Dołącz do czytelników
Brak wyników

Horyzonty polonistyki , Otwarty dostęp

12 marca 2020

NR 35 (Marzec 2020)

Analiza tekstów kultury na lekcjach języka polskiego
Wymóg interdyscyplinarności

207

Wedle autorów i autorek nowej podstawy programowej języka polskiego celem kształcenia ogólnego w liceum ogólnokształcącym i technikum jest: traktowanie uporządkowanej, systematycznej wiedzy jako podstawy kształtowania umiejętności; doskonalenie umiejętności myślowo-językowych, takich jak: czytanie ze zrozumieniem, pisanie twórcze, formułowanie pytań i problemów, posługiwanie się kryteriami, uzasadnianie, wyjaśnianie, klasyfikowanie, wnioskowanie, definiowanie, posługiwanie się przykładami itp.; rozwijanie osobistych zainteresowań ucznia i integrowanie wiedzy przedmiotowej z różnych dyscyplin1; zdobywanie umiejętności formułowania samodzielnych i przemyślanych sądów, uzasadniania własnych i cudzych sądów w procesie dialogu we wspólnocie dociekającej (Sic! Cóż za kuriozalne sformułowanie!); łączenie zdolności krytycznego i logicznego myślenia z umiejętnościami wyobrażeniowo-twórczymi; rozwijanie wrażliwości społecznej, moralnej i estetycznej; rozwijanie narzędzi myślowych umożliwiających uczniom obcowanie z kulturą i jej rozumienie; rozwijanie u uczniów szacunku dla wiedzy, wyrabianie pasji poznawania świata i zachęcanie do praktycznego zastosowania zdobytych wiadomości. 
Wymagania ogólne mówią też o: kształceniu umiejętności czytania, analizowania i interpretowania literatury oraz innych tekstów kultury, a także ich wzajemnej korespondencji; kształceniu umiejętności świadomego odbioru utworów literackich i tekstów kultury na różnych poziomach: dosłownym, metaforycznym, symbolicznym, aksjologicznym; kształceniu umiejętności rozumienia roli mediów oraz ich wpływu na zachowania i postawy ludzi, a także krytycznego odbioru przekazów medialnych oraz świadomego korzystania z nich.
Jeżeli jednym z zadań stojących przed polonistkami i polonistami jest przygotowanie młodzieży do samodzielnych poszukiwań poznawczych oraz świadomego funkcjonowania w świecie szeroko rozumianej kultury, to oczywiste staje się przyjęcie do wiadomości, że owa kultura ma charakter interdyscyplinarny, a zatem i my musimy tę interdyscyplinarność dostrzegać, uzmysławiać, unaoczniać. Tylko rozległa wiedza pozwalająca patrzeć na problem z różnych perspektyw przynosi interesujące wyniki. Według socjolożki i antropolożki Barbary Fatygi interdyscyplinarność to – w wymiarze indywidualnym – „nierespektująca granic wiedzy i granic zinstytucjonalizowanych dyscyplin ciekawość (można ją bardziej elegancko nazwać pasją poznawczą) oraz kompetencja (kiedyś rozumiana węziej i nazywana erudycją)”. Wszelkie „poznawanie świata” to przecież w istocie nic innego niż samopoznanie, a zatem fundamentalne założenie kształcenia ogólnego. Jak pisał Leszek Kołakowski: „W całym świecie nie ma studni tak głębokiej, by człowiek na jej dnie nie ujrzał własnej twarzy”.
Interdyscyplinarność to przyszłość i nie ma od niej już odwrotu. Widać ją chociażby na wyższych uczelniach, które coraz odważniej sięgają po alternatywne rozwiązania, kiedyś będące marginesem założeń kształcenia większości szkół wyższych. Jednym z nich jest tworzenie kierunków międzyuczelnianych czy też międzywydziałowych, które docelowo mają ukształtować świetnie wykształconych absolwentów przygotowanych do pełnienia najbardziej wymagających ról oraz wykonywania niełatwych i nadzwyczaj potrzebnych zawodów. Warto mieć tego świadomość, nauczając na etapie szkoły ponadpodstawowej, i grać w tej samej drużynie ze środowiskiem akademickim.
Sądzę, iż jednym ze sposobów oswajania młodzieży z interdyscyplinarnością jest praca z różnymi tekstami kultury. 

POLECAMY

Czym jest tekst kultury?

Na stronie polszczyzna.pl czytamy, że „za teksty kultury możemy uznać takie działania człowieka, które da się zanalizować i zinterpretować”, czyli są celowe, ukształtowane wedle konkretnych reguł i zamierzeń, zrozumiałe dla odbiorców oraz odbiorczyń, wpisane w konkretne konteksty znaczeniowe. Kiedy się tę definicję doprecyzuje, jasne staje się, że słowo tekst stanowi metaforę – nie chodzi wyłącznie o formę pisemną – w jakimś sensie synonim słowa komunikat. Teksty kultury to dzieła:

  • pisane (m.in. utwory literackie, eseje, scenariusze);
  • wizualne (m.in. fotografie, obrazy) i audiowizualne (m.in. teledyski, filmy, programy telewizyjne);
  • audialne (m.in. piosenki, audycje radiowe, gry komputerowe, hiperteksty)2

Wynika z tej klasyfikacji jasno, że analiza tekstu kultury może zarówno stanowić cel sam w sobie, jak i być kontekstem interpretacyjnym dla innego tekstu. Szczególnie ważna wydaje mi się właśnie ta kontekstualność dzieł. Umiejętność ich odczytania i zinterpretowania jest ważna nie tylko w codziennej praktyce szkolnej (pozwala na pogłębienie interpretacji), na egzaminie maturalnym (zadania na maturze ustnej czy pisemnej w odchodzącej już powoli w przeszłość formule matury, zadania na maturze w nowej formie, która jest nadal dopracowywana), lecz także – co dla nauczycielek i nauczycieli powinno być najważniejsze – w przyszłym (miejmy nadzieję – świadomym) funkcjonowaniu naszych podopiecznych w świecie współczesnej kultury.
No to teraz przyszedł czas na kilka pomysłów dotyczących pracy z różnymi tekstami kultury.

Szymborska i Banksy? – dlaczego nie

Dominującą tendencją – zwłaszcza w niegdyś konsekwentnie jednoczącej się Europie końca XX wieku i początku XXI – było przekonanie, że można ukonstytuować nową, lepszą od poprzedniej rzeczywistość. Nietrudno było dostrzec (zarówno instytucjonalny, społeczny, jak i indywidualistyczny) optymizm, nadzieję na pokojowe współistnienie narodów, kooperację służącą tworzeniu społeczeństw dostatnich, opartych na sprawiedliwym, równościowym prawie, otwartych na zmiany, tolerancyjnych, przychylnych tym gorzej sytuowanym, żyjącym w stanie permanentnego zagrożenia. No cóż, jeszcze raz jako ludzkość okazaliśmy się naiwni. Żyjemy dziś w świecie, w którym coraz mocniej objawiają się – w słowach i czynach – nacjonalizmy, tendencje separatystyczne, wsparcie dla ultrakonserwatystów, nieumiejętność znalezienia koniecznych kompromisów. Towarzyszą nam niepokój, strach przed konfliktami społecznymi i narodowymi. Nie żyjemy w świecie jedności, tylko ostrych podziałów. Te wszystkie problemy i obawy nie są udziałem wyłącznie starszych generacji, ale również młodzieży. Trzeba o tym mówić, prowokować dysputę. Nie bójmy się rzekomej straty czasu związanej z dyskursem. Do egzaminu i tak przygotujemy. Może właśnie dzięki owym dyskusjom lepiej.
Jednym z najważniejszych dla mnie tekstów Wisławy Szymborskiej jest Nienawiść. To wiersz nie tylko świetny, ale i – niestety – aktualny. Pracując z młodzieżą, ćwiczę oczywiście umiejętność interpretacji wiersza, ale moim nadrzędnym celem jest sprowokowanie jej do dyskusji nad tezą wyrażoną przez poetkę. Pytam młodzież:

  • Za pomocą jakiego środka artystycznego jest ukazana bohaterka wiersza?
  • Czemu służy ten zabieg?
  • Jaką konwencję mówienia o problemie przyjmuje poetka: patetyczną czy ironiczną?
  • W jakie cechy zostaje wyposażona nienawiść?
  • Dlaczego nienawiść – w przeciwieństwie do innych uczuć – może być pociągająca, atrakcyjna? 
  • Jaką rolę w wartościowaniu i porównywaniu uczuć odgrywają pytania retoryczne?
  • Jak rozumiecie słowa: „Sama rodzi przyczyny, które ją budzą do życia./ Jeśli zasypia, to nigdy snem wiecznym”?
  • Czy zgadzacie się z opinią wyrażoną w finale wiersza w słowach: „Mówią, że ślepa. Ślepa?/ Ma bystre oczy snajpera/ i śmiało patrzy w przyszłość/ – ona jedna”? Uzasadnijcie swój sąd, odwołując się do rzeczowych argumentów.
  • Jak oceniacie skalę oddziaływania tego wiersza – w skali od 1 do 6 – na świadomość etyczną odbiorców i odbiorczyń? Uzasadnijcie swoją opinię.

Po omówieniu tekstu Wisławy Szymborskiej proponuję się odwołać do dzieła chyba najsłynniejszego reprezentanta street artu, brytyjskiego artysty pracującego pod pseudonimem Banksy. To twórca łączący ze sobą graffiti i charakterystyczną technikę szablonową. Umiejscawia swoje prace w miejscach „trudnych”, wiążących się z określonymi problemami społecznymi czy politycznymi. Przekaz jego dzieł jest najczęściej antywojenny, antykapitalistyczny i pacyfistyczny. Mój wybór może się wydawać nieoczywisty, bo co może mieć wspólnego ktoś tworzący – najczęściej bezprawnie – swe dzieła w przestrzeni publicznej z przekazem autorstwa Szymborskiej? Przede wszystkim to, że jego wytwory są również nacechowane emocjonalnie, ironiczne, zmuszają do myślenia, prowokują dyskusję, a w przypadku dzieła, do którego chcę się odnieść, dotykają problemu nienawiści – choć z innej niż u poetki perspektywy. 
Pokazuję klasie zdjęcie Flower Thrower (w wolnym tłumaczeniu Rzucający kwiatami).
Pytam młodzież:

  • Kto jest ukazany w tym tekście kultury?
  • Do czego nawiązuje mowa ciała przedstawionej postaci?
  • Dlaczego ten człowiek ma zakrytą twarz?
  • Co mężczyzna trzyma w ręku i jakie to ma znaczenie?
  • Jaka jest – waszym zdaniem – wymowa tego tekstu kultury? Co artysta kontestuje? Co jest – według niego – alternatywą dla nienawiści?
  • Czy wiecie, kto jest autorem obrazu, gdzie to dzieło powstało i w jakich okolicznościach?

Może być różnie z odpowiedzią na ostatnie pytanie. Są w zespołach klasowych osoby, które interesują się street artem i te mogą sporo powiedzieć o autorze oraz o historii obrazu. Zdarza się jednak, że wiedza jest zerowa bądź szczątkowa. W takim wypadku proszę o poszukanie odpowiedzi w sieci (informacje o autorze, jego pracach, genezie tej, o której rozmawiamy). Uczennice i uczniowie, surfując po internecie, mogą się dowiedzieć, że ta jedna z najbardziej znanych prac Banksy’ego powstała w 2005 r. w Jerozolimie i ma wymiar antywojenny (geneza tkwi w konflikcie izraelsko-palestyńskim). Na koniec lekcji trzeba porozmawiać o tym, co dzieła Szymborskiej i Banksy’ego do siebie zbliża, a co diametralnie różni.

Film jako autonomiczny tekst kultury, czyli dlaczego warto omawiać nie tylko adaptacje lektur

Tomasz Gruszczyk w publikacji Czytanie filmu – oglądanie literatury. Propozycje interpretacji do spotkań edukacyjnych3 pisze: 
„Dlaczego uczenie i popularyzowanie czytania filmu wśród młodzieży jest tak ważne? Albowiem praktykowanie lektury prowadzi do wykształcenia nawyku sięgania po teksty kultury współczesnej – nierzadko trudne, wymagające, nieoczywiste, o wysokim stopniu złożoności – oraz do rozbudzenia zainteresowania niebanalnymi zjawiskami kulturowymi. W dalszej perspektywie owocuje to powiększeniem grona świadomych, aktywnych i krytycznych odbiorców kultury. Ma też wymiar prewencyjny: zapobiega (ale też przeciwdziała) wykluczeniu kulturowemu. W tym ostatnim pojęciu nie chodzi wyłącznie o brak możliwości fizycznego współuczestnictwa w wydarzeniach kulturowych, lecz o rzecz dużo istotniejszą: w dobie niemal nieograniczonego dostępu do dóbr kultury największą przeszkodą okazuje się nieumiejętność radzenia sobie z przekazem symbolicznym o wyższym stopniu złożoności”. 
Zgadzam się całkowicie z jego poglądami. 
Ograniczenie edukacji medialnej wyłącznie do adaptacji lektur szkolnych uważam za wręcz szkodliwe. Unaocznia ono rzekomą podrzędność dzieła filmowego w stosunku do literatury i, co gorsze, czasami zastępuje czytanie, a więc zubaża poznawczą przygodę naszych podopiecznych. Z drugiej strony mam wrażenie, iż w dydaktyce polonistycznej często zapomina się, że film, będąc przyliterackim4 tekstem kultury, nie stanowi wyłącznie widowiska. Trzeba go „czytać”, a zatem rozumieć, umieszczać w kontekstach innych tekstów kultury, a nie tylko bezrefleksyjnie odbierać. Nawet utylitarne traktowanie filmu (materiał egzaminacyjny) obliguje do uważnego „przeczytania” dzieła filmowego z młodzieżą. Dla przyszłych maturzystek i maturzystów to cenny materiał, który mogą wykorzystać na maturze i pisemnej (szczególnie w rozprawce i eseju), i ustnej – w aktualnej jeszcze formule. Równie ważne wydaje mi się to, że film jako synteza sztuk (np. literatury, sztuk plastycznych, muzyki, tańca) jest dziełem autonomicznym. Ta „lektura” ma więc charakter intermedialny i intertekstualny. Wyrabia w młodych odbiorcach i odbiorczyniach umiejętności potrzebne do świadomego odbioru tego typu tekstów kultury. 
Staram się, do czego gorąco zachęcam innych, oglądać z młodzieżą wartościowe filmowe nowości – ostatnio były to filmy Obywatel Jones w reżyserii Agnieszki Holland i Boże Ciało Jana Komasy. Oba stały się fantastycznym materiałem do rozmowy z młodymi ludźmi o kwestiach fundamentalnych.
Przyznaję, że omawiając filmy jako teksty kultury, najmniejszą wagę przywiązuję do strony strukturalnej. Oczywiście wyposażam młodzież, najwcześniej jak się da, w konieczne narzędzia analityczne, wymagam posługiwania się właściwą terminologią, pytam o sposoby osiągania pewnych efektów, ale skupiam się na interpretacji, poszukiwaniu kontekstów.
W przypadku filmu Holland postarałam się o kontekst historyczny. Omówiłam przed seansem przyczyny i historię ukraińskiej tragedii – hołodomoru. Zależało mi na świadomym odbiorze dzieła. Dzięki temu mogłam z młodymi ludźmi porozmawiać o tym:

  • Dlaczego Holland stosunkowo niewielką ilość ekranowego czasu poświęciła scenom ukazującym wielki głód?
  • Jak są skonstruowane sceny ukazujące Ukrainę w czasach wielkiego głodu (sposób prowadzenia kamery, rola kolorystyki zdjęć, funkcja drastycznych obrazów)?
  • Co jest dla niej głównym problemem?
  • Jakie wartości są najważniejsze dla tytułowego bohatera?
  • Dlaczego Jonesowi nie udaje się pozyskać sojuszników w swoim dążeniu do prawdy?
  • Z jakich powodów informacje pozyskane przez dziennikarza dyskredytowano?
  • Jak film ukazuje świat polityki i mediów?
  • Jakimi motywami kierował się Walter Duranty, kreując pozytywny obraz Związku Radzieckiego? Czemu to jego, a nie Jonesa słuchano?
  • Czy zgodzilibyście się z twierdzeniem, że fake newsy nie są wytworem naszych czasów?
  • Kto jest winien tragedii Ukrainek i Ukraińców? Czy winowajcami są wyłącznie reprezentanci komunistycznego reżimu?
  • Czy – Waszym zdaniem – film ma wyłącznie znaczenie jako obraz historii, czy też dotyka problemów wciąż aktualnych?

Poprosiłam, aby uczennice i uczniowie odnieśli się do tego ostatniego pytania w formie debaty korespondencyjnej. Była bardzo ciekawa, bo ścierały się w niej obie opcje interpretacyjne. 
To jednak nie koniec. Film Agnieszki Holland stwarza możliwość odwołania się do innego tekstu kultury. Jedną z postaci w nim występujących jest George Orwell. Holland sugeruje, że spotkanie z Jonesem, wiedza o tym, co wydarzyło się na Ukrainie, stały się inspiracją do napisania Folwarku zwierzęcego. Omówiłam więc ten utwór i nie poprzestałam na tym. Przeszłam do interpretacji Roku 1984! Dzięki filmowi, który wywołał żywą dyskusję wśród moich uczennic i uczniów, udało mi się wzbudzić zainteresowanie dziełami Orwella i sprowokować dysputę o tym, na ile spostrzeżenia i diagnozy pisarza się zdezaktualizowały, a w jakim stopniu wciąż odnoszą się do dzisiejszej rzeczywistości. Wszystkie konkluzje, które wynikały z poszczególnych lekcji, ułożyły się w logiczny ciąg. Warto było!
Jeszcze żywsze reakcje wywołał seans Bożego Ciała Jana Komasy. To znakomity obraz sam w sobie, ale siła jego oddziaływania na młodzież zostaje wzmocniona tym, że stworzyli go głównie ludzie młodzi (autorem świetnego scenariusza jest zaledwie dwudziestosiedmioletni Mateusz Pacewicz!), wiedzący, jakim językiem przemawiać do swoich niewiele młodszych odbiorców i odbiorczyń. Jego bohater to chłopak, z którym młodzież może się identyfikować. Problemy, z jakimi on się styka, dotykają także naszych podopiecznych (poszukiwanie wiary, systemu wartości, zasady budowania relacji z innymi ludźmi, poszukiwanie dla siebie miejsca w świecie). Musiałam dobrze przemyśleć pytania mające nadać dynamizm dyskusji. Pytałam, zawsze prosząc o uzasadnienie opinii:

  • Czy zgadzacie się z sądem, że film Komasy jest antykościelny?
  • Czy ten film obraża Kościół, czy też podkreśla jego szczególną rolę w życiu człowieka?
  • Jaką rolę w budowaniu postaci Daniela pełni fakt, że bohater jest młodocianym przestępcą?
  • Czego – waszym zdaniem – poszukuje Daniel? Na co pozwala mu przypadko...

Artykuł jest dostępny w całości tylko dla zalogowanych użytkowników.

Jak uzyskać dostęp? Wystarczy, że założysz konto lub zalogujesz się.
Czeka na Ciebie pakiet inspirujących materiałow pokazowych.
Załóż konto Zaloguj się

Przypisy