Dołącz do czytelników
Brak wyników

Otwarty dostęp , Praktyczny Przewodnik Nauczyciela

12 marca 2020

NR 35 (Marzec 2020)

Niestandardowe sposoby analizy tekstów kultury

35

Analizowanie z uczniami tekstów literackich nie zawsze jest proste. Wynika to z wielu powodów. Nie wszyscy uczniowie czytają zaproponowane przez swoich nauczycieli teksty, a jeśli czytają, to często się zdarza, że nie rozumieją realiów powieści, w których żyli bohaterowie. Przeszkodę stanowi też archaiczny język, który jest dla młodych ludzi niejasny. Jednak mimo trudnych form gramatycznych czy przygód bohaterów niewspółmiernych do rzeczywistości uczniów, warto potraktować każdy utwór jako niezwykłą podróż po zakamarkach minionych światów. 

Pamięć utkana z ludzkich doświadczeń

Analizując obecny raport czytelnictwa1, można by się złapać za głowę stwierdzić, ze gra nie jest warta świeczki – mogłoby się bowiem wydawać, że nie jesteśmy w stanie porwać młodych ludzi literaturą. W dobie rozwijającej się technologii, zmian pokoleniowych oraz atrakcyjności świata wirtualnego czytanie książek nie należy do ulubionych rozrywek młodych ludzi. Niemal natychmiastowy dostęp do gier czy seriali, związany z tempem życia, stał się naturalnym sposobem spędzania wolnego czasu przez naszych uczniów. Bez wątpienia nie zachwyca też kanon lektur, który czasem trudno „ugryźć”. Ciężko jest wybrać z niego to, co – w naszym przekonaniu – powinno zostać z uczniami na zawsze. Jako polonistka z pasją mam tu na myśli nie tylko uczenie umiejętności rozumienia tekstów czy pisania krótszych i dłuższych form wypowiedzi, ale też to, co dla mnie w nauczaniu jest najważniejsze: nawiązanie relacji z uczniami, „zarażenie” ich pasją do literatury, ludzi, świata; otwarcie oczu na potrzeby drugiego człowieka; krytyczne odbieranie prezentowanych treści. Literatura bowiem – w moim przekonaniu – jest odpowiedzią na potrzeby budowania relacji między ludźmi; między tymi, którzy zostali, a tymi, których nie ma, a pamięć o nich trwa mimo upływu lat. Na wielką moc wirtualnego świata zwróciła też uwagę Olga Tokarczuk w swojej noblowskiej przemowie: „Świat jest tkaniną, którą przędziemy codziennie na wielkich krosnach informacji, dyskusji, filmów, książek, plotek, anegdot. Dziś zasięg pracy tych krosien jest ogromny – za sprawą Internetu prawie każdy może brać udział w tym procesie, odpowiedzialnie i nieodpowiedzialnie, z miłością i nienawiścią, ku dobru i ku złu, dla życia i dla śmierci. Kiedy zmienia się ta opowieść – zmienia się świat”2. 
Jednak tym, co dla twórców literatury jest znamienne, jest chęć przetrwania przez wieki poprzez zakorzenienie się w ludzkiej pamięci. Nie ma nic bardziej wartościowego niż zakotwiczenie pod ludzką skórą doznań i emocji płynących z obcowania z tekstem. To w nim zawarte są wszystkie pragnienia, potrzeby, namiętności oraz odpowiedzi na pytania, z którymi człowiek musi się w końcu zmierzyć. Zresztą, czy istnieje wartość trwalsza niż ludzka pamięć? To ona jest tym, co wynosi społeczeństwa ponad te istniejące, zastane w światach obecnych i minionych. Lęk przed zapomnieniem napędza ludzi, daje im siłę tworzenia, sprawczą moc. Już Horacy w wierszu Exegi monumentum pisał o budowaniu pomników „trwalszych niż ze spiżu”. Zresztą marzenie o pozostaniu we wdzięcznej pamięci jest charakterystyczne dla poetów każdej z epok. Kochanowski w Pieśni XXIV pisał: 

„Jednak mam tę nadzieję, że przedsię za laty
Nie będą moje czułe nocy bez zapłaty.
A co ma za żywota ujmie czas dzisiejszy,
To po śmierci nagrodzi z lichwą wiek późniejszy.
I opatrzył to dawno syn pięknej Latony,
że moich kości popiół nie będzie wzgardzony”3.

Podobny wydźwięk przyjmują słowa Konrada – bohatera III cz. Dziadów Adama Mickiewicza:

„Ja tworzę nieśmiertelność – nieśmiertelność
 tworzę (…)”4.

Nie brakuje w tym temacie również odniesień do poezji współczesnej. Wisława Szymborska w Radości pisania mówi o lęku przed „śmiertelną ręką”: 

„Radość pisania
Możność utrwalania
Zemsta ręki śmiertelnej”5.

Niepozbawione prawdy, choć nieco gorzkie, są też słowa Czesława Miłosza:

„O tak, nie cały zginę, zostanie po mnie
Wzmianka w czternastym tomie encyklopedii
W Pobliżu setki Millerów i Mickey Mouse”6.

Również w przemowie noblowskiej Olgi Tokarczuk nie brakuje subtelnych odniesień do chęci pozostania zauważonym (i zapamiętanym): „Instynkt ekspresji – może równie silny, jak inne instynkty, które projektują nasze życie – najpełniej objawia się w sztuce. Chcemy być zauważeni, chcemy poczuć się wyjątkowi. Narracje typu: «Opowiem ci moją historię», «Opowiem ci historię mojej rodziny», ewentualnie «Opowiem ci, gdzie byłam» to dziś najpopularniejsze gatunki literackie”7.

Lekcje literackie inaczej – postawmy na interdyscyplinarność

Odniesienia do różnych tekstów kultury, łączenie faktów, a także tworzenie skojarzeń przyczynowo-skutkowych nie byłoby możliwe, gdyby nie wiedza czytelnika (i twórcy) na temat utworów, epok czy nurtów literackich. W konsekwencji korelacja tej wiedzy i znaczeń pozwala nam zrozumieć świat, w którym żyjemy obecnie. Aby nasi uczniowie nie mieli problemów z rozumieniem znaczeń i potrafili łączyć fakty, warto jest uczyć ich interdyscyplinarnie. 
Model nauczania interdyscyplinarnego w Polsce liczy już ponad trzydzieści lat, ale jak dotąd nie był zbyt często wykorzystywany w praktyce szkolnej. W klasach I–III stosuje się co prawda nauczanie blokowe, ale na dalszym etapie kształcenia przedmioty mają już własne nazwy, sugerujące swoją odrębność. Dynamicznie zmieniający się świat implikuje potrzeby zmian w edukacji. Z tej przyczyny wykorzystanie możliwości łączenia treści, pokazywanie młodym ludziom zależności i integracji międzyprzedmiotowej jest kluczem do tego, by światopogląd ucznia się usystematyzował, a lekcja stała się podróżą po wielu lądach. Z pomocą w takim pojęciu nowoczesnej edukacji przychodzą nauczycielowi m.in. media społecznościowe, dzięki którym może on znaleźć grupę, która go interesuje, podzielić się pomysłami, wykorzystać kreatywność innych oraz nawiązać efektywną współpracę. Dobrym pomysłem jest też rozmowa z nauczycielami, z którymi pracujemy na co dzień, o potrzebach takich form pracy i wspólne przygotowanie koncepcji działań. Pomysłów na realizację takich zajęć jest wiele. Może to być projekt z udziałem grup mieszanych wiekowo lub zajęcia realizowane na własnym przedmiocie z ujęciem zagadnień z innych dziedzin. Warto więc zmianę rozpocząć od swoich zajęć, oddolnie, z koncepcją skierowaną na rozwój ucznia i budowanie pozytywnych relacji w grupie. 
Jednym z pomysłów, który (wraz z koleżanką uczącą języka niemieckiego) wprowadzić w życie w Szkole Podstawowej nr 5 w Pile, jest program, który łączy treści języka polskiego, języka niemieckiego i zajęć wychowawczych. Projekt trwa już drugi rok, a jego założeniem jest zwrócenie uwagi na podstawowe wartości w życiu młodych ludzi oraz kształtowanie kompetencji miękkich i kluczowych. Zajęcia interdyscyplinarne odbywają się raz w miesiącu na wybranych lekcjach języka polskiego, niemieckiego i godzinie wychowawczej, zgodnie z określoną wcześniej tematyką i harmonogramem zajęć. 
Jednym z zagadnień, który wymagał szczególnego omówienia, był szacunek wobec drugiego człowieka okazywany za pomocą słów. Uczniowie nie zdają sobie sprawy z siły wypowiadanego słowa – zarówno tej pozytywnej, jak i negatywnej. By porozmawiać na ten temat, opracowałyśmy cykl zajęć pt. „Słowa mają moc! Używaj z rozwagą!”. Aby przybliżyć temat młodym ludziom, postanowiłyśmy wykorzystać lekturę – powieść C. S. Lewisa pt. Opowieści z Narni. Lew, Czarownica i stara szafa. Na lekcji języka polskiego podjęłam temat relacji łączących rodzeństwo Pevensie, nawiązałam do złych słów Czarownicy oraz konsekwencji wypowiedzi i zachowania Edmunda. Natomiast na języku niemieckim uczniowie poznali słownictwo związane z rodziną i odnieśli je do powiązań rodzinnych bohaterów powieści. Z kolei na zajęciach wychowawczych młodzi ludzie uczestniczyli w warsztatach, które polegały na uświadomieniu im, że słowa mają moc i mogą krzywdzić. Każdy uczeń otrzymał butelkę napełnioną wodą i brokatem, która symbolizowała ludzki mózg. Jeśli człowiek jest obrażany, czuje się szykanowany i nieakceptowan, wówczas w jego głowie panuje chaos myśli – tak jak w „rozpędzonej” butelce, w której wiruje brokat. Jeśli jednak człowiekowi nikt nie dokucza, nie obraża go, to w jego głowie jest spokój, co symbolizuje brokat spokojnie pływający po dnie butelki. To ćwiczenie pokazało młodym ludziom, jak ważne jest świadome operowanie słowem i wzięcie za nie odpowiedzialności. 
Kolejna realizacja zajęć interdyscyplinarnych dotyczyła zwrócenia uwagi na przemoc fizyczną i psychiczną. Hasło przewodnie lekcji brzmiało: „Przemocy mówimy NIE!”. Na języku polskim podjęłyśmy ten temat przy omawianiu powieści Marka Twaina pt. Przygody Tomka Sawyera. Nie było to trudne, ponieważ nasz bohater często doznawał kar cielesnych – od swojej ciotki i nauczyciela. Przemoc (łącznie z motywem morderstwa) jest w tej książce dość wymowna. Na zajęciach uczniowie obejrzeli prezentację multimedialną na temat historii stosowania kar cielesnych ze szczególnym uwzględnieniem informacji, iż w Polsce są one zakazane od roku 2010. Następnie młodzi ludzie pracowali w grupach, uzupełniając notatkę graficzną odpowiedziami do pytań: Co już wiesz na temat kar cielesnych? Co o nich sądzisz? Jakie są – Twoim zdaniem – konsekwencje ich stosowania? Po udzieleniu odpowiedzi na te pytania i przedyskutowaniu swoich stanowisk uczniowie udali się na zajęcia języka niemieckiego. Tutaj poznali słownictwo związane z wyrażaniem uczuć i emocji, stosowali je w praktyce, budując zakończenie wypowiedzi do słów: „Jest mi przykro, kiedy...”. Ostatnie zajęcia to godzina wychowawcza. Uczniowie mieli możliwość rozmowy o przemocy, której doznali ze strony kolegów (bądź dorosłych) oraz zapoznania się z formami pomocy dla świadków lub ofiar złego traktowania.
Pamiętając, że na interdyscyplinarność nauczania składa się wiele czynników, należy wziąć pod uwagę możliwości uczniów i przeprowadzić zajęcia tak, aby każdy znalazł coś, co go szczególnie interesuje. Musi zrozumieć, że treści nauczania i przedmioty lekcyjne się wzajemnie uzupełniają. Ewaluacja naszych zajęć pokazała, że nowe podejście opracowywania treści z różnych przedmiotów, wielokierunkowy charakter poruszanych zagadnień, innowacyjne metody stosowane w pro...

Artykuł jest dostępny dla zalogowanych użytkowników.

Jak uzyskać dostęp? Wystarczy, że założysz konto lub zalogujesz się.
Czeka na Ciebie pakiet inspirujących materiałow pokazowych.
Załóż konto Zaloguj się

Przypisy