Dołącz do czytelników
Brak wyników

Praktyczny Przewodnik Nauczyciela

6 września 2021

NR 43 (Wrzesień 2021)

Etykieta językowa – nie tylko na lekcji języka polskiego
Propozycja zajęć służących ćwiczeniu świadomego posługiwania się językiem

0 13

Porozumiewanie się w języku ojczystym jest jedną z kompetencji kluczowych. Czy w rozmowie chodzi tylko o to, by odbiorca zrozumiał nasz komunikat? Czy jest ważne, co i jak mówimy? Jeśli jest ważne, to dlaczego? Czy jeśli jesteśmy zapraszani na jakieś wydarzenie, to wolimy usłyszeć, że jesteśmy tam mile widziani, czy wystarczy usłyszeć: „jak chcesz, to przyjdź”? Chciałabym, aby te pytania stały się przedmiotem uczniowskiej refleksji i aby podczas opisanych tu zajęć uczniowie sami określili, co jest dla nich ważne w relacjach,  żeby chętnie mówili o swoich doświadczeniach i przemyśleniach; ocenili, czy coś brzmi dobrze, czy nie 
przedyskutowali,  czy dane słowa są neutralne, czy obraźliwe.

Znajomość etykiety językowej jest jednym z wymogów podstawy programowej z języka polskiego w klasach IV–VI. Tak naprawdę nauka etykiety powinna być długim procesem, polegającym nie na zorganizowaniu cyklu lekcji, ale na ciągłym dbaniu o język w czasie rozmów i dyskusji szkolnych. Jest to też pokazywanie swoim przykładem, czego oczekujemy w kontaktach, z jakimi mamy do czynienia w szkole. To wyznaczanie granic, a także reagowanie na bieżące, trudne sytuacje.

POLECAMY

Do jednej z takich trudnych sytuacji należał początek nauki zdalnej w marcu 2020 r. Pierwsze zetknięcie się z e-mailami, które pochodziły od ósmoklasistów, z którymi miałam dobry kontakt i których nie podejrzewałabym o złe intencje, uświadomiło mi, jak wiele jest do zrobienia w zakresie etykiety językowej. Przeprowadziłam wówczas lekcję o kulturze języka w korespondencji. Oprócz typowych zasad netykiety, którym nie jest poświęcony ten artykuł, omówione zostały: nagłówki w e-mailach (z którymi chyba jest najwięcej problemu, nie tylko wśród młodzieży), ortografia (zwłaszcza ta związana z formami grzecznościowymi) i estetyka wiadomości (znaczenia niektórych słów trzeba było się domyślać, ponieważ nie każdy fatyguje się, by poprawić literówki w napisanym tekście, nie mówiąc już o składni czy fleksji). Czasami brak słów też może być odebrany jako brak szacunku – wysyłanie pliku z zadaniem w wiadomości pozbawionej treści przypomina mi korzystanie z kasy samoobsługowej w supermarkecie – korzystając z niej, nie trzeba mówić nikomu „dzień dobry” i „dziękuję” (choć przecież niektórzy nie silą się na te formy, robiąc tradycyjne zakupy). Prezentację przygotowaną dla uczniów zwieńczyłam słowami: „Niejeden raz sam dostaniesz wiadomość, która nie spełni tych zasad... Nie szkodzi. Ty wiesz lepiej!”. Czasami trudno przekonać ucznia do napisania miłej wiadomości do osoby dorosłej, która sama nie stwarza atmosfery życzliwości na lekcji. Tak naprawdę uczymy się, naśladując innych; odwzajemniamy szacunek, gdy jesteśmy szanowani. Nauka etykiety językowej w szkole spoczywa na wszystkich nauczycielach i nie powinna ograniczać się do kilku godzin zajęć! Lekcja tu opisana niech będzie zatem tylko przyjemnym dodatkiem do procesu, o którym mowa.

  • Klasa: VI (lub inne klasy szkoły podstawowej, po dostosowaniu treści)
  • Czas: 2 x 45 minut (ważne, żeby obie lekcje odbyły się tego samego dnia).
     

Przebieg zajęć

  • Lekcję warto zacząć od rozmowy o tym, co to jest grzeczność w ogóle, jakich sytuacji może dotyczyć (zachowanie przy stole, w autobusie, w szkole, pracy; relacje między rówieśnikami lub między osobami w różnym wieku).
  • Następnie należy bardziej szczegółowo omówić zachowania językowe; można to zrobić w formie mapy myśli (tradycyjnej lub online). Warto zachęcić uczniów, aby odnosili się do swoich doświadczeń. Pytania naprowadzające, jakie można zadać, wymieniłam poniżej.
  • Jakie sytuacje językowe mogą nas zaboleć (nie chodzi na przykład o oskarżenia, tylko o problemy tkwiące w samym języku)?
  • Jakie zachowania rozmówcy sprawiają, że nie mamy ochoty kontynuować rozmowy?
  • Co może sprawić nam przyjemność podczas rozmowy? Jak lubimy być traktowani przez osobę, z którą rozmawiamy? Jakie zachowania rozmówcy mogą sprawić, że będziemy chcieli spotkać się z nim raz jeszcze?
  • Czy w rozmowie ważne jest tylko to, aby osiągnąć zamierzony cel, czy ma znaczenie to, w jaki sposób go osiągamy (np. odmowa udziału w przyjęciu urodzinowym)?
  • Czy może być tak, że jedną osobę dany komunikat urazi, a inna osoba nie zauważy w nim nic niestosownego?
  • Język wciąż się zmienia. Dorośli czasami nie rozumieją, o czym mówią dzieci. Czy współczesne czasy zwalniają nas z grzeczności językowej?
  • Oprócz pytań naprowadzających można mieć też w zanadrzu teksty źródłowe, które pomogą pokazać wielość aspektów związanych z etykietą językową. Przykładowe cytaty:
  • „– Szanowna pani – zaczęła, a ja z zajęciem obserwowałam coraz niżej opadającą szczękę naszej sprzedawczyni – jeśli to nie jest dla pani problem, to prosiłabym, aby wybrała pani dla mojej mamy jakieś wyjątkowo smaczne oraz nad wyraz zdrowe mleczko do kawy. Mama lubi popijać ten, jak mawia, stawiający na nogi napój z dodatkiem dosłownie kilku kropel mleczka. Niech zatem nie będzie ono zbyt tłuste, jeśli można prosić”1;
  • „Mama pojechała na wycieczkę. Ale nie wróciła taka zadowolona, jak po ostatnim zebraniu. Po wycieczce w ogóle była mało rozmowna. Zwłaszcza w kwestii taty Julii, którą to kwestią bardzo zainteresowany był tata.

– Było w porządku. Z tym panem niewiele rozmawiałam. I bardzo dobrze. Nie miałabym z nim wspólnych tematów. Mówił dużo, ale chyba ma pewne braki w retoryce.

Zastanawiam się, o co mamie chodziło. Czy o to, że tata Julii nieustannie poprawiał panią wychowawczynię, a nawet przewodnika, że nie mówi się «tą budowlę», tylko «tę budowlę», bo «nie można dzieciom utrwalać niepoprawnych form», czy też chodziło jej o to, że chciał zastąpić przewodnika, mówiąc, że on lepiej opowie o historii zamku, bo zna wiele anegdot historycznych, które poznał na wykładach słynnego historyka, i dzieci nie będą się tak nudzić”2.

Mapa myśli może zawierać następujące kwestie (uczniowie tworzą mapę w zeszycie):

  • okazywanie zainteresowania tym, co ktoś do nas mówi, poprzez przytaknięcie, zadanie dodatkowego pytania,
  • słuchanie, a nie tylko mówienie o sobie,
  • szacunek okazywany rozmówcy (brak wulgaryzmów, wyśmiewania, przezywania, deprecjonowania tego, co ktoś opowiada, kwestionowania wszystkich treści, przerywania, przeinaczania tego, co usłyszymy),
  • odpowiadanie na pozdrowienie,
  • dostosowywanie komunikatów do miejsca, sytuacji, wieku rozmówcy, zawodu rozmówcy, stopnia zażyłości między rozmówcami.

Po wspólnym stworzeniu mapy myśli uczniowie zostają podzieleni na grupy, w których toczyć się będzie gra (grę trzeba dostosować do liczby osób w klasie; tu założono, że w grupie może znaleźć się nawet 8 osób).

Młodzież otrzymuje najprostszą planszę do gry, wykonaną i powieloną przez nauczyciela w formacie A3; znajduje się na niej 100 ponumerowanych pól, w tym 8 pól specjalnych, zaznaczonych innym kolorem (np. 7, 13, 22, 34, 51, 63, 79, 90), pole startu i mety. Dodatkowo każda grupa ma do dyspozycji klej, kostkę oraz tyle różnych pionków, ile jest osób w grupie. 

Karteczki do zamieszania na planszy (dla 3 grup):
Poproś sekretarza szkoły (wybrany przez ciebie uczestnik gry) o pieczątkę na karcie kolonijno-obozowej. Przeprowadźcie krótki dialog.     3+/–?
Zaproponuj starszemu panu w autobusie (wybrany przez ciebie uczestnik gry) ustąpienie mu miejsca. Przeprowadźcie krótki dialog.  3+/–?
Czujesz się najlepszy z WF-u, ale to twój kolega wygrał zawody sportowe. Jesteś rozczarowany, ale on jest bardzo szczęśliwy. Pogratuluj mu. Żeby ci było łatwiej, możesz zerkać na wybranego uczestnika gry.   3+/–?
Waszą klasę odwiedza ratownik medyczny. Zadaj mu pytanie dotyczące jego pracy. Żeby ci było łatwiej, możesz zerkać na wybranego uczestnika gry.      3+/–?
Spytaj panią z trzema uroczymi dalmatyńczykami na smyczy, czy możesz pogłaskać szczeniaczki. Żeby ci było łatwiej, możesz zerkać na wybranego uczestnika gry.     3+/–?
Wybierz dwóch uczestników gry. Odegrajcie scenkę, podczas której przekonacie z kolegą jego rodzica do tego, żebyście mogli spać w weekend w namiocie.     3+/–?
Twój kolega (wybrany przez ciebie uczestnik gry) jedzie na weekend nad jezioro. Chciałby pożyczyć twój tablet, ale wiesz, że to nie jest dobry pomysł. Przeprowadźcie krótką rozmowę, podczas której odmówisz pożyczenia tabletu.     3+/–?
Twój kolega (wybrany przez ciebie uczestnik gry) martwi się chorobą dziadka. Jak zareagujesz? Przeprowadźcie krótki dialog.  3+/–?
Zaproś znajomego na wycieczkę rowerową. Żeby ci było łatwiej, możesz zerkać na wybranego uczestnika gry.   3+/–?
Byliście z klasą na wycieczce w wesołym miasteczku. Kolega nie dostał kieszonkowego od rodziców, ponieważ bilet wstępu był opłacony. Twój kolega jednak pożyczył od ciebie pieniądze na pięć porcji frytek i napój. Mija miesiąc, a kolega nie oddaje długu, traktuje cię jak powietrze. Poproś go o zwrot pieniędzy. Żeby ci było łatwiej, możesz zerkać na wybranego uczestnika gry.     3+/–?
Nauczycielka języka polskiego zrobiła wam trudny sprawdzian z części mowy i zdania. W tym czasie postanowiła posprzątać w biurku. Przedziera notatki i stare dokumenty wielokrotnie przed wyrzuceniem ich do kosza. Nie możesz się skoncentrować. Co robisz? Odegraj scenkę. Żeby ci było łatwiej, możesz zerkać na wybranego uczestnika gry lub poprosić nauczyciela, żeby teraz podszedł do waszego stolika.    3+/–?
Twoja babcia średnio pięć razy dziennie przynosi ci bardzo kaloryczne przekąski. Kochasz babcię, uwielbiasz jej smakołyki, ale wiesz, że co za dużo, to niezdrowo. Porozmawiaj z babcią (wybrany przez ciebie uczestnik gry).  3+/–?
Jutro masz sprawdzian z geografii. Musisz też przygotować prezentację multimedialną z informatyki. Twój znajomy z innej szkoły nie ma nauki, ponieważ jedzie jutro na klasową wycieczkę. Przyszedł do ciebie, żeby zabić nudę. Jego wizyta się przeciąga. Jak reagu...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Polonistyka"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy