Dołącz do czytelników
Brak wyników

Praktyczny Przewodnik Nauczyciela

27 listopada 2018

NR 27 (Listopad 2018)

Scenariusz lekcji do filmu Lawa. Opowieść o „Dziadach” Adama Mickiewicza
(reż. Tadeusz Konwicki, Polska 1988)

0 203
Temat zajęć „Ekranizacja Dziadów powinna przedstawiać nasz portret duchowy”. Rozmowy wokół Lawy Tadeusza Konwickiego.
Grupa wiekowa szkoły ponadgimnazjalne
Czas realizacji 2 godziny lekcyjne1
Zagadnienia edukacyjne
  • „Nasz naród jak lawa” – rozważania o naszej tożsamości.
  • Film a dramat: korespondencje.
  • Romantyzm i wyzwolenie. Eksplozja świadomości narodowej?
  • Dziady, Lawa i kontekst historyczny.
  • Tadeusz Konwicki – ważne nazwisko dla polskiej kinematografii
Cele Po zajęciach uczeń/uczennica potrafi:
  • omówić zagadnienie tożsamości narodowej,
  • przypomnieć reguły rządzące Mickiewiczowskimi Dziadami (częścią II, IV i III),
  • zinterpretować wybrane sceny filmu Konwickiego,
  • osadzić dramaty Mickiewicza oraz film Konwickiego na tle polskiej historii i dziejów kultury,
  • zrekapitulować tezy Marii Janion dotyczące obecności romantycznego paradygmatu w polskiej kulturze oraz określić ich znaczenie dla współczesności,
  • ustalić znaczenia adaptacji Konwickiego w dyskusji o polskości u schyłku XX wieku oraz przyłożyć ten głos do współczesnych realiów.
Formy i metody pracy
  • praca zespołowa, 
  • praca indywidualna,
  • heureza, 
  • burza mózgów
Ważne źródło bibliograficzne Maria Janion, Zmierzch paradygmatu, w: tejże, Czy będziesz wiedział, co przeżyłeś, Gdańsk 2010, s. 4–7, fragmenty w załącznikach do scenariusza.

Przebieg zajęć

Pierwsza jednostka lekcyjna

  • Nauczyciel prosi uczniów o zaklasyfikowanie filmu Lawa. Opowieść o „Dziadach” Adama Mickiewicza. Rzecz powinna dziać się w trybie „burzy mózgów” i nieporządek terminologiczny jest jak najbardziej pożądany. Na tablicy (wypisywane przez nauczyciela lub uczniów) mogą pojawić się następujące pojęcia: adaptacja/ekranizacja filmowa tekstu literackiego/tekstów literackich, dramat historyczny/kostiumowy, teatr telewizji, kino poetyckie/artystyczne, esej filmowy, kino autorskie.
  • Nauczyciel podkreśla wybrane pojęcia i prosi o wskazanie, co przemawia za takimi określeniami filmu; zbiera uwagi pod wyróżnionymi na tablicy formułami, jest to dobry moment, który pozwala też zaznajomić uczniów z sylwetką Tadeusza Konwickiego – partyzanta AK w trakcie wojny, reprezentanta pokolenia „Pryszczatych”, autora tak ważnych powieści jak Kronika wypadków miłosnych czy Mała apokalipsa oraz twórcę filmów tak istotnych w historii polskiego kina jak Ostatni dzień lata, Dolina Issy (adaptacja powieści Czesława Miłosza) czy właśnie Lawa. Z hasłowo zapisanych na tablicy uwag nauczyciel pomaga następnie ułożyć uczniom notatkę, która w formie tabeli może wyglądać tak: 
Adaptacja Esej filmowy Kino autorskie
Scenariusz oparty jest na zasadniczych partiach utworów Adama Mickiewicza Dziady. Widowisko oraz Dziadów częściach II, IV i III Luźna konstrukcja filmu pozwalająca zderzyć fragmenty poszczególnych części dramatycznego tekstu i wydobyć z nich nowe, aktualne (z perspektywy kresu lat 80. XX wieku) sensy Konwicki był pisarzem oraz filmowcem o wyrazistej wrażliwości i stylu
Przy zachowaniu pewnej dowolności stara się dochować wierności „duchowi” literackiego pierwowzoru Próba skomentowania klasycznego tekstu polskiej literatury i wykorzystania w tych rozważaniach diagnoz historiozoficznych zawartych w dramacie Zmierzenie się z klasycznym tekstem polskiej literatury miało dla niego również osobisty charakter
Nie zastępuje lektury, ale jest jej twórczą interpretacją, poszukiwaniem znaczeń Tekst Mickiewicza w filmowej aranżacji otwiera się na nowe sensy i znaczenia, komentarz tworzą zderzenia montażowe (najwyrazistsze i najsłynniejsze w Wielkiej Improwizacji) Pomagało sumować własny program artystyczny i intelektualny
  • Nauczyciel wyróżnia zaznaczone powyżej elementy notatki, wskazując miejsca wspólne definicji adaptacji, eseju oraz indywidualnego profilu twórczości danego artysty, akcentując, że widać (po wyborze choćby tekstów, które przenosi na ekran Konwicki filmowiec), jak proces adaptowania ważnych tekstów rodzimej kultury, twórców kanonicznych (Mickiewicz) oraz współczesnych (Miłosz) jest też próbą dyskusji o zagadnieniach stawianych przez tę literaturę. Esej jest (nomen omen) próbą poradzenia sobie z problemem, który trzeba rozważyć (choć niekoniecznie rozwiązać). Taką próbą może też być autorska adaptacja twórcy, który do spuścizny danego autora albo jego epoki nawiązuje. Tym samym warto się zastanowić, jeszcze przed przyjrzeniem się poszczególnym scenom filmu, jakie problemy stawia Mickiewicz, zwłaszcza w czasach, kiedy powstawała Lawa – w 1988 roku. Warto przypomnieć legendarną inscenizację z Gustawem Holoubkiem w reżyserii Kazimierza Dejmka z 1967 roku i pokazać, jak dramat Mickiewicza ewoluuje oraz które jego fragmenty zwłaszcza zyskują na znaczeniu. Nauczyciel rozpisuje na tablicy adekwatną tabelę (może też rozdać karty pracy, zob. zał. 1) i prowadzi uczniów podczas jej wypełniania (w zależności od tego, czy omawiali już literaturę romantyczną i od tego, ile wiedzą o literaturze współczesnej), dozuje informacje wspierające uczniów w zadaniu. Wypełniona tabela mogłaby wyglądać tak:
Zagadnienie kultury romantyzmu Różnice i podobieństwa między współczesną sytuacją polityczną i obyczajową a latami 20. i 30. XIX wieku  Jego znaczenie dla Polaków 
u kresu lat 80
Indywidualizm bohatera Romantyczny indywidualizm wciąż pozostaje punktem odniesienia jako wartość; synonimiczny z wrażliwością, siłą (często psychiczną), niezależnością. Dziś akcent pada bardziej na niezależność i odrębność postaci, mniej na rolę buntu i chęć kształtowania wspólnoty; trop indywidualizmu został zresztą przejęty przez unifikujące świat korporacje i stał się po części własnym zaprzeczeniem („Bądź sobą, wybierz [modny napój]”) W wymiarze działań społecznych zapewniał atrakcyjną matrycę do identyfikacji, czynił ważnymi działania podejmowane dla zmiany ustroju w państwie zależnym
Uczucie erotyczne jako motyw działania bohatera Choć formuły romansów zmieniły się od XIX wieku, to tamtejsze opowieści o nieszczęśliwie zakochanych i uczuciu aż po grób (a nawet po śmierci) wciąż inspirują. Motyw nieszczęśliwej miłości dziś zapewne jest ciekawszy i ważniejszy dla większości społeczeństwa niż wątki polityczne (badania poświadczające brak zainteresowania polityką, zwłaszcza młodych ludzi, frekwencja wyborcza…) Wątek miłosny w Lawie zepchnięty jest na dalszy plan, dominuje fabuła części trzeciej dramatu – zgodnie z nastrojami społecznymi i skupieniem uwagi na tym, co publiczne
Oddanie się ojczyźnie na służbę i gotowość poświęceń dla wspólnoty (prometeizm) Obecna w retoryce i marzeniach mówców, z rzadka jest rozpoznawana jako realna postawa; figura społecznika nie tak często promowana jest w dyskursie publicznym, a gdy to się dzieje, motywy takiej czy innej postaci często są kwestionowane, o ile nie łączą się z postawą światopoglądową mówiącego Wiara w sens takiego powołania jeszcze nie zaniknęła w sercach tych, którzy poświęcili życie (lub znaczną jego część) na trudną walkę z władzą; początek lat 90. pokazał jednak, że wielu idealistów pokolenia „Solidarności” w realiach praktycznej polityki nie odnalazło się
Elementy niesamowite zaczerpnięte z folkloru i religii Przesądy nie znikają, a choć obrzędy „dziadów” zostały wyrugowane, to pamięć o zmarłych pozostaje istotnym wątkiem tradycji. Inne wierzenia też nie giną, a mity nowoczesne (połączone często z światopoglądem religijnym czy popkulturowymi szablonami) stanowią istotną część świadomości zbiorowej Metafizyczne ramy świata wydawały się wtedy solidniejsze. Kościół katolicki w wyrazistszy sposób prowadził Polaków, a i literatura wyraziście formatowała światopogląd 
Wiara w naród i jego patrznościową rolę (mesjanizm) Legenda roku ’89 i polskiej roli pioniera w rozbijaniu politycznego układu sił w Europie została, wydaje się, zaniedbana. Dyplomatycznie niewykorzystane symbole na skutek politycznych animozji straciły i ciągle tracą na znaczeniu. Coraz mniej zwolenników ma też pogląd o wartości cierpienia jako kształtującego tożsamość indywidualną i wspólnotową doświadczenia Chęć nadania sensu historii i polityce tak okrutnej przez dwa wieki dla narodu polskiego sprawiało, że model mesjański wciąż miał się dobrze. Jutrzenka wolności, która unosi się nad filmem, wyraźnie pokazuje, że Lawa chce zaznaczyć moment „odrodzenia” i przypomnieć o skorupie (wystygła lawa), przez którą trzeba się przebić
Teodycea jako zagadnienie filozoficzne Sekularyzacja społeczeństw zachodnich pokazuje, że ludzie odchodzą od przekonania w boską dobroć i plan, który ma dla świata. W Polsce, jednego z ostatnich 7bastionów wiary w laicyzującej się Europie, zdaje się, że trwa przekonanie o boskiej dobroci, ale liczba orędujących za tą prawdą z całą pewnością zmalała w ostatnim ćwierćwieczu Entuzjazm przełomu lat 80. i 90. z całą pewnością podbudowywał przekonanie o opiekuńczej roli Boga nad narodem i tym samym pozwalał ratować go przed zarzutami braku czułości i winy za zło świata. Przynajmniej do czasu

 

  • Nauczyciel przypomina Konrada z pierwszej sceny filmu mówiącego o zbliżającej się wierze w zmartwychwstanie i niejako wypełnieniu się (ponownym, po pierwszym „podejściu” w roku 1918) proroctw romantycznych. Zwraca też uwagę na zmianę, jaka dokonała się na przestrzeni ostatniego ćwierćwiecza, i dystans, który oddziela pokolenie wyrosłe w wolnej Polsce od tego, które wraz z Gustawem Holoubkiem mogło aktualizować w 1989 roku słowa o „półwieczu tyranii”, współodczuwając wyraziściej może z pokoleniem filomatów i filaretów. 
  • Nauczyciel rozdaje uczniom w ramach zadania domowego fragmenty eseju Marii Janion wraz z kartą pracy (zał. 2 i 3) i prosi ich o udzielenie odpowiedzi na zadane w niej pytania. Będą one podstawą do pracy na kolejnej lekcji. 

Druga jednostka lekcyjna

  • Nauczyciel prowadzi dyskusję mającą za zadanie wyjaśnić, na czym polega tytułowy „zmierzch paradygmatu” w eseju Janion. Dyskusja, krążąc wokół znaczenia modeli romantycznych w polskiej kulturze XIX, XX i XXI wieku, ma na celu sprawdzenie wykonania zadania domowego i ustalenia wspólnego rozumienia wyróżnionych fragmentów. W jej trakcie uczniowie uzupełniają wzajemnie swoje odpowiedzi, także w formie pisanej, w rozdanej tabeli (zał. 3). Propozycja rozwiązania:
Pojęcia i fragmenty z eseju Janion Znaczenie Fragment Lawy, który można uznać również za związany z zagadnieniem
„Władza narodowego kolektywu” Kontrola, jaką wspólnota narodowa ma nad jednostką, która do niej przynależy Niejednorodność uczuć osadzonych studentów widoczna w scenie więziennej zostaje sprowadzona do wspólnego mianownika gniewną pieśnią; odczytanie zatapiania kłów w duszy i czynienia z pobratymców upiorów można odczytać jako niejednoznaczne moralnie przeciąganie na swoją stronę… 
Norma bycia Polakiem Ustanowiony przez ogół wzorzec, zespół cech, których nosicielem być trzeba, by legitymować się godnością przynależności do narodu Dyskusja o literaturze w salonie, co lubią Słowianie, jakiej literatury potrzebują; rozbicie w salonie ma jednak charakter dydaktyczny, wiadomo, po której stronie salonu stoi prawdziwa polskość; silne „my” padające z ust polskich bohaterów tego filmu, zakładające jakoby wspólnotę potrzeb, wyklucza wszelki sprzeciw 
Romantyzm tyrtejsko-martyrologiczno-mesjanistyczny Oparty na ideałach heroicznych model kultury, w którym niezłomna walka o narodową niezależność łączy się z koniecznością poświęcenia i zgodą na podporządkowanie planom większym od jednostki  Sceny więzienne, Tomasz (Zan) mówiący, że ma „obowiązek” cierpieć za współbraci; wspólna pieśń, postawa Księdza Piotra wobec Senatora… 
Mesjanistyczne polskie uniesienia i romantyczna kultura emocjonalna Podniosła atmosfera duchowa wyrastająca ze wspólnoty postaw osób łaknących wzruszeń związanych z retoryką akcentującą wagę chrześcijańskiego poświęcenia dla ogółu Z jednej strony podniosłe sceny mąk, jakie przeżywają Polacy (Cichocki, Rollinson i jego matka…), z drugiej miłosne egzaltacje Gustawa
Zespół wartości heroiczno-romantycznych Ogół cenionych postaw i idei związanych z odwagą, chęcią pomagania innym i służenia sprawie narodowej  Manifestacje narodowej tożsamości, Janczewski w momencie wywiezienia, Konrad wobec zaborcy
Trzy kulminacje panowania romantyzmu Trzy momenty w historii, kiedy „romantyczna kultura emocjonalna” przeżywała swój renesans (początek wieku i odzyskanie niepodległości, ...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Polonistyka"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy