Dołącz do czytelników
Brak wyników

Kompetencje komunikacyjne

13 grudnia 2017

NR 15 (Listopad 2016)

Walczyć z wiatrakami - frazeologia w języku współczesnym

0 216

Z roku na rok coraz więcej polonistów, nauczycieli, logopedów zauważa, że sztuka poprawnej komunikacji niestety zaczyna nastręczać młodym ludziom wielu problemów. Jednak największe bariery uwidaczniają się w umiejętnym stosowaniu związków frazeologicznych, a także w ogóle w rozumieniu ich znaczenia. Żartobliwie można stwierdzić, że kiedy chcemy być bezkarnie złośliwi wobec młodego człowieka, możemy bez obaw użyć przysłowia – na pewno nie zrozumie, co chcieliśmy mu przekazać… Z czego wynika to zjawisko?

Funkcje frazeologizmów

Związki frazeologiczne niewątpliwie wzbogacają język. Ożywiają tekst, urozmaicają go, czynią plastycznym. Często pełnią rolę środków stylizacji żartobliwej, ironicznej, a nawet rubasznej. Jeżeli użyjemy ich odpowiednio, będą zharmonizowane z całością wypowiedzi, zgodne z zasadami poprawnościowymi, z pewnością przemówią do wyobraźni rozmówcy. Mogą wywołać u niego ciąg skojarzeń, zachęcić do doszukiwania się ukrytych znaczeń, łączenia faktów. Pozwalają na dokładniejsze wyrażanie myśli i oddziałują emocjonalnie na odbiorcę wypowiedzi. Świadczą o sporej wiedzy i oczytaniu danego użytkownika języka. 

Przyczyny problemów z frazeologizmami

Wtym miejscu zarysowuje się pierwsze źródło problemów w umiejętnym posługiwaniu się związkami frazeologicznymi – spadek czytelnictwa w polskim społeczeństwie. Czytamy coraz mniej, coraz więcej oglądamy i słuchamy. Stymulujemy głównie ośrodki prawej półkuli mózgowej. Skutki to, niestety, uboższe słownictwo, niewielka wyobraźnia, problemy z szeroko pojętą komunikacją. Jeżeli przeciętny użytkownik języka polskiego niewiele czyta, nie jest w stanie zrozumieć frazeologizmów, gdyż te – przekazywane z pokolenia na pokolenie – stanowią najstarsze złoże słownikowe, w którym bez trudu można odnaleźć ślady mitologiczne i biblijne, odwołania do literatury światowej, polskiej, a także nawiązania do historii. Wiele związków frazeologicznych powstało więc dawno temu. Odnosiły się do elementów ówczesnej rzeczywistości, którym nie odpowiadają obecne realia w otaczającym świecie; i tu odnaleźć możemy drugie źródło omawianego problemu. Ponieważ nie dla wszystkich te związki są zrozumiałe, mogą być błędnie użyte. Z perspektywy językoznawcy można zauważyć, że frazeologizmy „żyją własnym życiem”. Niektóre trwają w niezmiennej formie od lat, inne ulegają tendencji do skracania wypowiedzi, jeszcze inne odchodzą w zapomnienie. Jednak, odwołując się do wierzeń, zwyczajów, mogą wspaniale uczyć historii, wzbogacać wiedzę o kraju, w którym przyszliśmy na świat. Stanowią pewnego rodzaju most między staropolszczyzną a językiem współczesnym. 

Kolejnym czynnikiem wpływającym na omawiane zagadnienie może być fakt, że frazeologizmy funkcjonują na zasadzie zbioru wyjątków, które należy zapamiętać i w sposób prawidłowy odtworzyć. Najmniejsze bowiem naruszenie ich struktury powoduje, że tracą swoje znaczenie, a my – użytkownicy języka – popełniamy błąd. Żeby zrozumieć mechanizmy popełnianych błędów w zakresie frazeologii języka, warto przyjrzeć się samym frazeologizmom. 

Dlaczego frazeologizmy są trudne? 

Wsystemie językowym wyrazy tworzą struktury. Ich znaczenie bywa sumą znaczeń poszczególnych składników, np. bezchmurne niebo, siadać na krześle. Składniki te można zastępować innymi, podobnymi, np. pogodne niebo, siadać na kanapie. Zmieni się wtedy znaczenie całości. Istnieją jednak w poszczególnych językach takie konstrukcje, które odznaczają się swoistym całościowym znaczeniem, niewynikającym ze znaczeń tworzących je słów, np. patrzeć na świat przez różowe okulary – nie oznacza czynności patrzenia przez okulary słoneczne koloru różowego, ale oznacza cechy charakterystyczne dla optymistów, dzielić włos na czworo – nie oznacza czynności rozcinania, rozdzierania włosa na cztery części, lecz skrupulatne analizowanie czegoś. Jeżeli w sposób dowolny dokonamy wymiany któregoś ze składników, zagubimy sens wypowiedzi. Nie możemy bowiem określić optymisty jako kogoś, kto spogląda na świat przez brązowe okulary, a skrupulatnej analizy nie da się porównać do dzielenia fryzury na cztery. Strukturę wielowyrazową, której całość zyskuje swoiste znaczenie, nazywamy związkiem frazeologicznym. Ich składników nie można rozdzielać żadnymi dodatkowymi elementami. Frazeologizmy odznaczają się wyrazistością, są konkretne, ekspresyjne i pod tym względem przewyższają pojedyncze słowa, których są synonimami, np. brać nogi za pas, zamiast uciekać. Wiele z nich to nieprzetłumaczalne na język obcy idiomy, które cudzoziemcy muszą zapamiętać w całości. Nawet, kiedy znają poszczególne składniki konstrukcji, nie są w stanie rozpoznać jej swoistego znaczenia. 

 

Wiele związków frazeologicznych powstało dawno temu. Odnosiły się do elementów ówczesnej rzeczywistości, którym nie odpowiadają obecne realia w otaczającym świecie – i tu odnaleźć możemy drugie źródło omawianego problemu. Ponieważ nie dla wszystkich te związki są zrozumiałe, mogą być błędnie użyte.

 

Każdy język posiada własne frazeologizmy, „odporne” na zmiany, zakorzenione w historii i kulturze danego kraju. Słusznie nauczyciele języków obcych zauważają, że stopień opanowania nowego systemu językowego można rozpoznać po swobodnym posługiwaniu się frazeologizmami (związkami stałymi) w mowie potocznej. Podobnie jest w terapii pacjentów z afazją – rozpoznawanie ukrytych znaczeń związków frazeologicznych, uzupełnianie poszczególnych wyrażeń frazeologicznych, rozpoznawanie ich w tekstach, to w zasadzie ostatni etap rehabilitacji.

Wyrażenia, zwroty, frazy...

Związki frazeologiczne możemy podzielić na trzy grupy: wyrażenia, zwroty i frazy, ze względu na typ gramatyczny ich poszczególnych członów. Pierwszą z nich tworzą związki wyrazów niezawierające w swojej strukturze czasownika. Ich ośrodkiem bywa rzeczownik, przymiotnik, przysłówek, np. kozioł ofiarny, hiobowa wieść. Wyrażenia to najczęściej połączenie rzeczownika z przymiotnikiem lub rzeczownika z rzeczownikiem. Zupełnie inaczej wygląda struktura zwrotów. Tutaj ośrodkiem jest czasownik i to najczęściej w formie bezokolicznika, np. smalić cholewki, kupić kota w worku, kopać pod kimś dołki. Natomiast fraza to związek mający postać zdania lub równoważnika zdania. Do fraz należą przysłowia, sentencje i aforyzmy, np. Czym skorupka za młodu nasiąknie, tym na starość trąci lub Kto rano wstaje, temu Pan Bóg daje i wiele innych. 

Związki wyrazowe w systemie językowym możemy także podzielić ze względu na stopień zespolenia i wówczas otrzymamy związki stałe, luźne i łączliwe. Związki luźne to połączenia składniowe tworzone dowolnie i doraźnie. Są to zazwyczaj połączenia dosłowne. Zespolenie stałe oznacza, że nie można wymieniać poszczególnych wyrazów w związku, gdyż utracą znaczenie przenośne. Związki łączliwe (inaczej wymiennoczłonowe) to połączenia o znacznym stopniu spoistości, ale dopuszcza się w nich wymianę jednego z wyrazów na odpowiadający mu synonim, np. zły humor = kiepski humor, złote serce = dobre serce. 

Frazeologizmy mają swoje źródło nie tylko w przeszłości. Powstają również współcześnie i wynikają z potrzeb poszczególnych środowisk, np. uczniowskiego, studenckiego, sportowego, dziennikarskiego czy aktorskiego. Frazeologizmy tworzą się też w języku artystycznym dla osiągnięcia efektów humorystycznych czy wzbogacenia utworów o nowe wartości. Najwięcej jednak można ich spotkać w mowie potocznej, która jest źródłem najciekawszych związków, najszybciej reagujących na przemiany społeczno-obyczajowe. Bardzo szybko przyswajane przez użytkowników są frazeologizmy mające swe źródło w reklamach telewizyjnych oraz publicystyce. Wszelkie naruszenia norm w obrębie frazeologizmu mogą stać się tzw. innowacją frazeologiczną....

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Polonistyka"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy