Dołącz do czytelników
Brak wyników

Praktyczny Przewodnik Nauczyciela

12 marca 2020

NR 35 (Marzec 2020)

Gwiezdne wojny w konstelacji popkultury

148
Temat lekcji O transmedialnej sadze i jej fandomie, czyli Gwiezdne wojny w konstelacji popkultury
Grupa wiekowa klasy VII–VIII szkoły podstawowej, szkoły ponadpodstawowe
Czas realizacji 1 godzina lekcyjna
Zagadnienia edukacyjne
  • „Dawno, dawno temu w odległej galaktyce”... Gwiezdne wojny jako kanon filmowej kultury popularnej.
  • Pomiędzy kontynuacją a spin-offem, czyli o seryjności we współczesnej kulturze.
  • Z miłości do popkultury. Fandom jako szczególny typ odbiorców tekstów kultury.
  • Aluzja, nawiązanie, inspiracja. Popkulturowa intertekstualność jako forma gry z odbiorcą. 
  • Od Grumpy Cat do Baby Yody. Mem jako forma komunikacji w cyfrowym świecie.
Cele operacyjne Uczeń/uczennica:
  • zna podstawowe pojęcia związane z praktykami budowania literackich i filmowych uniwersów,
  • posiada świadomość uczestniczenia w tworzeniu procesów kulturowych,
  • wykazuje wiedzę o przejawach transmedialności współczesnej popkultury,
  • potrafi przeprowadzić analizę tekstu kultury w oparciu o jej intertekstualność,
  • rozumie konieczność zachowania i rozwoju literatury i kultury w życiu jednostki i społeczeństwa
Formy i metody pracy rozmowa kierowana, burza mózgów, dyskusja w grupie, praca w grupach
Pomocne dydaktyczne
  • sprzęt do wyświetlania materiałów filmowych,
  • «Gwiezdne wojny» w 2 minuty. Streszczenie 6 części Sagi (materiał Gazeta.pl), https://youtu.be/sKrHavhmXnQ,
  • The Force, 2011 (reklama samochodu VW Passat), https://youtu.be/YdZMypElBpo,
  • Kazik, Komandor Tarkin, https://youtu.be/RZoDUynviOk,
  • Krystian Saja, Mem, w: S. Iwasiów, J. Madejski (red.), Interpretatywny słownik terminów kulturowych 2.0, Zachodniopomorskie Centrum Doskonalenia Nauczycieli, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, Szczecin 2017, s. 110–116, https://issuu.com/zcdn/docs/interpretatywny_s_ownik_termin_w_ku,
  • wybrane przez nauczyciela kadry z filmów, np. Gwiezdne wojny: Część V – Imperium kontratakuje i Gwiezdne wojny: Skywalker. Odrodzenie

Przebieg zajęć

POLECAMY

  1. Prequel, sequel i spin-off. Gwiezdne wojny w kręgu filmowych pojęć

Nauczyciel powitawszy klasę, na wstępie zapoznaje się z wrażeniami uczniów po seansie filmu Gwiezdne wojny: Skywalker. Odrodzenie. Czy widowisko spełniło ich oczekiwania? Która scena najbardziej zapadła im w pamięć? Czy czuli potrzebę utożsamienia się z którymś z bohaterów? 

Wskazówka: Biorąc pod uwagę, że uczniowie najprawdopodobniej znają poprzednie części sagi (Gwiezdne wojny: Przebudzenie Mocy oraz Gwiezdne wojny: Ostatni Jedi), prowadzący może pokierować rozmowę w stronę wyartykułowania opinii na temat całokształtu najnowszej trylogii, a nawet oceny jeszcze starszych odsłon sagi. 

Nauczyciel rysuje na tablicy oś czasu, po czym oznacza na niej datę 1977. W tym roku, wyjaśnia w formie rozmowy kierowanej, na ekranach kin ukazała się Nowa nadzieja – film, który w perspektywie kolejnych lat powołał do życia całe uniwersum Gwiezdnych wojen. Czterdzieści lat później, kontynuuje, tworzone są kolejne części, rozwijające perypetie rodu Skywalkerów lub wzbogacające uniwersum o wątki nowych postaci. Nakreślając na tablicy rok 2019, spina obie daty klamrą, a następnie umieszcza pod nią trzy anglojęzyczne terminy (sequel, prequel, spin-off), prosząc uczniów o ich wyjaśnienie i poparcie przykładami w postaci gwiezdnowojennych tytułów.

Wskazówka: Ta część, w zależności od stopnia zorientowania grupy, może przybrać formę wykładową lub ćwiczeniową. Jeżeli uczniowie będą potrzebowali przypomnienia fabuły Gwiezdnych wojen, pomocą może okazać się film «Gwiezdne wojny» w 2 minuty. Streszczenie 6 części sagi.

  • Sequel (kontynuacja): Gwiezdne wojny: Część V – Imperium kontratakuje, Gwiezdne wojny: Część VI – Powrót Jedi, Gwiezdne wojny: Przebudzenie Mocy, Gwiezdne wojny: Ostatni Jedi, Gwiezdne wojny: Skywalker. Odrodzenie.
  • Prequel (utwór opowiadający wydarzenia wcześniejsze niż w pierwowzorze): Gwiezdne wojny: Część I – Mroczne widmo, Gwiezdne wojny: Część II – Atak klonów, Gwiezdne wojny: Część III – Zemsta Sithów.
  • Spin-off (utwory poświęcone zwykle drugoplanowym bohaterom opowiadania, rozwijające ich wątki lub ilustrujące pomniejsze perypetie): Han Solo: Gwiezdne wojny – historie, Łotr 1. Gwiezdne wojny – historie.

Podsumowując zapisane na tablicy pojęcia i ich filmowe przykłady, nauczyciel stwierdza, że Gwiezdne wojny nie tylko stanowią jedną z najbardziej rozbudowanych marek popkultury, lecz także akcentują rolę seryjności we współczesnej kulturze. To oznacza, że w myśl założeń producentów każdy film powinien posiadać potencjał do nakręcenia kontynuacji i być tak skonstruowany, aby razem z innymi produkcjami tworzyć budulec pod filmowe uniwersa. Czy jednak zawsze ta strategia odbywa się z korzyścią dla samego opowiadania? Nauczyciel, zachęcając uczniów do dzielenia się własnymi przemyśleniami, prosi o ustosunkowanie się w formie burzy mózgów do korzyści i pułapek płynących z tworzenia kolejnych filmowych odsłon. 
Przykładowe odpowiedzi (Tabela 1).

Tabela 1.
Sequele, prequele i spin-offy: głos za Sequele, prequele i spin-offy: głos przeciw
Powrót widzów do znanych i lubianych uniwersów. Kontynuacje rzadko kiedy przerastają poziomem fabularnym pierwsze części.
Poszerzenie potencjału tkwiącego w światotwórstwie (m.in. nowe rasy, planety, podróże po fabularnej osi czasu itp.). Zagrożenie zachwiania dotychczasowej spójności fabularnej lub wizualnej filmowego świata.
Operowanie nowymi gatunkami filmowymi w celu wzbogacenia świata (np. Łotr 1 – estetyka filmu szpiegowskiego/wojennego, Han Solo – powieść łotrzykowska). Tworzenie filmów od stylistycznej „linijki”, operującej tymi samymi zwrotami akcji i prowadzącej do podobnych finałów.
Wprowadzanie nowych postaci. Mnożenie dodatkowych wątków kosztem czasu ekranowego dla starych bohaterów.
Rozwinięcie lub sfinalizowanie wątków lubianych bohaterów. Rozczarowanie dalszymi losami postaci.
Kultura seryjności, rozbijająca historię np. na trylogię, pozwala starannie zaplanować rozwój charakterologiczny postaci (dokonujący się na przestrzeni kilku filmów). Seryjność sprzyja niepotrzebnemu rozciąganiu historii bohaterów i zachęca do nadużywania cliffhangerów (tj. typowych dla seriali emocjonujących zakończeń, nakazujących widzowi czekać w fabularnym napięciu do rozpoczęcia kolejnego odcinka lub sezonu).
  1. Różne oblicza fandomu. Gwiezdne wojny w kręgu fanowskich fascynacji 

Prowadzący, w ramach podsumowania poprzedniej części, stwierdza, że dotychczasowa refleksja koncentrowała się jedynie wokół kinematograficznego odcinka uniwersum Gwiezdnych wojen. Wystarczy jednak rozejrzeć się po półkach odwiedzanych sklepów, porozmawiać z miłośnikami sagi, obejrzeć co niektóre filmy na YouTube lub zajrzeć na fora poświęcone kosmicznej sadze, aby odkryć szereg innych możliwości kultywowania zainteresowań odległą galaktyką. Nauczyciel, zachęcając uczniów do sięgnięcia po przykłady z własnego doświadczenia lub obserwacji, prosi o odpowiedź na pytanie, jakie znają oni formy przynależności do tzw. fandomu (społeczności fanów skupionych wokół konkretnej marki lub gatunku).
Przykładowe odpowiedzi: oglądane filmów i seriali (np. w formie całonocnych maratonów), granie w osadzone w uniwersum gry wideo/planszowe, śledzenie profili danej marki w mediach społecznościowych, czytanie książek i komiksów, kolekcjonowanie gadżetów (figurek itp.), nagrywanie własnych filmów i pisanie własnych opowiadań (określanych mianem „fanfików”), uczestnictwo w konwentach i zlotach fanowskich, przebieranie się za bohaterów sagi (cosplay).

Wskazówka: Wyliczanka przejawów fanostwa może stanowić dobrą okazję do poznania zainteresowań uczniów oraz zachętę do rozwijania ich aktywności pozalekcyjnej (np. w postaci kółka badaczy popkultury). Warto podkreślić, że uczniowie nie muszą ograniczać się do przykładów opartych na zainteresowaniu uniwersum Gwiezdnych wojen. 

Nauczyciel, dziękując grupie za wymienione przykłady, podsumowuje, że tak jak rozwijanie filmowych uniwersów stanowi jeden z dowodów na istnienie „kultury seryjności”, a zaangażowanie społeczności fanów czyni z nich element fandomu, tak liczne przejawy ich funkcjonowania wskazują na ich transmedialny charakter. Dopiero, gdy sięgniemy po różne media (telewizja, prasa, internet), przekaźniki (smartfony, laptopy, ekran kinowy, odbiorniki telewizyjne) oraz formy komunikatu (wideo, audio, tekst), jesteśmy w stanie w pełni celebrować złożoność popkultury. Przenikanie i krzyżowanie się treści, łączącej paradoksalnie nieprzystawalne porządki, stanowią jedną z najważniejszych cech współczesnej kultury masowej.

  1. Aluzja, nawiązanie, inspiracja. Gwiezdne wojny i marketing

Cel niniejszego zadania stanowi uświadomienie uczniom, w jaki sposób motywy zbudowane na bazie szeroko pojętej popkultury zostają wykorzystywane i przetwarzane także na innych polach społecznej, artystycznej lub gospodarczej aktywności. Zachęcając uczniów do uważnego obejrzenia The Force (reklamy, która, wyświetlona po raz pierwszy na amerykańskim Super Bowl w 2011 r., z miejsca zdobyła uznanie odbiorców oraz ekspertów marketingu), prowadzący prosi o zwrócenie uwagi na postacie bohaterów, świat przedstawiony, relację między postaciami oraz oddziaływanie muzyki i pracy kamery. Następnie w ramach ćwiczenia prosi uczniów o skonfrontowanie swoich wniosków z fabułą i cechami formalnymi gwiezdnowojennej sagi.
Przykładowe wnioski (Tabela 2). 

Tabela 2.
Analizowany aspekt Oddziaływanie w reklamie Kontekst filmowy
Bohater Mały chłopiec, przebrany za Dartha Vadera. W ramach dziecięcych zabaw bezskutecznie próbuje naśladować umiejętności bohatera, starając się wpływać na lalkę, psa, pralkę oraz talerz z kanapką. Darth Vader; Lord Sith i jeden z głównych antagonistów tzw. starej trylogii (części IV–VI). Jedna z najbardziej rozpoznawalnych i kultowych postaci uniwersum Gwiezdnych wojen. Charakteryzuje się wyjątkową zdolnością we władaniu tzw. Mocą, pomagającą mu manipulować przedmiotami (unoszenie, odkształcanie) oraz wpływać nią na ludzi.
Świat przedstawiony Dom i jego wnętrze. Całość przedstawiona jest w jasnych barwach, choć niektóre elementy tła (grafitowa podłoga, szaro-stalowe elementy wyposażenia) nawiązują stylistycznie do bazy Dartha Vadera z tzw. starej trylogii – Gwiazdy Śmierci.  Większość akcji toczy się w mrocznej przestrzeni kosmicznej. Fantastyczny świat filmu, bogaty w różne przykłady lokalnej fauny i flory, charakteryzuje się również obecnością futurystycznych, sterylnych baz (Gwiazda Śmierci) w kolorach szarości. 
Relacje między postaciami Reklama, ukazując przeciętny dzień z życia małego chłopca oraz jego rodziców, świadomie wykorzystuje motyw rodziny, odwracając jego znaczenie w stosunku do fabuły Gwiezdnych wojen: tutaj sam Vader jest dzieckiem. Jeden z najważniejszych wątków w życiu Dartha Vadera stanowi tajemnica odkrycia swojego ojcostwa oraz stosunku wobec dzieci: Luke’a i Lei. W decydującym momencie poświęca swoje życie dla uratowania syna. 
Muzyka Wykorzystanie ścieżki dźwiękowej z Gwiezdnych wojen – Marsza Imperialnego jako tła dla poczynań chłopca oraz tematu Mocy dla zaakcentowania jego „działania” na samochód. Utwory autorstwa Johna Williamsa stanowią powszechnie rozpoznawalny kanon muzyki filmowej oraz znak rozpoznawczy gwiezdnowojennej sagi.
Praca kamery Ujęcia świadomie nawiązujące do stylistyki Gwiezdnych wojen (przykład: ujęcie otwierające, ukazujące z perspektywy żabiej marsz „Dartha Vadera” domowym korytarzem, przypominającym wnętrze Gwiazdy Śmierci). Sithowie – w tym Darth Vader – pełnią w sadze rolę bohaterów negatywnych, żądnych władzy i destrukcyjnego wymiaru Mocy. Stąd zazwyczaj portretowani są w sposób właściwy dla filmowych czarnych bohaterów.

Wskazówka: W celu naprowadzania uczniów na konkretne spostrzeżenia nauczyciel może wyświetlić reklamę dwukrotnie lub stawiać pauzy na konkretnych kadrach. 

Na zakończenie ćwiczenia nauczyciel przeprowadza podsumowanie. Umieszczenie powszechnie rozpoznawalnych elementów z Gwiezdnych wojen (postać Dartha Vadera, charakterystyczne tematy ze ścieżki dźwiękowej filmów, motyw Mocy), ułatwiające szybkie nawiązanie przez widzów intertekstualnych skojarzeń, nabiera dodatkowego, humorystycznego akcentu z uwagi na zestawienie ich z typowymi dla reklamy motywami dziecięcych zabaw, miłości rodzicielskiej i domu rodzinnego. Biorąc jednak pod uwagę, że ostatecznie głównym bohaterem reklamy jest samochód marki Volkswagen, obejrzany materiał stanowi odpowiedni przykład merchandisingu – działalności marketingowej, która sięgając po znaki towarowe (np. logo Star Wars), postacie (Darth Vader) lub konwencje przedstawieniowe (np. słynne żółte napisy, wprowadzające do fabuły każdej kolejnej odsłony Gwiezdnych wojen) kojarzone z jednym produktem, wykorzystuje je w celu promocji drugiego (np. Volkswagen Passat). W tym wypadku stojące za reklamą intencje zarobkowe tylko udowadniają, że współczesna kultura masowa posiada olbrzymi potencjał oddziaływania nawet na decyzje konsumenckie odbiorców.

  1. Aluzja, nawiązanie, inspiracja. „Gwiezdne wojny” i sztuka

Przystępując do niniejszego ćwiczenia, prowadzący podkreśla, że marketingowy wymiar popkultury stanowi tylko jedną stronę medalu, gdyż po jej drugiej stronie znajdują się liczne przykłady artystycznych aluzji, naw...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Polonistyka"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy