: Szlachetnym celom towarzyszy radość wspólnego działania w dynamicznej, niezwykle emocjonalnej odzie, człowiek młody jest pełen zapału i wierzy, że może zmienić świat. Młody człowiek z przełomu wieków z kolei dorasta w atmosferze rezygnacji, niemocy i rozczarowania. Nie wierzy w przyszłość, jest bierny, przekonany  o własnej bezsilności. Współcześni Hilar natomiast  zdobywają świat, ale nie potrafią okazać uczuć, są cyniczni i zamknięci, brak im odwagi, mimo że sprawiają wrażeni...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Polonistyka"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy